Мектеп жасына дейінгі балаларды ертегілер арқылы ұлттық отансүйгіштікке тәрбиелеу

Ертегімен танысу. Дайындық кезеңі біткеннен кейін, балалар ертегінің мазмұнымен танысады. Мұнда тәрбиеші ауызша айтып береді. Ертегінің мазмұнын айтқанда тыңдаушының көкейіне қондырып, санасына жеткізу үшін ол нақышына келтіре, үлкен шабытпен айтылуы тиіс.

Ертегілерде ерте заманнан бастап соңғы кезге дейінгі халық өмірінің сан қырлы тұстары баяндалады. Халықтың тұрмыс-тіршілігі, қоғамдағы өмірі, дүниетануындағы сан түрлі көзқарастары, арман-мүддесі, тілегі суреттеледі, Ертегінің оқиғасы шынайы болмыстан алынып отырады. Мысалы, хайуанаттар немесе қиял-ғажайып ертегілерде фантастикаға толы оқиғалар басымдық танытып отырса, тұрмыс-салт ертегілерінде керісінше, ол өте аз кездеседі. Бұл жерде адам қиялынан туған әңгімеден пері өмірде болған немесе болуға тиісті оқиғалар басты орында болады. Сол себепті де тұрмыс-салт ертегілерінің кейіпкерлері жалғыз көзді дәу, жалмауыз кемпір, мыстан, жезтырнақ т.б. бейнесінде емес, нақты адамның бейнесінде болады.

Халықтың тұрмыс-салтына байланысты туған ертегілерде ең бірінші орында еңбекші халықтың тұрмыс-тіршілігі, өмірі, іс-әрекеті көрсетіледі. Ертегілердегі қарапайым халықтың бейнесі қанаушы тап өкілдеріне қарыс суреттеледі, олардың ісі, ақылы, адамгершілік қасиеттері ақылсыз байлар мен хандардан әлдеқайда артық болып көрінеді. Оның айғағы ретінде «Тазша бала», «Аяз би», «Тұлпар» ертегілерін айтуымызға болады.

Жалпы айтатын болсақ, ертегілер – балалардың ақыл-ойын, адамгершілік қасиеттерін, сана-сезімін қалыптастырушы құрал. Ауыз әдебиетінің қай үлгісін алсақ та, онда мектеп жасына дейінгі балалар үшін үлкен тәрбиелік мәні бар, рухани қазына жатыр. Сондықтан да біз сол бай мұраны пайдалана отырып, балалардың бойына әдемілік, әсемдік қасиеттерін дарыта білуіміз қажет. Мейірім мен кішіпейілдікті, сұлулық пен әсемдікті бала бойына, жүрегіне ұялататын осы ертегілер екенін естен шығармауымыз керек.

Ертегінің рухани тәрбиелік мәні зор.  Ол – балаға рухани ләззат беріп, қиялға қанат бітіретін, жас баланың рухының өсіп жетілуіне қажетті нәрсенің мол қоры бар рухани азық. Сананың қалыптасуы баланың мектепке бармастан бұрын, қоғам туралы алғашқы ұғымдарының қалыптасуына, жақын адамдардың өзара қатынасынан басталады. Баланы жақсы адамгершілік қасиеттерге, мәдениетке тәрбиелеуде тәрбиелі адаммен жолдас болудың әсері күшті екенін халқымыз ежелден білген. «Жақсымен жолдас болсаң – жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас боларсың – қаларсың ұятқа», «Жаман дос жолдасын қалдырар жауға» деген мақалдардан көруге болады. Мақал-мәтелдер, жұмбақ, айтыс, өлеңдер – адамгершілік тәрбиенің арқауы. Үлкенді сыйлау – адамгершіліктің бір негізі. Адамзаттылық құндылықтар бала бойына іс-әрекет барысында, әр түрлі ойындар, хикаялар, ертегілер, қойылымдар арқылы беріледі.

Балалардың шығармашылығын қалыптастыру мәселесі бойынша зерттелген психологиялық-педагогикалық еңбектерді талдай, зерделей келе, жеке тұлғаның меңгерген білімі балалардың жалпы дамуының көрсеткіші бола алады деп тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Мұндай қорытынды жасаудың  негізі:

- шығармашылық негізгі іргелі іс-әрекетпен – оқумен, танымдық іс-әрекетпен байланысты, өйткені олардың адамды дамытудағы ықпалы зор;

- шығармашылық адамның  белсенділік, дербестілік сияқты  жеке тұлғалық қасиеттерімен  әрекеттестікте болады, өйткені оның ықпалында баланың өзі де дамиды және осы қасиеттердің дамуына да әсерін тигізеді;

- шығармашылық баланың  оқып-білу мақсатында таңдаған  білім беру саласы немесе  іс-әрекеті  мазмұнына деген көзқарасын айтарлықтай  айқын көрсетеді. Бұл көріністен  баланың даму деңгейімен қатар, оның болашағы туралы да пікір айтуға болады.

Ертегіні саналы түсіну:

• қазақ халық ертегілері түрлерін түсіндіру;

• қазақ халық ертегілерінің ерекшеліктерін түсіндіру;

• ертекшілер туралы түсінік беру; түрлі көрнекі құралдарды пайдалану барысында жүзеге асады.

Баланы даярлық деңгейіне қарай ертегілерді әңгімелеуге дағдыландыру. Бұл:

• ертегіні тыңдау, талдау дағдысын қалыптастыру;

• ертегіден алған әсерін суретке түсіру;

• ертегі тақырыптарын сұраптауға (таңдауға) үйрету;

• ертегілер бойынша қысқа үзінділер орындату арқылы іске асады.

Әдетте, ертегіні  оқығанда балалар ондағы өзіне түсініксіз оқиғалардың, құбылыстардың сырын білуге құмартады. Ертегіні оқыған сайын олардың алдында жаңа сұрақтар туады. Сол сұрақтың жауабын олар ересектерден күтеді, өйткені, олардың түсінігінше, ересектердің білмейтіні болмайды. Балалар тарапынан қойылған сұрақтар олардың ақыл-ой еңбегімен шұғылданудағы ниетін, ықыласын сипаттайды. Сондықтан ересектер бала сұрағын жауапсыз қалдырмағаны жөн. Өйткені, сұрағына жауап ала алмаған бала, келешекте сұрақ қоюдан жасқаншақтайды, ал бұл болса оның қызығушылығын кемітіп, дүниетанымын шектеуі мүмкін.

Егер мектеп жасына дейінгі балалардың қызығушылығы ойын іс-әрекетімен байланысты болып келсе, мектепалды жасында шығармашылықтың дамуы оқу іс-әрекетінде жүзеге асырылады. Психологтардың пайымдауынша, 5-6 жастағы баланы мектепке қатысты жағдайлардың барлығы қызықтырады: жаңа адамдар (тәрбиеші, топ балалары, жаңа киімі, оқу құрал жабдықтары т.б.), іс-әрекеттің жаңа түрі (оқу) және т.б. Осы шақта балалар мектепте оқуға білім алу үшін емес, үлкен адам болуға талпыну, еліктеушілік, балабақшаның сыртқы атрибутына қызығушылықтан, оқушы киімін кию, оқу-құрал жабдықтарын ұстау, мектепке баруға деген мотивпен келеді.

Мектеп жасына дейінгі балалар ертегі мазмұнына шын болмысымен, толық сенеді,  кейде жылап жібереді, жаны ашиды, кейде шаттанып күлсе, рахаттана, масаттанып, мақтанып,  ләззәт алады.

Ертегімен әуестену – бала табиғатына тән қасиет, ол баланың көргендерін танып-білуге, оған терең бойлауына көмектеседі. Баланың мұндай әуестігі ертегідегі болған оқиғаны түсінуге, білуге, көруге деген қызығушылығынан байқалады.

 Балалардың ертегіні  есту барысында «қайдан?», «неге?», «бұл не?», «неліктен?» және тағы  басқа сұрақтар қоюын оларда  шығармашылықтың пайда болуымен  байланыстыруға болады. Әрине, кішкентай  баланың қойған мұндай сұрақтары  белгілі дәрежеде, ертегі мазмұнына  деген көзқарасты, білуге деген  әуестікті көрсетеді. Дәлірек айтқанда, мұны шығармашылықтың бастауы  деп есептеуге болады.

Балалардың шығармашылығы өздігімен дербес пайда болмайды, ол әлеуметтік ортаның, ересектердің ықпалымен қалыптасады. Балалардың шығармашылығы олардың жас және дербес ерекшеліктеріне байланысты болғандықтан, мәселен, оқу-тәрбие процесінде ертегіні пайдалануда әртүрлі жастағы балалардың өздеріне тән қызығушылығы болатынын ескеру қажет.

Ал, балалардың шығармашылығын оятуда ертегінің рөлін жақсы білу керек, оны үйрететін – ересектер. Ертегі шындығын ұғып-білуге ұмтылудың бір көрінісі – балалардың сұрақ қойғыштығы. Есейе келе балалар тек ертегі туралы ғана емес, айналасындағы әлеуметтік көріністерден хабардар болғысы келеді. Олар ересектерден өз сұрақтарына жауап күтеді. Осыдан келіп, оның ізденісіне, білуге ұмтылысына мұқият қарау керектігі туындайды. Баланың өсіп, дамуына ересектердің ықпалы күшті әсер етеді. Бала ересектердің ісіне еліктейді, оны өзіне өнеге тұтады. Бала бойында шығармашылықтың туындарына табиғат пен жер жағдайының, жергілікті тіршілік кәсібінің де әсері мол. Мысалы, Сырдың бойында өскен бала балық ұстауды қызық көреді, ал қыр баласы малға жақын боп өседі, т.б.

Адамның кез-келген әрекеті белгілі себептен туындап, нақты мақсатқа жетуге бағытталган. Егер балалардың іс-әрекетінде себеп болмаса, ол белгісіз процеске айналуы мүмкін. Тәрбиешіге балаға тиісті себеп-салдарды білу оның іс-әрекет мақсатын дұрыс анықтауы үшін қажет.

Демек, қажеттілік пен шығармашылық баланы ынталандыруда негіз болады. Мысалы, бала ертегінің қажеттілігін сезінгенде ғана оның ертегіні оқуға деген шығармашылығы артады. Оқуға ынталанудың бір себебі – қызығушылық. Оқудың жемісті болуы оған деген шығармашылықтың нәтижесіне байланысты. Бала ертегіні оқуға өзі қызықпаса, оны күштеп оқытуға болмайды. Ескеретін бір жәйт, жеңіл игерілетін нәрсе балаға қызықты болмайды және қуаныш әкелмейді, танымын жетілдірмейді.

Егер бала балалық шақта өзінің жасына қарай, шығармашылықтың мәнін түсінбесе, оның бойындағы құштарлық тез өшіп, тұйыққа тіреледі.

Мектепалды даярлық тобы баласы үшін ойын элементтері бар оқу іс-әрекеттері қызықты болады. Бірақ осылай екен деп оқу іс-әрекетін ойынға айналдыруға болмайды. Сонымен қатар балалар оқу іс-әрекетінің өздері үшін жеңіл игерілетіндерін ұнатады, ал қиындарына, керісінше, қызығушылық танытпайды. Зерттеушілердің көрсетуі бойынша, бұл жас балаларын бастапқыда жұмыс процесінің нәтижесі емес, өзі қызықтырады.

Мектепалды даярлық жасындағылар әр нәрсеге әуес болады, көп заттар туралы білгісі, ол заттардың қайдан пайда болғанын, неге олай екенін түсінгісі келеді.

Балалардың  шығармашылығы олардың интеллектуалдық белсенділігінен көрінеді. Бұл балалардың көптеген әрекеттерінен байқалады. Баланың тәрбиешіге қойған сұрақтары шығармашылықтың бір көрсеткіші болып саналады. Сұрақтар баланың түсініксіз нәрсені ұғынуға және өзін қызықтырған ертегіні терең түсінуге талпынысын көрсетеді.

Баланың өзі қойған сұрақтары ізденісті білдіреді себеп-салдарлы мәселелерді танып-білудегі белсенділігін байқатады.

Мәселен, тыңдаған ертегілерін («Асан мен Үсен», «Тазша бала», «Алдар Көсе», «Мақта қыз бен мысық») талқылауға қатысуы, сұрақтар қоюы, жолдастарының жауаптарын толықтырып, түзетуі, ертегіден алған әсерімен бөлісуі, өзінің ой-пікірін білдіруі және т.б.

Тәрбиешінің сұрақтары да белсенді балаларға арналады. Өйткені солардан ғана проблемалық сұрақтарға белсенді жауаптарды, түрлі көзқарастар мен пікірлерді, сондай-ақ түрлі болжамдарды күтуге болады.

Мінеки жас баланың ойлау, есту, сөйлеу, көру, есте сақтау қабілеттерін дамытуда халық ауыз әдебиетінің үлгілерінің алатын орын ерекше. Солардың ішінде көп тараған үлгілерінің бірі ертегілер.

Сонымен қатар өмір талабына сай жаңа технологияларды оқу процесі мен тәрбие аясында шебер қолдана білу әрбір әдіскер мен тәрбиешінің міндеті болса, ертегілерді әртүрлі ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде өз ретімен қолдана білсе тәрбиеленушілерді жан-жақты дамытуда ертегінің аса зор мәні бар екенін айқындайды. Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеті барысында ертегі кейіпкерлерінің жан-жақты мінез-құлықтарын айыра білу бойынша жақсы деген немене, жаман деген немене екендігіне көзін жеткізеді. Ертегілердің балабақшаның ересек, мектепалды даярлық топ тәрбиеленушілерімен өткізілетін ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде қолданылу аясы. Барлық білім беру саласында ертегілерді қолдану арқылы негізгі педагогикалық дәстүр пәнаралық байланысты жүзеге асыруға болады. Енді ертегілерді әр білім беру саласында орынды қалай қолдануға болатындығына тоқтаймыз. Мысалы «Жыл басына таласқан хайуанаттар» Көркем әдебиет ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде осы ертегінің оқып, мазмұнымен танысып, негізгі ойды анықтасақ, енді қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде осы ертегінің кейіпкерлерінің пайдаланып денелердің көлемін салыстыруды атап айтсақ, түйе мен тышқанды, қой мен сиырды салыстыру арқылы «үлкен», «кіші», немесе «биік», «аласа» деген ұғымдарды қалыптастырып, таныстыруға болады.

 «Жеті лақ» ертегісінің  сюжеті, суреттері арқылы тура  және кері санауға үйретуге  болады сонымен қатар жағымды, жағымсыз кейіпкерлерді салыстыртуға  болады. Жағымсыз кейіпкер қасқыр  ол нешеу? (біреу), ешкі нешеу? (біреу).

- Ендеше екеуін салыстырамыз  екеуі тең.

- Лақтар нешеу? Лақтар  жетеу. Олар қасқыр мен ешкіден  көп.

Сонда тәрбиеші бұл суреттерді «көп» және «аз» ұғымдарын тиянақтауда қолдануға болады.

 «Тырна мен түлкі»  ертегісін оқып беру арқылы  қарапайым математикалық ұғымдарды  қалыптастыру ұйымдастырылған оқу  іс-әрекетінде «не артық» ойынын  ойнатуға болады. Мысалы:

- Балалар ертегіні оқығанда  неше кейіпкердің атын естідік?

- Тырна мен түлкі яғни  олар бір-біріне қонаққа келеді.

- Ендеше үстелде қай  аң артық?

- Аю.

- Аю нешеу? Ол біреу.

Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде ертегі кейіпкерлерін ойын ретінде қолдану балаларды естіген ертегі кейіпкерлерін есте сақтау, ойлау, сөйлеу қабілеттерін дамытады.

Ертегі кейіпкерлерін музыка ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде пайдалану мектепалды даярлық топтағы тәрбиеленушілердің есте сақтау және дыбыстау қабілеттерін арттырады. Егер тәрбиеші ертегіні өзі оқығанда қызықсыз болады десе түрлі дыбыстық дискілерге жазып әкеліп оқуға болады. Ондай жазбалар музыка ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде балалардың есту қабілеттері мен дауыс ырғағын қайталау (ритмдерді таңдау) арттыруға көмектеседі.

 «Қызыл телпек» ертегісін  тыңдату арқылы, ертегідегі Қызыл  телпектің көңіл күйін, қимыл  қозғалысын ноталық дыбысталуын  қайталатуға болады. Музыка ұйымдастырылған  оқу іс-әрекетінде дыбысталу ырғағын  үйрету арқылы баланың дене  мүшелерінің дұрыс шынығуына  да әсер етуге болады.

Мысалға: «Не қалай дыбыстайды» ойынын ойнату арқылы балаларға аңдар мен жануарлардың қалай дыбыстайтындығы бойынша балалардың жақ сүйектерінің дұрыс қалыптасуына, есту тілдерінің дұрыс дамуына әсер етеді. Ол үшін музыкадан ноталық сауатты яғни жеті нотаны дұрыс айтып үйреткен дұрыс. Музыкалық орталықтан «Қарға мен бұлбұл» ертегісін тыңдату бойынша қай құстың әні мұндай ноталар арқылы дыбыстық қайталаулар (распевкалар) арқылы балалардың есту қабілеттерін дамытуға болады. Сонымен бірге аяқ, қол қозғалыстары арқылы жасалатын сергіту сәттерінде музыкалық ертегі кейіпкерлерін алуға болады «Ортеке» әнін орындау арқылы

        - Аты шыққан биімен

        Мен боламын ортеке

        Ойқастаған  ортеке

        Қой  бастаған ортеке

        Мен  бір билеп берейін

Буындары сыртылдап, - тағы сол сияқты айтқанда дауысының әдемі естілетіндігін есту сезім мүшелері арқылы тез айырады. Сосын ұйымдастырылған оқу іс-әрекетін қорытындылағанда жағымды дауысты құстың астына қызыл белгімен, ал жағымсыз құстың суретінің астын көк белгі қойғызуға болады.  Бұл түс суық түстер мен жылы түстерді ажырата білу дағдыларын қалыптастыруға көмектеседі.