Мектеп жасына дейінгі балаларды ертегілер арқылы ұлттық отансүйгіштікке тәрбиелеу

Сонымен қазақ халық ертегілеріне жасаған талдау олардың тәлім-тәрбиелік мүмкіндіктерінің жоғары екендігін дәлелдейді: біріншіден, балаға білім береді, тәрбиелейді, дамытады; екіншіден, танымдық қызығушылықты қалыптастырудың негізгі құралы, әдіс-тәсілдері міндетін атқарады. Қазақ халық ертегілерін оқып-білу барысында балалар ертегіні еркін әңгімелей білу, түсіне білу, т.б. іскерлігі мен дағдыларды меңгереді.

Ертегінің қызықты мазмұны балалардың адамгершілік, эстетикалық, патриоттық, еңбек, этикалық, экологиялық, т.б. тәрбиелілігін жетілдіреді. Ертегі мазмұнын оқып-білуде, тыңдап-естуде әңгімелеп-талдауда баланың ойлау, қиялдау, зейін, ес, ерік, эмоция, көзқарас, талғам сияқты тұлғалық қасиеттері дамиды [30].

Қазақ ертегілерінің осы педагогикалық мүмкіндіктерін ескере отырып, мектепалды даярлық тобы балаларының қазақ ертегілеріне танымдық қызығушылығын қалыптастыру мақсатында біз оларға мынадай өлшемдер арқылы сұрыптау жүргіздік:

1. Ертегінің танымдық  мазмұндылығы.

2. Ертегіде көрініс тапқан  ойлар арқылы берілетін білімнің  балалардың жас ерекшеліктеріне  қарай түсінікті болуы.

3. Ертегідегі оқиғалардың  эмоционалдық мәнерлілігі.

4. Ертегі мазмұнының қызықтылығы.

Сұрыпталған ертегілердің педагогикалық мәні мынада:

– мектепалды даярлық тобы тәрбиешілеріне балалардың жеке басының дамуында осы ертегілердің қайсысының қандай роль атқаратынын дұрыс бағалауға көмектеседі;

– балаларды қазақ халық ертегілерімен терең таныстыруға көмектеседі;

– балаларды қазақ халық ертегілерінің ерекшеліктерін түсіне білуге, оның түрлерін ажырата білуге үйретуге көмектеседі;

– қазақ халық ертегілерінің өзіне тән ерекшелікгеріне сәйкес, оларды жақсы меңгеруге және эмоционалдық қабылдауға мүмкіндік туғызады;

– мектепалды даярлық тобы балаларының қазақ халық ертегілеріне танымдық қызығушылығын қалыптастыруға мүмкіндік туғызады.

Тіл-адамның өмірлік қажетін өтейтін қатынас құралы. Сондықтан баланы дұрыс сөйлей білуге үйретудің маңызы зор.

Балабақшада тәрбиеленіп жүрген баланың тілі де, ой-өрісі де үйде жалғыз-жарым өскен баладан анағұрлым жақсы дамиды. Онда баланың тілін жаттықтырып, ойын дамытуға көп көңіл бөлінеді. Әсіресе баланың жас ерекшелігіне қарай айтылатын қызық та тартымды өлеңдер, тақпақтар, жаңылтпаштар бала ұғымын кеңейтумен бірге, дыбыстарды дұрыс айтып үйретуге баулиды, сөздік қорын байытады.

Сондықтан да, қазіргі заманда жас ұрпақтарымызды өз ана тілінде, өз халқының рухында тәрбиелеуіміз қажет. Ана тілін дамыту жұмыстарын қазақ халқының ғасырлар бойы жинаған ауыз әдебиеті негізінде ұйымдастыру тиімді тәсіл. Өйткені ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан халық шығармашылығы - тәрбие әліппесі, өнер көзі.

Қазақ ертегілерінің нұсқалары жас бөбектердің ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтеді. Оларды адамгершілікке, еңбекке, тапқырлыққа, туған өлкеге сүйіспеншілік сезімге баулу ісінде шешуші орын алады.

Халқымыздың тұрмыс - салтын, арман-үмітін, өткен өмірін кеңінен танытатын ауыз әдебиеті үлгілерінің көлемді саласының бірі - ертегілер.

Ертегілер өте ерте заманда, тіпті жазу-сызу өнері болмаған кездің өзінде-ақ туған. Бұларды халқымыз күні бүгінге дейін ұрпақтан – ұрпаққа ауызша да, жазбаша да жеткізіп келеді. Қандай ертегіні алсақ та, ол белгілі бір сюжетке құралады, оқиғаның басталуы, аяқталуы, өзіндік шешімі болады. Ертегілер өмірде болып жатқан әр түрлі оқиғаларды бейнелейді. Мысалы, «Ғажайып бақ» ертегісінің мазмұны балаларды адал ниетке, Отан сүйгіштікке, кішіпейілділікке, еңбеке тәрбиелейді.

Мектеп жасына дейінгі балаларға ең алдымен ертегіні ауызша айтып беру керек. Сонан соң, айтылған ертегінің мазмұнын толық қабылдау және тіл байлықтарын арттыру мақсатымен түрлі көңіл көтеру ойындарын өткізу керек.  Мысалы, «Ғажайып бақ» ертегісінің мазмұнын қуыршақтар мен ойыншықтар арқылы қайталаймыз. Ал, оны сахналаған кезде, балалар өздерінің қалаған кейіпкерлерінің сөзін жатқа айта отырып, мінез-құлқын, іс-әрекетін көрсетуге тырысады. Басқа «Бауырсақ», «Үш жалқау», «Шалқан», «Мақта қыз бен мысық», «Жан-жануарлардың дауласқаны», «Алдар көсе мен Тоңғақ бай» деген ертегілерді де осындай жоспармен таныстыруға болады.

Халық ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан, өзіндік ерекшеліктерімен танылған халықтың асыл ойының  көркем жиынтығы мақал мен мәтелдер арқылы да беріледі. Қазақтың мақал-мәтелдері негізінен елдікті, ынтымақты, бірлікті, адамгершілікті, инабаттылықты қамтиды.

Сондай-ақ халықтық шығармалар ішінде жұмбақтар үлкен рөл атқарады. Жұмбақтар баланы байқағыштыққа, тапқырлыққа баулып, ой-қиялын ұштастыруға көп  әсер етеді.

Сонымен қатар, халықтық шығармалар ішінде баланы дұрыс та, айқын сөйлеуге үйрететін, тілін жаттықтыруға бейімдейтін жанр – жаңылтпаш. Жаңылтпаш арқылы сөздерді дұрыс сөйлеуге, жеке дыбыстарды алмастырмай дұрыс айтуға үйретеді.

Тіл дамыту, Көркем әдебиет ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде халық ауыз әдебиетін балабақшадан бастап пайдалану – баланың тілін дамыту үшін, ой-өрісін кеңейтуге білімдік –тәрбиелік маңызы зор.    

Күнделікті оқу үрдісінде мақал-мәтел, аңыз әңгімелер, жұмбақ жасыру, ертегілер кеңінен пайдаланылады. Осылардың қай-қайсысы болса да баланың сезімін селт еткізіп, ойына оралып, тіліне үйіріліп, сөзге әсерлендіреді. Мысалы: Ы.Алтынсариннің шығармалары баланы тәрбиелеу, білім беру мәселесін жан-жақты қамтиды. Баланың алғашқы ұстазы – ата-анасы туралы «Бұл кім?», «Аурудан аяған күштірек», еңбек зейнетін білдіретін «Мақта қыз бен мысық», «Бір уыс мақта», «Асыл шөп», «Мейірімді бала», «Бақша ағаштары» шығармаларын топтағы балалар тыңдап, ауызекі әңгімелеп, тыңдаған шығарма мазмұны бойынша Неліктен? Неге? Қалай? деген сұрақтарға жауап іздеп, ой қорытындыларын жасап үйренеді [29].

Балалар бақшасындағы балаларға адамгершілік, имандылық тәрбиесін  беру біздің оқу процесіміздің екінші бөлігі болуы тиіс.

Сондай-ақ, халық педагогикасындағы ақыл-ой, идея қай халықтың болмасын тіршілік тынысымен, шаруашылық кәсібімен, отбасылық, қоғамдық, ұлттық тәрбие дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп-өркендеп, шынайы адамгершілік қасиеттерге баулып тәрбиелеуді мақсат еткен. Швейцарияның кемеңгер педагогі И.П. Песталоцци «Тәрбие ана тілінде оқытатын халықтық мектептердің ұлт тіліндегі оқудың мазмұны мен оқыту әдісін дұрыс ұйымдастыруға байланысты» деп ерекше атап көрсеткен болатын [39].

Әйгілі орыс педагоы К.Д. Ушинский бала тәрбиелеудегі ауыз әдебиетінің рөліне ерекше тоқтала келіп: «Ертегілер – халықтық педагогиканың алғашқы және тамаша үлгілері. Ертегілердегідей халықтың асқан даналық тәрбиесімен тепе-тең келетін бірде-бір тәрбие құралы жоқ»,- деген еді.

Баланың әдебиетпен таныстығы халық шығармашылығының ең қарапайым түрлері – тақпақ, өлең, халық ертегілерінен басталады. Адамгершілік қасиеттерді, рухани бағыттылықты, өткір мысқылдарды, тілдің көркемдігін түсінуін қалыптастыру – шағын көлемдегі фольклорлық шығармалардың ерекшелігі. Ертегілер, өлеңдер, әңгімелер оқылғаннан кейін алған әсерлері сезімдерін тыңдаушыларға жеткізе білуді үйренеді.

Сондықтан да көркем шығарма жанрларының ішіндегі балалар әдебиетінде ертегінің ролі ерекше.

 

 

 

 

 

2 Мектеп жасына дейінгі балалардың оқу-тәрбие үрдісінде ертегілер арқылы ақыл--ойын  қалыптастыру әдістемесі

2.1 Мектепалды даярлық топта ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде ертегілерді қолдану

 

     Қазақ ауыз әдебиетінде ерекше орын алатын, ауызша шығарылған шығармаларының бір түрі – ертегілер. Ертегілер тек қазақ тарихында ғана емес, сонымен қатар барлық елдер фольклорында ерекше орны бар жанр. Қиял әңгіме, қызықты оқиға, ғажайып сарында құрылған ертегілердің бәрі қоғамдағы тартыс, кәсіп шаруашылықпен, тарихпен байланысты болып келеді. Осы қызықты оқиғалардың желісі негізінде қазіргі ертегілердің де сан түрлері пайда болған.

Ертегідегі кейіпкерлер таңғажайып іс-қимылдар істейді, түрлі күйге түсіп құбылады. Жалмауыздан қашқан төрт аяқты тайдың бір кезде үш, кейін екіаяқпен шабуы осы ерекшелікті білдіреді.  Тайшаның құнанға айналуы, аспанда үйлердің болуы, жалмауыздың әдемі қызға айналуы сияқты таңғажайып оқиғалар – ертегілердің басты ерекшелігі.

Енді осы ертегілердің мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуде алатын орны қандай соған тоқталып кетейік. Мектеп жасына дейінгі балалардың жалпы адамзаттық құндылықтарын қалыптастыру олардың ары қарай дамыту бойында эстетикалық мәдениетті қалыптастыру үшін фольклорлық шығармаларды оқыту – қазіргі уақытта білім беру жүйесінің басты талабы. Балалар фольклорының өзіне тән басты ерекшелігі – сол шығармалар арқылы баланы әдемілік әлеміне жетелей білуі. Міне, сондықтан да ертегілерді балаларды тәрбиелеудің, олардың ұлттық салт-дәстүрге, табиғи құбылыстарға қарауының, ой-қиялы дамуының қайнар көзі деп атайды. Кез келген қазақ ертегісінде халықтың тыныс-тіршілігі, әдет-ғұрпы мен дәстүрі, жамандықты жеңуі жолындағы күресі, жақсылыққа ұмтылуы, адамдардың өзара қарым-қатынасы, туған жерге, елге деген сүйіспеншілігі, еңбек сүйгіштігі бейнеленеді.

Қай халықтың ертегілерін алып қарасақ та, олардың мақсат-мүдделері, талаптары балалардың жас ерекшелігіне сай құрылып  отырады. Соның ішінде қазақ халқының ертегілері бейнелілігімен, тартымдылығымен, сезімге әсер етуімен ерекше болып, өзінің терең ойлылығымен, шыншылдығымен, мазмұнының тереңдігі және ұшқырлығымен бала тәрбиесіндегі мәнділігімен құнды. Жалпы ертегіні зерттеушілер бірнеше топқа бөліп қарастырады, олардың бастылары мыналар: қиял-ғажайып ертегілер, тұрмыс-салт ертегілері және батырлық-ерлік жайындағы ертегілер. Осы ертегілердің ішінде көпшілігі балаларды өнерлі, батыл, ержүрек болуға үйретеді. Мәселен, «Өнеге» ертегісінде ақылды патшаның халықтың ортасында жаман киіммен шығуы, кедей адамды көріп, оның ақыл сатушы адам екенін біліп, одан ақыл сатып алуы суреттеледі. Және де ол жай ақыл емес, жанындағы адамдарға пайда әкелетін «Не істесең де ойлап істе, ойламай іс қылсаң қор боларсың» - деген нақыл, өсиет сөз. Ал «Ақылды етікші» ертегісінде бір етікшінің, ханның берген бұйрығын ақылдылықпен шешкен әрекеті суреттеледі. Міне, осындай істер арқылы балалардың ақыл-парасатталыққа, адамгершілікке тәрбиелеуге болатынын көруге болады. Сол сияқты «Жеті өнерпаз» ертегісінде жеті ағайынды жігіт өз өнерлері арасында ханның сұлу қызы Қаншайымды алып қара құстан құтқарып алғаны айтылады.

Ертегінің мазмұны, суреттелуі, онда қолданылатын теңеулер мен бейнелі сөздер әр баланы қызықтыратыны сөзсіз. Ертегілердің айтылуы, олардың ретті баяндалуы халықтың жүйелі ойлауын білдіртеді, яғни ол халықтың сөз саптаудағы өзіндің ерекшелігін түсіндіреді. Мысалы, «Қарлығаш пен дәуіт», «Қайырымды қоян» ертегілерінде қайырымдылық, достық туралы сөз болса, түлкі жайындағы кез келген ертегіні алып қарасақ, онда қулық, арамдық, аңқаулық туралы айтылады. Бірінде мақтаншақтықтан арылу айтылса, бірінде жақсылық, адалдық жайлы ой қозғалады.

Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Қ.Жарықбаев т.б. еңбектері бойынша халық ауыз әдебиетінің балалардың сөйлеуін дамытудың педагогикалық-психологиялық мәні айқындалды [32,33].

Ертегілердің психологиялық-педагогикалық мүмкіндіктері:

- ертегілер баланың тілін  ширатып, байқампаздыққа, тапқырлыққа, ептілікке, белсенділікке, зеректікке  тәрбиелейді;

- баланың сөздік қорын  молайтып, сөйлеуге, санауға, сан атауларын, ретін білдіруге үйретеді;

- айтылуы қиын жеке  дыбыстар мен сөздерді дұрыс  айтуға, сөз мағынасын ажырата  алуға, мүдірмей, шапшаң сөйлеуге  үйретеді, тіл мүкістігін түзетуге, сөйлеу мәнеріне жаттықтыруға  септігін тигізеді;

- баланың ойлау қабілетін  шыңдайды, танымын кеңейтеді; дүниетанымын  арттырады, өмірлік тәжірибеге үйретеді, ойын жинақтауға, ұтқыр, шешен сөйлеуге  тәрбиелейді;

- балалардың танымын, сөздік  қорын молайтып, қиялға шомдырады, жақсылық пен жамандықты айыра  білуге, адамгершілікке, ізгілікке, әсемдікке  тәрбиелейді.

Демек, халық ертегілері – балаларды тәрбиелеудің кешенді құралы.

Фольклорлық шығармалар балаларды дүние әлеміне еркін бойлай алуына, туған елдің дүниетанымын бойына сіңіруіне, туған жердің әсем табиғатынан ләззат алуына, халық түсінігіндегі әсемдікті сезіне білуіне, әдептілік, ар-ұят тұрғысынан сабақ алуына, халықтық салт-дәстүр, әдеп-ғұрыптарды үйренуіне игі әсерін тигізіп, адамгершілік-ізгілік, көркем-эстетикалық тәлім-тәрбие береді.

Халықтың рухани байлығын, асыл мұрасын дәріптеп бойына сіңіру арқылы баланы дара тұлға ретінде дамытуға мүмкіндіктер ашылады. Сан ғасырлар бойы халық педагогикасының шыңдалған, өмір тәжірибесінде сұрыпталып, бекіген қағидалары бала тәрбиелеу ісіне қалтқысыз қызмет етіп келеді, ұжымдық, яғни халықтық адамгершілік даналық, эстетикалық сезімталдық мұраттардан туған халықтық шығармалардың басты нысанасы – халықтың өзінің ой-арманындағы нағыз адам бейнесін сомдап, осы үлгіде ұрпағын, болашағын тәрбиелеуді мақсат тұтқандығында. Мұндай идеал жалпыадамзаттық аясының ізгіліктік танымына үйлесімді кірігуімен құнды болмақ.

 Түсініксіз сөздер  мен ұғымдарды түсіндіру. Ертегінің  ішінде кездесетін кейбір қиын  сөздерді алдын ала түсіндіру  қажет. Бірақ мағынасын түсінуге  ауырлық етеді-ау деп ойға алған  сөздердің барлығын тізіп алып, шетінен түсіндіре беру керек  деген ұғым тумасқа тиіс. Ертегімен  таныстыруға дайындық кезінде  ертегінің жалпы мәнін ұғынуға  қиындық келтіретін сөздер ғана  іріктеліп алынады. Ал кейбір  сөздердің мағынасы контекске  қарай өзінен-өзі белгілі болатыны  да ескеру қажет. Сөз мағынасын  оқу барысында түсіндіруге әуес  болмаған жөн, өйткені оқуды үзіп  тастап, сөзді түсіндіруге кірісу  баланың көңілін алаңдатады, ынтасы  мен қызығуын тоқтатады, одан  әрі балалардың бірқатары оқылған  ертегіні тыңдамайды. Кейбір сөздер  ертегінің мазмұнын балалар әлі  тереңірек ұғыну үшін немесе  оқушылардың сөздік қорын байыту  үшін түсіндіру қажет болады. Мұндай сөздер ертегі оқығаннан  кейін, яғни ертегінің мазмұнын  талдау барысында түсіндіріледі.

- Суреттерді қарау. Ертегінің  мазмұнына сай суреттер берілсе, оларды әңгімелеуге дайындық  кезеңінде пайдалануға болады. Мұнда  есте болатын жай   – оқулықта  берілген суреттерді алдын-ала  көрсетіп, оқылатын ертегінің мазмұнын  айтып қоюға болмайды. Ол суреттер  ертегіні оқуға дайындау үшін  емес, ертегіні оқып шыққан соң  немесе оқу барысында оның  мазмұны жөніндегі түсінікті  тереңдете түсу үшін беріледі.