Мектеп жасына дейінгі балаларды ертегілер арқылы ұлттық отансүйгіштікке тәрбиелеу

• Сен кімсің?

        Тәрбиеші:

        Үліп-үліп  еткен киімі

        Көрдіңдер  ме тиінді?

        Көзі  өткір жұлдыздай Жүні жібек  құндыздай.

        Тәрбиеші:

        Мынау  оған керегі

        Балды  жақсы көреді

        Қыс  бойы жылы апанда

        Ұйықтау  оның өнері (Аю).

        Аю:

        Балпаң, балпаң басамын

        Алты  қырдан асамын

        Аю  деген мен боламын

        Ашулансам  шамданамын.

        Тәрбиеші:

        Даладағы  үйшікке

        Келді  аю балпаңдап

        Қақты  есікті айқайлап:

• Неткен үйшік! Кімдікі бұл үйшік?

• Мен жантайғыш аюмын. Үйшікке жантая кетсем қирап қалады. (Барлық аң үйшіктен қашып шығады. Жантайғыш аю үйшікті қиратады).

Аңдар: Біз бір отбасында тұрамыз ғой. «Бірлік бар жерде тірлік бар» - деген, бірлесіп қайтадан шаңырағымызды көтерейік.

Ойын: «Адасқан буындар»

Ән. «Достық».

       

2.3 Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың нәтижесі

Мектепалды даярлық тобы балаларының қазақ халық ертегілеріне танымдық қызығушылығын қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған тәжірибелік-эксперименттік жұмысы  Тараз қаласының №14-шы балалар бақшасында өткізілді.

Экспериментке барлығы 33 бала (оның ішінде 18 бала эксперимент тобы, 15 бала бақылау тобы) қатысып үш кезеңде (анықтау, қалыптастыру) жүргізілді. Әрбір кезең нақты проблеманы көздеді.

Зерттеуіміздің алға қойған негізгі мақсаты мектепалды даярлық тобы балаларының шығармашылығын қалыптастыруда ертеңгіліктерде ертегілерді пайдаланудың тиімділігін дәлелдеу, эксперимент бойынша мектепалды даярлық тобында өткізуге тиісті ертегілер түрлерінің балалардың шығармашылығының қалыптасуына, рухани дамуына тигізетін әсерін анықтап, оны ертеңгіліктерде пайдалану жолдарын көрсету болды. Соның нәтижесінде қазақ халық ертегілерінің озық үлгілері арқылы балалардың шығармашылығын қалыптастыру мүмкіндіктері айқындалды. Мысалы, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт, батырлар жайында т.б. атауға болады.

Жоғарыдағы ертегілердің мазмұнын талдау нәтижесінде балалардың шығармашылығының қалыптасуына, сезімдерін оятуға, жағымды мінез-құлықтық іс әрекеттерге үйретуге, оның мәнін терең түсінуге және олардың күнделікті бір-бірімен қарым-қатынасында қолдана білуге үйретуге болатынын анықталды.

Мұның бәрі жүзеге асу үшін алдын-ала педагогикалық басқару мақсаты көзделінген зерттеу жұмысы қажет. Жеке ғана халық ертегілері туралы білім берумен, түсінік ұғым туғызуымен ғана шектелмей балалардың көрген-білгенін іс-жүзінде қалай меңгергендігін, түсінгендігін білдіру үшін әртүрлі шығармашылық тапсырмаларды орындауды ұсындық.

Зерттеу барысында эксперименттің анықтау кезеңінде мектепалды даярлық тобы балаларының қазақ халық ертегілеріне шығармашылығы қалыптасуының алғашқы деңгейі үш компонент бойынша (эмоционалдық, интеллектуалдык, еріктік өлшемдер арқылы) айқындалды.

Эксперименттің бірінші кезеңінде: мектеп жасына дейінгі ертеңгіліктер кезінде балалардың ертегілерге шығармашылығын қалыптастыру жағдайы, олардың салт-дәстүрге,ұлттық отансүйгіштігіне деген көзқарасы, түсінігі қандай дәрежеде екендігі тексерілді. Берілген деңгейлер бойынша сауалнамалар даярланып, балалардың қазақ халық ертегілеріне шығармашылығын қалыптастыруға арналып жүргізілген жұмыстардың әсерінің қандай дәрежеде екендігін анықтау көзделді.

Бұл көрсеткіштерге жасаған талдау мектепалды даярлық тобы балаларының қазақ халық ертегілеріне шығармашылығын қалыптастыру бойынша жүйелі жұмыс қажет деп тұжырым жасауға мүмкіндік береді.

 Сонымен, анықтау экспериментінің  нәтижесі балалардың қазақ халық  ертегілеріне  шығармашылығын қалыптастыру деңгейінің төмендігін анықтады және бүгінгі қоғамның ұлттық мұраны меңгеруге байланысты қойып отырған талаптары мен оны меңгерудегі бірыңғай педагогикалық жүйенің жоқтығы арасындағы, балалардың қазақ ертегілерін меңгеруді қажетсінуі мен оны мектепалды даярлық топтарындағы ертеңгіліктерде меңгеруге байланысты оқу-әдістемелік нұсқаулардың жоқтығы арасындағы қайшылықты айқындады.

Эксперименттік жұмыстың мақсаты, міндеттері және мазмұны қарастырған теориялық зерттеу  ұсынылған ғылыми болжамды  эксперимент жүзінде дәлелдеуді талап етеді. Педагогикалық эксперименттің іске асуы мен нәтижелерін  дәлелдеу  ұсынған педагогикалық  шарттардың  барысында мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылығына  тәжірибе жүзінде  ықпал етуін бағалауға мүмкіндік береді.

Жүргізілген педагогикалық экспериментті сипаттамай тұрып, алдымен мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылығын дамытудың эмоционалдық, интеллектуалдық, еріктілік компонентінің модельдерін ендіруді негізге ала отырып тәжірибелі-эксперименттік жұмысты ұйымдастырудың жалпы негізгі кезеңдерін қарастырамыз.

Р.С.Немовтың анықтауынша «эксперимент -  бірқатар жасанды (эксперименттік) шарттарды жасауды  болжайтын және себепті-салдарлы тәуелділікті  анықтауға, ғылыми және қолданбалы болжамдарды  -  деректерге негізделген эмпирикалық зерттеулердегі дәлелдердің логикасын қарастыруға бағытталған» [38].

Педагогикалық экспериментті жүргізудің ұймыдастыру барысында Ю.К.Бабанский, В.И.Загвизянский, В.В.Краевский, А.Я.Найн  төмендегі ережелерді қатыстырады:

1) эксперименттік жұмысты  ұйымдастыру мен жүргізу принциптеріне  сүйену;

2) педагогикалық эксперимент  жүргізілетін шарттарды нақты  сипаттау;

3) эксперименттік жұмыстың  оптимальды ұзақтығы мен диагностикалық  кескіндерін анықтау;

4) жүргізілген эксперимент  барысында балалардың жас және  жеке дара ерекшеліктерін ескеру;

5) тәрбиеленушілердің даму  деңгейі диагностикасының бағдарламасын  дайындау [39].

Эксперименттің белгіленген кезеңінде келесі әдістер қолданылды: анықтау, талдау, сұрақ-жауап, әңгімелесу.

Тәжірибелі-эксперименттік кезеңнің негізгі әдістері – іздену және шығармашылықты дамыту эксперименттері, модельдеу, бақылау, тестілеу, әрекет өнімдерін сараптау, өзін-өзі бағалау, алғашқы математикалық статистика әдістері.

Тәжірибелі-эксперименттік жұмыстың қорытынды бақылау-жалпылау кезеңі алынған деректерді, белгіленген нәтиже мен қойылған мақсатты салыстыру, сапалық және сандық сараптама болжамды түзету, эксперименттің орындалу барысы мен нәтижелерін біріктірді.

Қорытынды бақылау-жалпылау кезеңінде келесі әдістер  қолданылды: зерттеу нәтижелерінің сапалық және сандық сараптамасы, алынған деректердің екінші статистикалық өңделуі, эксперимент нәтижелерінің кестелер  түрінде көрсету, өзін-өзі сараптау.

Мектеп жасына дейінгі балалардың  ақыл—ойын  ертегілер арқылы дамытуға бағытталған  тәжірибелік-экспериментте біз ұсынған  педагогикалық  шарттарды  қолдану  негізінде  жүргізілді.

Енді Г.В.Репкин мен Е.В.Заикидің әдістемелері негізінде анықталған шығармашылық деңгейлерін сипаттаймыз:

1-деңгей ақыл-ойының   әрекетке, қарастырылып отырған  нысанның маңызды жақтарына, тапсырмаларды  орындау процесінде әрекеттердің  тәсілдеріне олардың пассивтілігімен, үлкендермен бірге әрекеттерге  қатысқылары келмеуімен, орындалған  тапсырмалардың сапасы мен нәтижесіне  деген қызығушылықтың жоқтығымен  сипатталады;

2-деңгей жаңа нәрсе, оның  ішкі ерекшеліктеріне деген жағымды  реакцияның пайда болуы, педагог  орындаған әрекеттерге қатысу, біріге  орындаған әрекеттерге деген  эмоционалдық және қатынастың  пайда болуы, қиындық туғызатын жағдайларға деген шығармашылықтың болмауы, педагогтың әрекеттер мен нәтижелерді бағалаудағы қолдауымен сипатталады.

3-деңгей  зерттелетін  объектінің маңызды жақтарына  жағымды реакция анықталып, орындалып  жатқан әрекеттерді таңдау тәсіліне  саналы түрде қарайды. Тапсырманы  орындау процесінде сол тапсырманы  орындауға деген олардың шығармашылығының  төмендегенін байқалады.Үлгі немесе  шартқа назар аудару тапсырманы  орындап болғаннан кейін ғана  байқалады. Жаңа шарттар бойынша  әрекеттерді орындауда үлкендер  тарапынан көмекті қажет етеді;

4-деңгей – «Жағдаятқа  деген шығармашылық» жеке жағдаяттар  бойынша дұрыс эмоционалдық реакцияны  байқауға болады; шартты талдауға  және сұрақтар арқылы әрекеттерді  орындаудың тиісті тәсілдерін  таңдайды; тапсырманы орындау барысында  үлгі мен шарттарға сүйенеді, әрекеттерді бағалау мен оның  нәтижесін күтеді; жаңа шарттар  бойынша әрекеттерді орындау  тәсілін басқа тәсілдермен ауыстыруды  үлкендердің көмегімен орындайды;

5-деңгей –  алдағы тапсырмаға, оның маңызды жақтарына деген  шығармашылықтың жоқтығымен, тапсырмалар  жүйесін орындаудың жалпы тәсілдеріне  байланысты сұрақтар, танымдық тапсырманы  орындауда оны орындаудың жалпы  тәсілдерін талдауға шығармашылық  оларды жаңа материалдарда және  т.б. қолдану сияқты әрекеттермен  сипатталады;

6-деңгей – «Жалпыланған  шығармашылық» тапсырманы орындаудың  бүкіл процесі барысында тұрақты  да жағымды реакциямен сипатталады; зерттеліп жатқан объект туралы  қосымша ақпарат алуға тырысады; тапсырманы орындаудың жаңа шарттарын  белсенді түрде ізденумен; оны  орындаудың перспективаларын жаңа  материалдарда және жаңа шарттарда  орындауға; тапсырмаларды орындаудың  жаңа тәсілдерін  өз бетінше  ізденуге, жетістіктер мен кемшіліктерді  анықтауға деген қалауының болуымен  сипатталады [40].

Эксперимент барысында жоғарыда көрсетілген 6-деңгей бойынша балалардың жалпы ақыл-ойы ерекшеленіп  анықталды.  Жүргізу формасы – баламен жеке әңгімелесу, бұл кезеңде балалар үлкендермен еркін әңгіме жүргізеді. Балаларды қызықтыратын суреттер  көрсетілді:

1-сурет. «Кілем-ұшақ»

2-сурет. «Орындықтағы ғалым»

3-сурет. «Ашық кітап»

4-сурет. «Қайырымды сиқыршы»

5-сурет. «Ғажайып-машина»

6-сурет. «Анасы баласымен»

Суреттердегі объектілер  жалпы ақ-қара түсті бейнеде салынған, себебі көркем бейне мен түрлі түстер  балаға қосымша эмоционалдық әсер етпеу үшін жасалды. Осы бейнелерге қарап бала заттардың аса ерекше белгілері деп саналатын  салаға көңіл бөлді.

6 сынақ жүргізілді, әр  сынақта  баланың үш жауабы  белгіленді. Жауаптар жеке хаттамаларға  тіркелді.

Психодиагностика барысында балаға суреттер бірінен кейін бірі ұсынылды.

Балаға суретті көрсетіп, эксперимент жүргізуші оның әрқайсысы бойынша төмендегідей түсінік-нұсқау беріп отырды:

1-сынақ. 1-сурет ұсынылады. «Кілем-ұшақ», нұсқауы: «Қарашы, мына  кілем-ұшақ сені қайда барғың  келсе де апарады. Қайда апаруын  сұрайтын едің?»

2-сынақ. 2-сурет ұсынылады. «Орындықтағы ғалым», нұсқауы: «Сен  таңғажайып әлеміне тап болдың, жолда келе жатып, орындықта отырған  ғалымды көресің. Бұл дана адам  өте ақылды, ол барлық сұрақтарға  жауап бере алады, не туралы  сұрайтын едің? »

3-сынақ. 3-сурет ұсынылады. «Ашық кітап», нұсқауы: «Жолмен ары  қарай келе жатып сен тастың  үстінде жатқан сиқырлы ашық  кітапты көресің. Ол кітапта әлемдегі  барлық нәрсе туралы жазылған, не туралы оқитын едің?»

4-сынақ. 4-сурет ұсынылады. «Қайырымды сиқыршы», нұсқауы: «Сен  ары қарай келе жатқанда жолда  қайырымды сиқыршыны кездестіресің,ол  сенің кез-келген тілегіңді орындай  алады, сен одан не сұрайтын  едің?»

5-сынақ. 5-сурет ұсынылады. «Ғажайып-машина», нұсқауы: «Сенің жолыңда  ғажайып машина тұрады, ол барлық  нәрселерді жасай алады, сен одан  не жасап бер деп сұрайтын  едің?»

6-сынақ. 6-сурет ұсынылады. «Анасы баласымен», нұсқауы: «Таңертеңмен  сені анаң оятады, терезеден күн  түсіп тұр. Анаңнан  не туралы  сұрайтын едің?»

Егер бала жауап беруде қиналса, нұсқау қайталанады. Сұрақтарға жауап бере отырып, бала еріксіз қызығушылық тудырады. Эксперимент әр баламен жеке-жеке жүргізілді. Балалардың жауаптары жазылып, ерекше  жүріс-тұрыстары, эксперимент жүргізушімен сөйлесу мәнері, айтылу ерекшеліктері (ойын жинақтауы, сөйлеу мәнері, ауызекі сөйлеу эмоционалдығы,  кідірістер, белсенділігі, жауап беруде шешім қабылдай алуы және т.б. ) анықталады.

Әңгімелесу барысында баланы мақтау, мадақтап, көтермелеп отыру әдістері, оның көңілін көтеріп, оның  реакциясы, қатынасы айқындалады.

Кейіннен балалардың жауаптарының талдауы жасалды.  Алынған деректерді өңдеу - балалардың сөйлеуін белгілі бір мотивтің белгілі бір жағына (танымдық, коммуникативтік, ойындық, тұтынушылық және т.б.) қатыстыру болып табылады. Сапалық талдау былайша жүргізілді: баланың сөйлеуінің тақырыбы белгіленіп отырады. Шығармашылық тақырыбы бар әрбір сөйлеу белгіленіп отырады. Сапалық талдаудың нәтижесінде баланың дамуына қорытынды жасалады:

- 6 - пікірден кем болса  ақыл-ойының төмен деңгейі

- 6 - пікір - ақыл-ойының орташа  деңгейі

- 6 - пікірден артық болса  ақыл-ойының жоғары деңгейі

Жоғарыда сипатталған диагностикалық нұсқаулар біздің зерттеуіміз туралы көп материал алуға мүмкіндік берді. Эксперименттің белгіленген кезеңінде алынған нәтижелер бізге келесі қорытындыларды жасауға мүмкіндік берді:

1. Балалардың көбісінде  ақыл-ой дамуының 2-ші, 3-ші және 4-ші  деңгейлері байқалады, яғни:

- «Шығармашылықтың жоқтығы» - 9 пайыз – балалар тәрбиеші  ұйымдастырған тапсырмаларға деген  шығармашылық танытпайды, өз жұмыстарымен айналысқылары келеді. Тәрбиешінің айтқандары мен тапсырманы орындауға әр түрлі қарайды, яғни мінез-құлықтары мен темпераментіне қарай түрліше жауап береді (тапсырманың аяқталуын күтіп тыныш отырады, орнынан тұрып кетіп қалады немесе басқаларға кедергі жасайды).