Жеке адам түсінік

I тапсырмада социометриялық  тәсілдің сәтті болуы -зерттеліп  отырған адамдардың шынын айтуға  байланысты. Сыналушы анкета ұсынарда  зерттеуші біздің сырымызды біліп  алғысы келеді – деп қаймығуы  мүмкін. Бұл іске бөгет жасайды.  Төменгі сыныптағыларда қаймығу  деген болмайды, сондықтан зерттеу  көбінесе солармен өткізілгенде  сәтті болмақ. (5-7 сыныптарда).

 

Социометрия тәсілін қолдану  мынадай кезеңдерден тұрады:

 

1) әдейі мақсат қойып,  тәжірибеде қамтылған адамдардың  өзара қатынасын зерттеу;

 

2) мақсатқа сәйкес анкета  жасап, оларды сыналушыларға тарату;

 

3) зерттеуге катысушылардың  шынын айттыру үшін олардың  жауабын өзгелерге жария етпеуді  ескерту;

 

4) тапсырма орындалғаннан  кейін әркімнің қалағандары мен  қалаудан тыс қалғандарды анық  көрсететін кестемен диаграмма  жасау;

 

5) диаграммада көрсетілген  мәліметтер бойынша тәжірибеге  қатысушылардың өзгелерді қалауы  мен қаламауы туралы тиісті  дәлелдер мен себептерін білу.

Үлгі ретінде кесте  мен диаграмма құрастыру үшін мынадай анкета ұсынылады:

 

1 . Сыналушының аты

 

2. Құрбыларыңның қайсысын  туған күніне шақырар едің?

 

3. Саяхатқа өз тобыңнан  кіммен бірге барғын келеді?

 

Сұрақтардың саны оннан кем  болмауы тиіс.

Социометрия арқылы жинақталған  мағлұматтарды қорытып диаграма жасау жалпы психология оқулығында көрсетілген.

 

Пысықтау сұрақтары:

 

1. Адамдар арасындағы  қатынастарды зерттеуде қандай  әдіс қолданылады?

 

2. Қажеттіліктің кандай  түрлері жалпы психологияда белгіленген?

 

3. Сапаға негізделген  нәтижелі ме, дағды арқылы

 

орындалған іс нәтижелі ме?

 

4. Ойнау тек ерігуден  пайда бола ма?

 

5. Оқу мен ойын арасындағы  айырмашылық қандай?

 

6. Оқушылардың зейінін  сабаққа аудару үшін мұғалімнің  дауысы қандай болғаны жөн?

 

Адамның психикалық қасиеттерін  құрастыратын: 1) жеке тұлғаның бақыты; 2) темперамент; 3) мінез; 4) қабілет.

 

Әр адамның өзгешелігі көптеген себептерге байланысты –  ең алдымен айналысқан іс-әрекетке, от басындағы тәрбиеге мектептегі тәрбиеге және басқа да өмірлік жағдайларға.

 

Ал психикалық процестерге  жататын – түйсік, қабылдау, ес, қиял, ойлау, зейін.

 

Эмоциялық қасиеттер –  сезімдер.

 

Жігерлік қасиеттер –  ерік.

Нақты іс-әрекетте психикалық процестер тығыз байланысып жатады да оларға адамның психикалық қасиеттері нақты әсер етеді. Сол байланыстардың ішінде жеке тұлғаның бағыты ерекше маңызды  орын алады.

Жеке тұлғаның бағыты –  көзқарас, пікір, қажеттіліктер, қызығулар, бейімділік, іс-әрекет пен тәртіптің  негізін салатын себептер, әдет және дағдылардан құрастырылады да солардан көрінеді. Бұлар өмір бойы қалыптасатын болады.

 

 

2.2 Жеке тұлға психологиясы  және оған әсер ететін факторлар

 

 

  Тілдік білім беру нәтижесінің жеке-тұлғалық деңгейі тіл үйренушінің тілдік білім беру үрдісінде меңгерген білім, білік, дағдыларымен анықталады. Бұл жағдайда нәтиже тілді қарым-қатынас құралы ретінде меңгерудің сандық және сапалық сипаттамалары тұрғысынан анықталады. Лингводидакт-ғалымдардың пікірлерін негізге ала отырып,  «Тіл үйренушінің өзге тілді үйренудегі негізгі межесі не болмақ, ол қандай білім, білік, дағдыларды меңгеруі тиіс?» деген мәселелерге байланысты мынадай тұжырымға келдік: «Өзге тілді меңгеру дегеніміз – сол тілде сөйлей, оқи, жаза және тыңдай білу, бұл жағдайда тілді меңгерудің негізгі ұстанымы тілдік нақтылық емес, әңгімелесушілердің бірін-бірі өзара түсінуі болып табылады». Яғни, гуманитарлық колледждердің орыстілді топтарында қазақ тілін өзге тіл ретінде меңгертудің негізгі шарттарының бірі – тіл үйренушілердің өздерінің тілдік тәжірибесін еркін, ешқандай қорқынышсыз қолдана алатындығына сенімділік сезімі. Бұл шартты қазақ тілін оқытуда мультимедиалық бағдарламаны қолдану арқылы қамтамасыз етуге болады.

Тілдік білім беру нәтижесін  қоғамдық-мемлекеттік деңгейде елдегі болып жатқан әлеуметтік-экономикалық жаңарулардың маңызды резерві ретінде  қарастыруға болады. Қазіргі уақытта  қазақ тілі – Қазақстан Республикасының  мемлекеттік тілі. Қазақ тілінің  бұл мәртебесі жыл өткен сайын  биіктеп, беки түсуде. Қазақ тілінің  қоғамдық өмірдегі қолданылу аясы да бірте-бірте кеңіп келеді. Соған  орай, орыстілді топтарда қазақ тілін  оқытуды осы тұрғыдан қарастырудың да маңызы өте зор.

Тілдік білім беру жалпыөркениеттік деңгейдегі нәтиже ретінде білім  алушыда (тіл үйренушіде) өмірге деген  жаңа көзқарасты қалыптастыруды, экологиялық, ақпараттық мәселелерге толы өмірде өмір сүре және жұмыс істей білуге даярлығы мен қабілеттілігін қалыптастыруды, ұжым өкілдерімен түрлі формаларда қарым-қатынас жасай білуді жүзеге асыруды, осы қарым-қатынас барысында  алынған ақпараттарды өңдей білу және қажетті шешім қабылдай білуді жүзеге асыруды, оны бәсекеге қабілетті  жан-жақты дамыған жеке тұлға  ретінде қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

Бірінші бөлімнің төртінші бөлімшесінде (Қазақ тілін оқыту  үрдісінде мультимедиалық бағдарламалық  қорларды қолданудың психологиялық, педагогикалық  мәселелері) сандық интерактивтік мультимедиалық білім беру қорларының түрлері, оларды қазақ тілін оқытуда қолданудың психологиялық, педагогикалық мәселелері, дәстүрлі оқыту мен сандық интерактивті мультимедиалық білім беру қорларын қолданып оқытудың ерекшеліктері мен  айырмашылықтары сараланып, сандық интерактивті мультимедиалық білім  беру қорының бірі ретіндегі мультимедиалық бағдарламаны қазақ тілін оқытуда  қолдануға қатысты маңызды  тұжырымдар жасалып, мультимедиалық оқытудың артықшылықтары көрсетілді.

Зерттеу жұмысының екінші бөлімі «Гуманитарлық колледждердің    орыстілді топтарында қазақ тілін  мультимедиалық бағдарлама арқылы   оқытудың әдістемелік негіздері» деп  аталады. «Коммуникативтік сөйлесім әрекетінің түрлерін меңгертудің интерактивті әдістері» деп аталатын бөлімшесінде мультимедиалық бағдарламада қарастырылған жаттығулар мен тапсырмаларды орындау барысындағы интерактивті әдістерге талдау жасалып, сабақтың тілдік біліктерді дамыту кезеңінде оқушылардың тілдік серіктестер тобындағы (ұжымындағы, жұбындағы) өзара белсенді әрекетін ұйымдастырудың интерактивті әдіс-тәсілдері анықталды, сонымен бірге дәстүрлі әдістер мен интерактивті әдістерге салыстырмалы сипаттама жасалды.Мультимедиалық оқыту бағдарламасы  оқушылардың белгілі бір  оқу тақырыптары бойынша берілген материалдарды өз бетінше және оқытушының көмегімен игеруіне негізделген.  Оқу мәтінімен танысудан бастап, бағдарлама мазмұнында қамтылған барлық жұмыс түрлері  интерактивті режимде орындалады. Қазақ тілін мультимедиалық  бағдарлама арқылы компьютерді қолданып оқытуда интерактивті режим «оқушы – компьютер», «оқушы – оқушы», «оқушы – оқытушы» диалогы  негізінде іске асырылады.  Интерактивті әдістердің негізінде оқу үрдісіндегі оқушы мен оқытушының және оқушылардың өзара  бірлескен қызметі іске асырылады. Оқытудың интерактивті әдістерін қолдану арқылы оқу үрдісін оқушылардың барлығы танымдық қызмет үрдісіне тартылатындай етіп ұйымдастыруға болады, оқытуды  бұлайша ұйымдастыруда ескеретін бір нәрсе – оқушының  қарастырылып отырған мәселеге қатысты ой-пікірлерінің барлығы (дұрыс, бұрыстығына қарамастан) маңызды деп есептелуі тиіс.

Ғылыми зерттеулерде оқу  материалын меңгерудің сапасы мен нәтижесі  ақпараттарды алудың тәсілдері  мен  оқушының белсенділігінің деңгейіне  тікелей байланысты екендігі айтылып  жүр:  оқу үрдісінде оқушы оқыған материалының  10% -ын, естігенінің 20% -ын, көргенінің 30% -ын, ал өзі жасағанының 90% -ын меңгереді екен. Қазіргі заманғы  мультимедианың орасан зор мүмкіндіктерін ұтымды пайдалану нәтижесінде оқыту  үрдісінде қажетті ақпараттарды  осы айтылған тәсілдердің барлығы  арқылы бір мезетте алуға болады.

 Қазақстандық-сингапурлық   жоба  негізінде дайындалған   мультимедиалық оқыту бағдарламасында  ақпараттарды алудың жоғарыда  айтылған тәсілдерінің барлығы  қамтылған.  Бағдарламадағы мәтін  мазмұнымен танысудағы оқушы  мен компьютердің өзара интерактивті  әрекеті аудиолық, визуалдық, сөздік, аралас көрнекілік әдістері арқылы  жүзеге асады. Лексикалық, грамматикалық  ұғымдарды меңгертуде, грамматикалық  дағдылар мен біліктерді қалыптастырып,  дамытуда көрнекілік әдісі түрлі  графикалық көрнекіліктер – анимациялық   кестелер, сызбалар –  түрінде  қолданылған. 

 Мультимедиалық бағдарламада  қызығушылықты туғызудың негізгі  әдістері ретінде көрнекілік  әдісі (аудиолық көрнекілік, визуалдық  көрнекілік), анимация, интерактивті  жаттығулар қолданылған.

Мультимедиалық бағдарламамен  жұмыс жасау барысындағы (өз бетінше  жаңа білімді меңгерудегі, бекітудегі, бақылау-бағалаудағы) оқушы мен компьютердің, оқытушы мен оқушының өзара әрекетін ұйымдастыруға негізделген оқытудың интерактивті әдістері оқушының  танымдық қызметін ұйымдастыруда, қызығушылығын  туғызуда, сөйлесім әрекетінің тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым түрлерін меңгертуде, сөйлесім мен тілдесім әрекеттері үшін қажетті тілдік және коммуникативтік дағдыларды қалыптастыруда өте маңызды қызмет атқарады.

Ал сабақтың оқушылардың  сөйлесімдік, тілдесімдік біліктерін дамытып, жетілдіруге бағытталған  келесі кезеңіндегі оқу үрдісі оқушылардың  тілдік серіктестер тобындағы (ұжымы  немесе жұбындағы) өзара әрекеті  негізінде ұйымдастырылды. Сабақтың бұл кезеңінде оқушылардың тілдік ортадағы (тілдік серіктестер тобы, ұжымы, жұбы) өзара әрекетіне негізделген  оқу қызметін ұйымдастыруда, негізінен, қатысымдық әдіске сүйендік. Оқушылардың  топтағы, ұжымдағы, жұптағы оқу іс-әрекетін қатысымдық негізде ұйымдастыруда  оқытушының рөлі ерекше. Оқытушы оқу  үрдісін мақсатқа сай дұрыс ұйымдастырған  жағдайда оқушылар өздеріне ұсынылған  тілдік жағдаяттар, проблемалық сұрақтар мен коммуникативтік-интерактивтік  тапсырмаларды  топта талқылап орындау  барысында бір-бірімен қатысымдық іс-әрекетке түседі. Немесе берілген оқу  міндеттерін шешуге байланысты топтағы  полилогты, жұптағы диалогты, т.б. ұйымдастыруға  болады.Тыңдалымдық біліктер оқушылардың  есту арқылы қабылдаған ақпаратын (хабарды) түсінуін, ойша қорыта білуін, талдап, жіктей алуын, өзінің жауап әрекетін құра білуін қамтамасыз етеді. Сабақтың мультимедиалық бағдарламасыз өткізілетін  кезеңінде оқушылардың тыңдалымдық  біліктерін дамытуды  ұйымдастыру  үшін мынадай әдіс-тәсілдер қолданылды: оқытуды ұйымдастырудың ұжымдық (топтық, жұптық) әдісі, ақпаратты берудің  аудиолық әдісі, көрнекілік әдісі, диалог әдісі, полилог, т.б. Бұл кезеңдегі  оқушыларға тыңдауға ұсынылатын мәтін  мультимедиалық бағдарламадағы мәтінге  байланысты таңдалып алынды және ол диалогтық  сипатта болып, аудиотаспадан тыңдатылды. Бұдан соң  тілдік серіктестер  топтарына (жұптарына) тыңдалған мәтінді  түсініп-қабылдауға байланысты орындалатын  жұмыстар түрлендіріліп берілді. Жұмысты  оқушылар топта (жұпта) өзара ақылдаса, ойласа отырып орындады. Айтылымдық және оқылымдық біліктерді дамыту үшін «жұптағы диалог», «топтағы дилог» әдістері қолданылды.  Жұмысты «жұптағы диалог» әдісі арқылы жүргізу үшін топтағы оқушылар бірнеше жұптарға бөлінді. Әр жұпқа жеке қысқаша мәтін бір парақ қағаз түрінде берілді. Жұптағы оқушылар мәтінді оқиды да, берілген тапсырма бойынша мәтін мазмұнына байланысты бірнеше үнқатымдардан тұратын диалог мәтінін құрастырып, оны өздері оқиды. «Топтағы диалог» әдісі арқылы да осындай жұмыс түрін ұйымдастыруға болады.

Жазылымдық біліктерді дамыту үшін, мысалы, мультимедиалық бағдарламада берілген мәтіннен алынған үзінділер (сөйлемдер) орфографиялық қателермен бір парақ қағазға жазылып, топтарға таратылып беріледі. Оқушылар топта  ақылдаса отырып, берілген сөйлемдердегі  қателерді тауып, сөйлемді қайта  қатесіз жазады. Тапсырманы топта  ақылдасып, орындау барысында олардың  тілдесім әрекеті де жүзеге асады.

 

 

 

2.3 Жеке адам болу үшін  психикалық даму

 

 

Жеке адам болу үшін психикалық дамудық белгілі бір дәрежесіне өтіп, басқа адамдарға қарағанда  ерекшелігі бар екенін білетіндей біртұтас тұлға болуы тиіс.Өмір бойы даму мен тәрбиенің нәтижесінде жеке адамның орнығып, жетілуін қалыптасу  деп атайды.Жеке адамның қалыптасуы - күрделі, ағзаның өсуі мен жетілуін, стихиялы әсерлерді, мақсатты, ұйымдасқан тәрбиені қамтитын қарама-қайшылықты процесс.

Жеке адамның қалыптасуы өмірге келген сәтінен басталады, жеткіншек  және жасөспірім шақта жедел жүреді, ересек шақта өзінің біршама аяқталу  кезеңіне жетеді.Сондай-ақ жеке адамның  дамуы деген ұғымды анықталық.

Даму ұғымына ағзаның  өсуі мен пісіп жетілу процесін жатқызады. Бұл процестер психикалық дамумен  өзара тығыз байланыста өтеді, оған ықпал жасайды, бірақ адамның  жеке адам ретінде қалыптасуын белгілеп бере алмайды. Жеке адамның дамуы - бұл  оның рухани өсуінің, жетілуінің процесі  жеке адам үшін елеулі болып табылатын  барлық сфераларды іс-әрекетте, өзін қоршаған құбылыстарға, адамдарға деген қарым-қатынасқа, танымдық процестерінде болатын  сапалық өзгерістер процесі.

Жеке адамның әсіресе  балалың және жасөспірім шақтарында дамып, жетілуі ең алдымен тәрбиенің  ықпалы арқылы жүріп отырады. Бірақ  тәрбие әсерінің дәрежесі мен сипаты көп жағдайда тәрбиенің даму заңдылықтарын  қаншалықты ескергеніне байланысты болады. Сөйтіп, тәрбие мен дамудық  арасында екі жақты байланысы  болады. Сондықтан жеке адамның даму заңдылықтарын тереңірек қарастырған  жөн.

Жеке тұлға мен қоғамдық ортаның қарым-қатынасы философия, психология, педагогика, т.б. қоғамдық ғылымдардық көптен айналысып жүрген көкейкесті мәселелері. Бұл жөнінде  кейінгі жылдары жарық көрген философиялық, педагогикалық, психологиялық, этикалық, ұлтаралық қарым-қатынастарға арналған еңбектерден басқа П.И.Подласыйдық, М.Ф.Хар-ламовтың "Педагогика" (М.1996-1997), Б.С.Гершунскийдің "XXI ғасырда білім  берудің философиясы" (1993), Г.К.Нұрғалиеваның "Тұлғаның құндылық бағытын қалыптастырудық  методологиясы, практикасы" (АД995) секілді  ондаған монографиялық еңбектері  жарық көрді.