Жеке адам түсінік

1 Жеке дадм түсінік

1.1 Жеке адам туралы түсінік

Жеке адам — әлеуметтік қатынастармен санала іс — әрекетті жүзеге асырушы, нақты қоғамның мүшесі, өзін басқалардан ажырата білетін, өзінің кім екенін түсінетін есі  кірген ересек кісі. Адам қоғамнан тыс, тәуелсіз өмір сүре алмайды. Өйткені  тәні де, жаны да айналасындағылармен  қарым – қатынас жасау үстінде, тек әлеуметтік әсер жағдайында ғана адам кісілік мән – мағынаға ие болады. Адам санасының дамып, өсіп жетілуі оның ортасымен ( от басы, мектеп тағыда басқа ) тығыз байланыста. Әлеумет  әсері тимейтін, әлеуметтік құрықтан шығып кететін ешбір адам болмақ емес. Сондықтан адам психологиясын  дұрыс ұғыну үшін, ең алддымен, оның әлеуметтік жағдайын, яғни оның қандай ортаның өкілі екендігіне, сондай – ақ оның қандай көзқарасы, наным  – сенімі, бағыт – бағдары, білімі мен іс – тәжірибесі, икем –биімділігі, нақты кәсібі, білімі бар екендігіне назар аударуымыз қажет. Осы айтылғандар  жөнінде мағлұмат алғанда ғана біз  оның психологиясы жайлы азды –  көпті пікір білдіруге мүмкіндік  аламыз. Ер жетіп, ес білетін кісінің  өмір жолын, ұстаған бағытын білдіретін мотивтер ( түрткі, себеп ) көп.

Адамдарды зерттейтін ғылымдар ішінде психологияның алатын орны айрықша  және ол – адам саны ғылымдары жүйесіндегі  жетекші пән. Психология адамның  даралық сипаттарын қарастырып, оның кісілік қасиеттерін өрістетуді мақсат етіп қояды.

Табиғаттағы ақыл – ой мен  сана иесі – адамның өзіндік сипат  – белгілері – оның еңбектену  әрекеті нәтижесінде материалдық  игіліктерді өндіретіндігі, дыбысты  анық сөйлеу тілі арқылы қарым –  қатынас жасап, әлеуметтік ортада тіршілік ететіндігі. Осындай белгілермен  байланысты адам хайуанаттар дүниесінен ерекшеленіп, эволюциялық дамудың  ең жоғары сатысына көтеріледі. Өзін қаршаған ортаға белсенді түрде ықпал етіп, дүние сырын танып білу иесі (субектіге) айналады.

Адам бойындағы даралық  қасиеттер оның өзгелерге қарым  қатынасынан байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа туған нәресте де, ересек адам да, ақыл – иесі ауысқан жынды  да дара адам (индивид) болып саналады. Осындай ерекшеліктермен қатар  қалыпты дамыған, өмір тәжірибесі мен  өзіндік қасиеті, әлеуметтік ортада өз орны бар адам жеке адам деп аталады. Жеке адамның азаматтық, кісілік, тұлғалық қасиеттері болады. Жеке адам қоғамдық өмірде тіршілік етіп, өзге адамдармен қарым – қатынас жасайды. Осындай  іс — әрекеттеріне сәйкес жеке адамның  тұлғалық сипаттары сомдалады, қадір  – қасиеттері қалыптасады.

Жеке адамның кісілік  қасиеттері мен даралық ерекшеліктері  оның іс — әрекеттегі белсенділігінің  өрістеуіне ықпал етеді. Адамның  белсенді қимыл — әрекетіне оның мінез – құлқына, ниет – тілегі мен бағыт – бағдарынан айқын байқалады. Ниет – тілектердің мәні адамның тіршілігіне, іс — әрекет түрлерінен, әлеуметтік ортада атқаратын қызметі мен ісінен айқын көрінеді. Сөйтіп, жеке адамның ішкі дүниесінің сыры, жан сарайы, психикасының даралық ерекшеліктері сыртқа байқалып тұрады.

Сыртқы нәрселер мен тіршілік ететін орта әлеуметтік жағдай мен  ыңғайласып, адамға жанама түрде әсер етеді де оның психикасын дамытады. Адамның тіршілік ортасы үнемі өзгеріп  те, өзгертіліп те отырады. Жеке адам бойындағы  сапалық ерекшеліктері мен оның психологиялық дара өзгешелігін  білдіретін қасиеттер – темпераменті мен мінезі, психикалық процестерді  басынан кешіруі, сезі күйлері мен  іс – қимылы және қабілеті бірдей адамдар  жоқ. Даралық сапалар тарихи қалыптасып, жеке адамның кісілік қасиеттерін  құрайды. Әрбір адамның мінез  құлық ерекшеліктері де әлеуметтік ортада дамып жетіледі. Сондықтан, біз  жеке адамды қоғам мүшесі ретінде  санап, оның әлеумет өміріне ықпал  етіп, отыратын белсенділік әрекетін де ескереміз. Мінез бітімі, темперамент  ерекшеліктері, ақыл – ой сапасы, қызығуының баста бағыты әрбір дара адамның  өзіндік психологиялық тұрақты  бейнесін жасайды. Әр түрлі құбылмалы  жағдайларда адамның бір қалыпты  бейнесін осындай тұлғалық қасиеттері көрсетеді. Сондай – ақ, мұндай, тұрақты  қасиеттер жеке адамның жан дүниесі  құрылымындағы даралық тұлғаны  да бейнелейді. Адам бойындағы тұлғалық қасиеттер қоғамдық тәрбие нәтижесінде  өзгеріп те, жаңа сапаларға ие болып  та отырады.

Жеке адамның тұлғалық сипаттарында ерекше байқалатын екі  түрлі ерекшелік бар. Оның бірі —  әрбір адамның құрылымы мен жеке басындағы даралық сипаттар. Бұл  – адамдардың типтік мақсаттарыен байланысты теориялық мәселе. Екіншісі – сол типтерден туындайтын және жеке басқа бағынышты азаматтық  ерекшеліктер. Бұл мәселе осы заманғы  психологияда айрықша маңызды деп  саналатын биологиялық және әлеуметтік факторларға негізделе отырып қарастырылады. Биологиялық фактор – адамға туа  берілетін табиғи анатомиялық және физиолигиялық қасиеттер, ал әлеуметтік фактор – адамның жетілуіне тіршілік ортасының, қоғамның, тәлім – тәрбие істерінің әсері. Осы екі фактор адамның психикалық дамуында бірін  – бірі толықтырып отырады.

Адамның өзіндік психологиялық  сипатын зерттеуде ерекше орын алатын іс-әрекет түрі – оның белсенділігі. Белсенділік іс-әрекетпен, оның бағдар – мақсатымен, өмір – тіршілігімен тығыз байланысты. Іс-әрекеттің белсенді болуы жайында психологияда әр алуан  көзқарастар мен пікірлер бар. Соның  бірі – Австрия ғалымы З.Фрейдтің пікірі. Ол адамның белсенділігі инстиктті  әрекеттеріне, соның ішінде жыныстық еліктеу мен өзін — өзі сақтау инстиктіне байланысты дейді. Адам мұндай инстинкттерге шек қойып, оларды тежейді, өз бойындағы күш қуатын сақтап, оны басқа мақсаттарға, мәдени қажеттіліктерін өтеуге жұмсайды. Сөйтіп, өзінің мінез құлқын саналы түрде  басқарады. Алайда, З.Фрейд пен оны  жақтаушы зерттеушілер адамның белсенділігі сол жыныстық еліктеудің шеңберінен шыға алмайды деп, «Эдип комплексі» дейтін мәселе көтеріп, ерте замандағы грек жазушысы Софоклдың «Эдип патша» атты шығармасының сырын уағыздайды.

Ғылыми зерттеулерінде кемшіліктер  болғанымен де, З.Фрейдтің адам бойындағы  белсенділік әрекеттің табиғи әрі  биологиялық құбылыс екендігін  дәлелдеп беруінің өзі – айтарлықтай  жаңалық. Дегенмен, оның белсенділік  әрекеттің қозғаушы күші жыныстық қатынастарға сәйкес дамиды дейтін. Пікірін көптеген шетелдік психологтар орынсыз деп  санады. Атап айтатын болсақ, А.Кординер, Е.Фромм, К.Хорни т.б. Фрейд көзқарасының кемшілігін ашып көрсете алмаса да, өздерінше «жаңа Фрейдизн» деген  ағымды тудырды.

«Жаңа Фрейдизн» ағымы  адам тіршілік еткен ортасына тәуелді  болып, сол ортаға бейімделгіш келеді деп санады. «Жаңа Фрейдшілдердің»  ойынша, тіршілік ортасына бейімделген  адам әлеуметтен өзінің ғашығын іздейді, соған ұмтылады, билік үшін күресте  беделге ие болады, адамдар тобының  ырқына көніп, мақсатына жетуге талпынады. К.Хорни адам қоғамынан аулақ  болып, ғашығымен мұңдасып, оңаша  сырласқысы келеді дейді. Сөйтіп, «жаңа  фрейдшілдер» адамның белсенділігін  асыра дәріптеп, оған мистикалық өң береді. Ал шын негізінде адамның  белсенділік іс-әрекеттері ғылыми –  материалистік тұрғыдан қарастырылуы тиіс болатын. Белсенділік әрекет адамның  қажеттіліктерін қанағаттандырып, мұқтаждықтарын өтеу әрекеттерімен  ұштасады.

«Қажеттілік» дегенді  қалай түсінеміз? Қажеттілік – адам белсенділігінің негізгі себебі және іс — әрекетке итермелеуші  күш. Қажеттілік қоғамдық тәлім –  тәрбие ықпалымен қалыптасып, адамның  материалдық, рухани, қоғамдық мұқтаждықтарын қанағаттандырады. Мұдай қанағаттандыру қоғамдық – даралық сипатта болып, қажеттілік тектік белгісіне орай табиғи және рухани – мәдени, ал сол заттарды ұстап – тұтыну сипатына қарай  материалдық және рухани қажеттіліктер  болып бөлінеді. Материалдық –  заттық қажеттіліктерге тамақ, киім-кешек, тұрғын – үй, тұрмыс заттары жатады. Рухани қажеттілік адамның басқа  адамдармен әңгімелесіп пікір алысу, білімін көтеріп, кітап, газет –  журнал оқуы, өнер түрлерін үйренуі  т.б. мұқтаждықтарын қанағаттандыру арқылы жүзеге асады. Қажеттіліктер тегі мен  адам санасының тарих дамуына  орай және оларды тұтыну обьектісіне  сәйкес түрлі – түрлі болып  бөлінеді.

  1.2 Жеке тұлға - азаматтық құқықтың субъектісі

  Азаматтық кодекс тің 12-бабына сәйкес жеке тұлға деп Қазақстан Респцбликасының азаматтарын, басқа мемлекеттердің азаматтарфын және азаматтығы жоқ адамдарды айтамыз. Азаматтық алған адам сол мемлекеттің құқық субъектісі болады. Сондықтан да азаматтық заңда жеке тұлғалардың құқық қабілеттіктері туралы емес, азаматтардың құқық қабілеттілігі туралы ғана айтылған. Құқық қабілеттілігі ең алдымен толық түрде Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі.

Қазақстан Республикасының  Президентінің 1995 жылғы 19 маусымда қабылданған  «Шетелдік азаматтардың құқықтық жағдайлары туралы» Заң күші бар Жарлығының 2-бабына сәйкес, «Қазақстан Республикасының  азаматтары болып саналмайтын және басқа мемлекеттің азаматы туралы дәлелі бар азаматтар шетел азаматтары болып саналады». Қазақстан Республикасындағы  олардың азаматтық құқық қабілеттілігі  өзінің мемлекетінің заңымен емес, Қазақстан Республикасының заңымен  айқындалады. Олар Қазақстан Республикасының  заңында қаралмаған азаматтық құқыққа  таласа алмайды және де егер заңда  өзгеше көзделмесе, құқық қабілеттілігі  шектелуге жатпайды. Аталған Жарлықтың 2-бабының 11-бөлігіне сәйкес, «Қазақстан Республикасының азаматтары болып  саналмайтын және басқа мемлекеттің  азаматтығы туралы дәлелі жоқ адамдар  азаматтығы жоқ адамдар деп есептеледі». Егер заң құжаттарында көзделмесе, азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан  Республикасы азаматтарымен тең  дәрежеде азаматтық құқықты пайдаланады.

 Құқық субъектілерін  сипаттайтын негізгі құқық қасиеттері  құқық қабілеттілігі болып табылады. Азаматтық құқық қабілеттілігі  АК-тің 13- бабында азаматтық құқыққа  ие болып, міндет атқару қабілеті  барлық азаматтарға бірдей деп  тұжырымдалады. Конституцияның 14-бабына  сәйкес, заң мен сот алдында  жұртың бәрі тең, тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына,  жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне , дінге  көзқарасына, нанымына, тұрғылықты  жеріне байланысты немесе кез  келген өзге жағдаяттар бойынша  ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды. Конституцияның аталған тұжырымына  орай азаматтарды құқық қабілеттілігі  заңда бәріне бірдей және біріңғай  құрылған. Азаматтық кодекстің 13-бабында  азаматтаржы құқық қабілеттілігі  барлық азаматтар үшін тең  дәрежеде екендігі танылған. Дейтұрғанмен, құқық қабілеттілігінің теңдік  принципі нақты субъективтік  құқық шеңберәіне жекеленген  азматтарға берілетін міндеттілік  теңдікті корсетіле қояды деуге  болмайды. Азаматтардың бәрінде  бірдей кез келген құқықты  ала беру мумкіндігі бола бермейді. Құқық қабілеттілігінің теңдігі  деген заңда бұл орайда ешкімге  артықшылық бермейтіндігі, ешкімге  субъективтік құқық алуға алуға  тыйым салмайтындығы тұрғысынан  түсіну керек. Азаматтық құқық  қабілеттілігінің теңдік принципінен  жалпы ережеге сәйкес оны шектеуге  жол берілмей... ді. Азаматтық Кодекстің  18-бабының 1-тармағында былай деп  жазылған: «Заң құжаттарыңда көзделген  реттер мен тәртіп бойынша  болмаса, ешкімнің де құқық  қабілеттілігі мен қабілеттілігін  шектеуге болмайды». Қолданылып  жүрген заңға сәйкес, құқық қабілеттілігін  шектеу азаматтың қылмыс жасау  негізінде сот укімі алынған  шара бойынша шектелуі мүмкін. Бұл орайда азамат құқық қабілеттілігін  толықтай айрылмайды. Қазіргі қылмыстық  заңдаазаматтың құқықғын айыру  мына жағдайларға:

 Белгілі бір дауазымды  иеленуге немесе белгілі бір  қызметті жасауға (жүргізуші,  дәрігер және т.б.) Елдің аумағында емін-еркін жүріп тұруға (жер аударумен шектелу) ескерте кеткен жөн, біздің заң бойынша құқықты жою қашан да уақытша сипатта болады. Сонымен катар, құқық қабілеттілігін шектеуді азаматтық басқалай субъективтік құқықтарынан айыру жағдайымен шатастыруға болмайды. Құқық қабілеттілігін шектеу дегеніміз қандайда бір құқықты алу мүмкіндігінен айыру болып табылады.

Субъективтік құқықтан айыру  дегеніміз, нақты, іс жүзіндегі құқықтан айыру деп түсінген жөн. Мұндай субъективтік құқықтан айыру белгіленген мерзімнің  тағайындалуымен байланысты болмауы  мумкін. Мысалы, қылмыс жасаған адамның  мүлкі тәркіленді делік, яғни оның белгілі  бір затқа, автомашинаға, үйге, аң аулау  мен балық аулауға және т.б. меншіктік  құқығы жойылады. Алайда, заңдық жауакершіліктің  мұндай шарасы оның жаңа автомашина алу, басқа үйді иелену құқығынан айыра  алмайды.

 Құқық қабілеттілігі  адамның - құқық субъектісін өлуімен  бірге қысқарады. Өлген адамның  ие болып келген құқықтары  мен міндеттері ішінара мұра  қысқарады, ішінара мұрагерге  көшеді. Өлім – бірқатар құқықтық  салдар тудырып кететін факт. Сондықтан, адам туылғанда тіркелсе, қайтыс болған азаматты да  хал актілерінде тіркеу керек.  Айта кететін жайт, азаматтың  денсаулығы және психикалық жағдайы  оның құқық қабілеттілігіне әсер  етпейді.

2 Жеке тұлғаның психикасы

2.1 Жеке тұлғаның психикалық қасиеттері мен процестері

Жеке түлғаның қасиеттері туралы әр түрлі ілімдер бар. Солардың ішінен шындыққа жақыны және бұл жөнінде  арнайы тәжірибе арқылы зерттеп оның мәнісін анықтауға із салған неміс  психолог К.Левин ілімі.

Бұл ғылыми тұжырым бойынша  адамның әр қилы істері мен мінез-құлық  ерекшеліктері оның мүддесі мен  қажетгілігін анықтайды. Қасиеттілікті  қанағаттардыру мен оған қатысты  заттар арасындағы байланыс та өзгермелі  сол байланысты адам өзінің іс-әрекеті  арқылы өзгертеді. Адамды іс-әрекетке ұмтылдырушы – қажеттілік десек, қажеттілік – адам бойындағы күш-қуат. Дене күші қажеттілікке байланысты қозады.

К. Левин зерттеулерінде адамның қажеттілігін қанағаттандыру-дың  екі тәсілі аталған. Біріншісі –  адам басқа адамдармен салыстырғанда  қандай да бір дәрежеге ие болғысы  келетіндігі және өзін қоршаған ортада өзіндік орын алуға ұмтылуы. Екіншіде, адам бірсарынды іспен шұғылданса, онда оның қызығуы таусылады. Бұл  тәсілдер адамның жеке басының қасиеттерін  зерттеуге арналған.Әлеуметтік қүбылыстарды зерттеу тәсілін “социометрия”  – әлеуметтік өлшеу – деп атайды. Бұл тәсілдің негізін салушы психолог Дж. Морено. Бұл әдіс арқылы топтағы адамдардың өзара қатынасындағы наразылығын не татулығын тиісті әдістерге сүйене отырып өлшеуге болады. Мұндай қатынасты зерттеу үшін топтағы адамдарға сұрақ-жауап анкетасы даярланады. Анкетадағы қалауға байланысты мазмұн екі түрге бөлінеді: біреуі – сол кісі өзге кісімен қаншалықты дос, оны шынайы ұната ма, ұнатпай ма, соған байланысты келеді. Екінші түрі – өзге адамның жеке басының қасиеттерін қалайды.