Turbo Pascal тілінің негізгі элементтері

Write (‘y=’,y : 6 : 3); end

 

Тармақталу командасы енгізілген программаны пайдаланып, сынақтан өткізугеде болады.

1-тапсырма (2 мысал) 4.9*1/2-(4-2.5)*5/9 өрнегінің мәнін 0.01 дәлдіктеп есептеу  керек.

Есептелген мәннің дұрыстығын да компьютерде тексеру программасын мынадай түрде құруға болады.

Program snak1;

var f, v, z; real;

Begin f: =4.9*1/2-(4-2.5)*5/9; v:=round (f*100)/100;

       Writeln (‘4.9*1/2-(4-2.5)*5/9’);

        Write (‘0.01 дәлдікпен есептелген мән=? ’);

        Readln (z);

        If z=v then write (‘Жарайсыз дұрыс!’) else

        Write (‘Дұрыс емес’)

End.

 

                                             13

      

Мұндағы V-өрнек мәні 0.01-ге дейінгі дәлдікпен меншіктелетін айнымалы (мәнді есептеу мен дәлелдеуді машина орындайды);                z – сынақталушының 0.01 дәлдікпен дайындаған жауабы меншіктелетін айнымалы.

 

                                            

2-тапсырма (3 мысал) Программаға  енгізілген торт өрнектің қайсысы cos2x формуласының өрнегі.

       Program snag2; uses crt;

       Var m: char;

       Begin clrscr; writeln (‘cos2x=?’);

       Writeln (1’:cos(x) *cos(x)+sin(x)*sin(x)’);

       Writeln (‘2:2*sin(x)*cos(x)’)

             Writeln (’3:cos(x) *cos(x)-sin(x)*sin(x)’);

             Writeln (’4: sin(x)*sin(x)-cos(x)*cos(x)’);

             Writeln; write (‘Дұрыс деген формула’);

             Write (‘нөмірін енгізіңіз-?’); readln (m);

             Writeln;

             If m=chr (51) then write (‘дұрыс’) else

             Write (‘дұрыс емес. Формуланы қайталаңыз’)

              End.

       Мұндағы m=3 орнына енгізілген 3-тің коды (chr (51) 3 санын тікелей оқымау үшін ғана енгізіледі.

Pascal тілінің ыңғайлылығының бір мұнда түрлі типті берілгендермен жұмыс істеуге болатынында. Оның үстіне, программалаушының өзі де санақты (санап шығу мүмкін) не шектеулі деп аталатын стандартты емес жаңа жай типтерді қолдан дайындауы мүмкін.

Санақты тип мәндері латын әріптерінің тізбегінен тұратын, әр мән өзінің атауы бойынша ғана анықталатынсталярлық тип. Санақты типті айнымалының сипатталу үлгісі:

                Var <атау> (мәндер тізімі);

       Turbo Pascal ортасына кіру үшін turbo.exe файлын жүктеу керек. Жүйені сәтті жібергеннен кейін дисплейдің жоғары қатарында  Turbo Pascal ортасында жұмыс істеудің мүмкін режимдерінің «мәзірі» пайда болады. Жұмыс барысында қажетті функционалдық пернелер:

F1 – анықтаманы шақыру

F2 – редакторланған тексті  дискідегі файлға жазып алу

F3 – дискідегі тексті  оқу

F4 – өңдеу режимінде  қолданылады (өңдеу режимін қара)

F5 – өңдеу терезесін  толық экранға үлкейтеді; қайта  басу бастапқы қалпына қайта  келтіреді.

F6 – редакторлеу терезесін  өңдеу терезесіне алмастырады

F7 – өңдеу режимінде  қолданылады (өңдеу режимін қара)

 

                                               14

ALT – F9 – бағдарламаны  компиляциялау 

CTRL – F9 – бағдарламаны  компиляциялау және орындау

ALT – F5 – редактор терезесін  нәтижелер шығарудың қара терезесіне  алмастыру

ALT – Х – Turbo Pascal ортасынан шығу

                                       

Текстік редактор (EDITOR)   

     Текстік редактор қолданушыға текст теру мен редакторлеуге мүмкіндік береді. Мұның көмегімен бағдарламаның тексті құрылады. Текст бойынша жылжу үшін төмендегі пернелерді қолданамыз:

PgUp – бір бетке жоғары жылжу

PgDn – бір бетке төмен жылжу

Home – ағымдағы жолдың басын жылжу

End – ағымдағы жолдың соңына жылжу

Ctrl-PgUp – текс басына жылжу

Ctrl-PgDn – текс соңына жылжу

       Көпшілік  жағдайда іс – әрекетті абзацты  жою үшін қолдануға тура келеді. Алдымен оны Shift және курсорды басқару пернелерінің (алфавитті цифрлық пернелерінің оң жағындағы бағытшалар) көмегімен айрықшаландыру керек. Содан кейін Shift пернесін басып тұрып, оны жібермей Delete пернесін басамыз. Нәтижесінде абзац алмасу буферіне ауысады.

Жұмыс барысында бағдарламаның айрықшалған блогын алмастыру буферіне ойып алуға (Cut) (бір мезетте Shift және Delete пернелерін басу) немесе оны алмастыру буферіне көшіруге (Copy) (Ctrl және Ins пернелері), сонан кейін оны жаңа орынға қоюға (Paste) (Shift және Ins пернелері) тура келеді.

           

                         1.6 Есептер шығаруда қолданылуы

 

        Кез – келген бүтін сан енгізіледі де, цифрлар саны анықталып, нәтижесі экранға шығарылады.

PROGRAM GIFR1;

{енгізілген санның неше разрядты екенін анықтау}

USES CRT;

VAR r: integer;

          m,n: longint;

BEGIN

Clrscr; {экранды тазалау}

R:=0; {r – цифрлар саны}

Write (‘n санын енгіз:’);

Readln (n);

m:=n;

 

                                               15

Repeat

M:=m div 10; {соңғы разрядты алып тастау}

r:=r+1; {цифрлар санын бірге арттыру}

Until (m=0); {санның соңын анықтау}

Writeln (n, ‘саны’, r, ‘цифрдан тұрады’);

Readln {Enter басылғанша, тұтынушы экранын көрсету}

END.

                                        

     Программа жұмысының нәтижесі: n санын енгіз: 4563 – 4 цифрдан тұрады.

PROGRAM GIFR2;

{енгізілген сан цифрлары  қосындысын табу}

USES CRT;

VAR s: integer;

          m,n: longint;

          BEGIN

Clrscr;

S:=0; {s – цифрлар қосындысы}

Write (“n санын енгіз:”);

Readln (n);

m:=n;

repeat

     m:=n mod 10;

     s:=s+m;

m:=(n-m) div 10;

     n:=m;

     until (m=0);

     Writeln (“цифрлар қосындысы=”,s);

readln

     END.

Программа жұмысының нәтижесі: n санын енгіз: 987654 Цифрлар қосындысы – 39

PROGRAM GIFR3;

{енгізілген санды кері  жазу және оның цифрлары қосындысын  табу}

      USES CRT;

      VAR І,s: integer;

    m,k,n: longint;

     a: array [0..9] of  integer;

Clrscr;

s:=0;

i:=0;

Write (“n санын енгіз:”);

Readln (n);

 

                                                 16

1m:=n;

while m<>0 do

begin

k:=m

        m:=k mod 10;

a[i]:=m;

s:=s+m;

m:=(k-m) div 10;

i:=i+1;

end;

       write (n, “санының кері жазылуы:”);

for k:= 0 to i-1 do

       write (a[k]);

       writeln;

writeln(n,‘ санының цифрлар қосындысы=“,s);

readln

END.

 

     Бұл программа шартты алдын – ала тексерілген while операторы арқылы берілген. Санның әрбір разряды а жиымының (массивінің) элементтері ретінде сақталады да, соңында for циклі арқылы сол элементтер экранға шығарылады.

Программа жұмысының нәтижесі: n санын енгіз: 45678

45678 санының кері жазылуы 87654

45678 санының цифрлар қосындысы  – 30

Фигура ауданының формуласын экранға шығаратын анықтамалық программа құру керек.

Үшбұрыш, трапеция, дөңгелек аудандары үшін программаны төмендегіше құру мүмкін:

Program S; Uses crt; {аудандар}

Label 5;

Var m,a,b,c,d: char;

Begin 5: clrcsr;

Writeln (‘a: Үшбұрыш‘);

Writeln (‘b:трапеция ауданы‘);

Writeln (‘c:дөңгелек ауданы‘);

Writeln (‘d:программадан шығу‘); writeln;

Write (‘a,b,c,d символдарының бірін ендіріңіз - ?’);

Readln (m);

Case m of;

‘a’: begin writeln (‘үшбұрыш ауданы: s=a*h/2’);

Writeln (‘а – табаны, һ – биіктігі‘) end;

‘b’:begin writeln (‘трапеция ауданы: s=(a+b)*h/2’);

 

                                    17

Writeln (‘a,b– табаны, һ – биіктігі‘) end;

‘c’: begin writeln (‘дөңгелек ауданы: s=pi*r*r’);

Writeln (‘pi=3.14159, r – радиус‘) end;

‘d’: Halt

Else writeln (‘Қате. Мұндай сұрыптаушы табылған жоқ’)

End; go to XY (20,20);

Writeln (‘кез – келген пернені басыңыз’);

Repeat until Keypressed; goto 5

End.

      Мұндағы HALT (тоқтау) программадан шығу нұсқау. Ол программаның орындалуын тоқтатып, басқаруды операциялық жүйеге береді.

      CASE операторына енгізілген a, b, c, d символдары m сұрыптаушысының жадқа ендірілген мәнімен салыстырылатын тұрақтылар. Бірінші рет олар аудандарға нұсқама түрінде де пайдаланады. Егер“ a,b,c,d символдарының бірін ендіріңіз-?“– сойлеміне жауап ретінде жадқа а символы ендірілсе, экранда

Үшбұрыш ауданы: s=a*h/2

а – табаны, һ – биіктігі

мәтіні көрінеді, ал жадқа a,b,c,d символдарынан басқа символ ендірілсе, компьютер «Қате. Мұндай сұрыптаушы табылған жоқ»

      CASE операторынан соң программаға Goto XY (K,J) операторы енгізілген. Ол курсорды K – баған мен J – жолдың қиылысына апарады (программада K=20, J=20) одан соңғы writeln операторына енгізілген мәтінэкранда осы орыннан бастап көрінеді де, программаның әрі қарай орындалуы уақытша тоқтап қалады. Ол денесіне бірде – бір оператор енгізілмеген REPEAT UNTIL KEYPRESSED циклінің әрекеті. Мұның орнына WHILE NOT KEYPRESSED DO бос циклін енгізуге де болады.

      Keypressed (пернені басу) BOOLEAN типі айнымалы (CRT модулінің стандартты функциясы). Ол қандай да болмасын бір перне басылса, True мәнін қабылдайды да, программаның орындалуы одан әрі қарай жалғасады. Бұл кезде кезекті GOTO 5 операторы басқаруды 5 арқылы таңбаланған операторға өткізеді. Бұдан әрі пернетақтадан ‘D’ символы жадқа енгізілгенше, программа циклтүрінде орындала береді.

      GOTO операторын кейде программаға енген бір топ операторды цикл бойынша қайталап орындау үшін пайдалануға болатыны осы программадан көрініп тұр. Егер HALT нұсқауын сұрыптаушы тұрақты (D) жадқа ендірілмесе, мұндай циклді шексіз қайталап орындай беруге болады. Шексіз циклді WHILE операторы бойынша орындауда мүмкін. Оның тақырыбының жазылу түрі: WHILE TRUE DO.                             

 

                           

                                           18

 

                                 2.1 Массивтер

 

    Тәжірибеде бір  текті мәліметтер жинағын құрамды  бір мән ретінде қарастыру  жиі кездеседі. Мысалы: тізбек, вектор, қатар, кесте. Массив дегеніміз индекстелген, типті бірдей, саны шекті элементтердің  жинағы. Массив элементінің бір, типті бірнеше индексі де болуы  мүмкін. Массиы индекстерінің типті  ретті тип қана бола алады. Массив элементтерінің саны индекстердің  саны олардың өзгеру аралығы  арқылы анықталады. Массив элементтерінің  типіне (базалық тип) ешқандай шек  қойылмайды.

Массивті тип ретінде сипаттағанда типтің атынан кейін “=” белгісі, содан соң атау қызметші сөзі, тік жақшалардың ішіне оның индекстері және  of сөзінен кейін базалық типі көрсетіледі. Типтерді сипаттаудың мысалы:

 

 

      Type

           TMas1=array[1…100] of real;

           TMas2=array[byte] of char;

           TMas3=array[(Fam, Name, Otch)] of string;

 

     Массивті айнымалы ретінде сипаттағанда оның атынан кейін “;” белгісі қойылып, содан соң тип аты жазылады. Массивтерді сипаттаудың мысалы:

                 Var

       Mas1: TMas1; Mas2: TMas2; Mas3: TMas3;

 

    Тәжірибеде массив айнымалысының тікелей (типсіз) сипатталуы жиі пайдаланылады, мысал:

          

                                           

            Var

          А:=array[1…100] of real;

          В: =array[byte] of char;

          D:=array[(Fam, Name, Otch)] of string;

 

     Массив элементін пайдаланғанда оның атынан кейін тік жақшалардың ішінде индексі (индекс айнымалы, өрнек болуы да мүмкін) көрсетілуі тиіс.

 

 

 

 

                                             19

 

Элемент  индексі										0
Массив

 

  13 Элементтерін пернетақтадан  енгізу арқылы бір өлшемді  бүтін сандар массивін жасақтаңыз. Массивті экранға шығарып көрсетіңіз  және оның ең үлкен элементі  мен элементтерінің қосындысын  табыңыз.