Тәуекелді отбасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3  «ТӘУЕКЕЛДІ ОТБАСЫ» МӘСЕЛЕЛЕРІН ШЕШУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕСІН ЖЕТІЛДІРУ

 

3.1«Тәуекелді отбасылардың»  әлеуметтік мәселесін шешудегі  ұйымдастыру жұмыстарын жетілдіру

 

      «Тәуекелді отбасылардың» әлеуметтік мәселелері - мемлекеттің басты мәселелерінің бірі.  «Тәуекелді отбасылардың» тобындағы отбасыларды әлеуметтік қорғау келесідей негізгі бағытпен орындалады: әлеуметтік қызмет ету, әлеуметтік көмек көрсету және т.б.

«Тәуекелді отбасылардың» тобындағы отбасыларын күрделі проблемалар кешені деуге болады, олармен  жұмыс істеу үшін жан-жақты дайындық, материалдық, қаржылық, демеушілік қолдау көрсету тәжірибесі керек.    

Отбасы проблемаларын  тек жан-жақты зерттегенде ғана жағдайды жақсартуға болады, бірақ олардың тұрақтылығына кешенді іс-шараларды ұзақ уақыт өткізіп барып қол жеткізуге болады. Соңғы нәтижеге бірнеше процесстерді жүргізгеннен кейін жетеді, сондықтан әр кезеңде атқарылатын іс-шараларға мұқият болу керек.    

«Тәуекелді отбасылардың» тобындағы отбасылармен жұмыс істегенде мына принциптерді ұстанған жөн: шыдамдылық, уақыт, себеп-салдарларды анықтау. Бұл санаттағы отбасылардың байланысқа ашық түспейтінін, мамандардан көмек сұрамайтынын, ал байланысқа түсе бастасаң қарсылық көрсететінін есте ұстаған жөн. «Тәуекелді отбасылардың» тобындағы отбасылармен жұмыс істеу үшін әлеуметтік жұмыс, психология, әлеуметтану, психиатрия салаларынан білімнің болуын қажет етеді. Мұндай отбасылармен жұмыс жасайтын әлеуметтік қызметкердің міндеттері мынадай болуы керек:

-Баланың жеке тұлға болып қалыптасуына және дамуына кері ықпалын тигізетін отбасының нақты проблемарын шешуге байланысты ақыл-кеңестер беру, үйлестіру;

-Отбасыларындағы дағдарыстық жағдайларда отбасының барлық мүшелері үшін бітістіруші міндетін жүзеге асыру, жанұяның мүмкіншілігін үйлестіру және жұмылдыру; 

-Отбасындағы климатқа талдау жасай отырып, үйдегі  жағдайға жағымды әсер етуді жүзеге асыру;

«Тәуекелді отбасылардың» тобындағы отбасылармен жұмыстың негізгі бағыттары:

- Ата-аналармен сенімділік қарым-қатынастарды қалыптастыру, байланысқа түсу;

- Әңгімелесу, келесі кездесудің уақытын белгілеу (отбасының барлық мүшелері шақырылады);

- Үйлеріне бару, ата-аналарымен, туыстарымен, айналасындағылармен танысу;

- Отбасын зерттеу және сырттай бақылау;

- Отбасын әлеуметтік-педогогикалық және психологиялық диагностикалау. -

-Тәрбиелеу ортасын зерттеу. Ата-аналары мен олардың әлеуметтік статустарын, тұрмыстық және материалдық жағдайларын анықтау. Балалары мен ата-аналары арасындағы қарым-қатынасты зерттеу;

- Отбасы сәтсіздіктерінің себептерін  анықтау;Отбасылық тәрбие жөнінде ата-аналарды психологиялық-педогогикалық ағарту; Отбасына практикалық көмек және психологиялық қолдау көрсету болып табылады.

Әлеуметтік  қызметкердің көп балалы отбасыларымен  жұмыс жүргізуінің негізгі бағыттарына  мыналар жатады:

          - Көп балалар отбасыларын анықтау және есепке алу, кешенді мінездеме құрастыру жөніндегі жұмыстар, отбасы мүшелерінің саны. Соның ішінде көп балалы отбасылармен бірге тұратын балалары, өзге де туысқандары, ата-аналар мен  балалардың жынысы мен жасы, отбасының материалдық жағдайы мен ата-аналарының жұмыс істейтін орны мен табыс көлемі, отбасы құрамындағы жасөспірімдердің жұмыс істейтіндігі, істемейтіндігі және табысы туралы мәлімет.

       - Түрлі жәрдемақылар, жеңілдіктер алуға көп балалы отбасы үшін қолданылатын жәрдемақылар мен жеңілдіктер туралы ақпаратты алуға көмектесу.

           Әлеуметтік  қызметкер кедей отбасыларымен  жұмыс жүргізуінің бағытына мыналарды  жатқызуға болады:

• Осындай тектегі отбасыларды анықтау. Оларды қадағалап, олардың

сұраныстарын, бала тәрбиесінің ерекшеліктері  мен отбасы ішіндегі қарым-қатынастарын зерделеу арқылы отбасылардың типтерін анықтау, сол сияқты басқа да мамандар мен ұйымдарды тарта отырып көрсетілетін көмектерді анықтау.

• Заң көмегін көрсету: кедейшіліктегі отбасылар мен олардың

мүшелерінің мүдделерін қорғау, кедейшіліктегі адамдарға түрлі кеңес беру қызметін көрсету, құқықтарын қорғау және тағы басқа.

• Қажет болған жағдайда психологиялық көмек беру қызметін жіберу.
• Осы санаттағы адамдар тұратын аумақтағы кәсіподақ ұйымдарымен,

кәсіпорындар мен ұжымдардың әкімшіліктерімен бірге отырып, олардың бос уақыттары  мен демалысын өткізуді ұйымдастыру.

• Жұмысқа орналасуына көмек көрсету, кәсіптік оқыту мен қайта

даярлау үшін клубтар, үйірмелер, орталықтар ұйымдастыруға жәрдемдесу.

• Кәмелетке толмағандарды жұмысқа орналастыру.
• Ассоцияциялар, бірлестіктер, өзіне-өзі көмектесетін топтар құруға

іске кірісетін топтармен, жеке адамдармен араласуын ұйымдастыруға  көмек көрсету.

• Түрлі курстар, үйірмелер мен мектептер ұйымдастыруға көмектесу.
• Арнайы қорлар ашу[27].

Жұмыссыз отбасылармен әлеуметтік-педагогикалық  жұмыс жүргізудің негізгі бағыттары;

• Жұмыссыз отбасыларын әшкерелеу, оларды сыртынан қадағалау, олардың жай-күйі мен сұранысын зерделеу. Мұндай отбасын талдау үшін мәліметтер керек: отбасы мүшелерінің, соның ішінде балалардың саны; ата-аналар мен балалардың жынысы мен жасы; отбасының материалдық жағдайы; отбасындағы жұмыссыздардың саны; жұмыссыз болу кезеңі, оның себептері; тұрғын үй жағдайы; ата-аналар мен балалар арасындағы қарым-қатынас; балалар мен ата-аналардың денсаулық жағдайы; бала кезінен науқас, мүгедектердің саны; жұмыссыздың білім деңгейі; жұмыссыздың мамандығы, оның еңбек өтілімі, балалардың оқитын және қандай оқу орнында оқитыны жайлы мәлімет; олардың оқу үлгерімі; оқымайтын және жұмыс істемейтін балаларының бар жоқтығы, оның себептері; отбасы мүшелерінің әлеуметтік үйлеспейтін қылықтары, оның типтері; жазғы демалыстарын өткізу мүмкіндіктері; отбасын қызықтыратын мәселелер шеңбері және басқалары.
• Негізгі проблемаларды анықтау, әрбір нақты жағдайда ұсынылуы мүмкін көмектің бағытын жобалау;
• Мейлінше күшті ұйымдастырылған заңды көмек көрсету жұмыссыз және отбасы мүшелерінің мүдделерін қорғау, кеңес беру қызметін көрсету.
• Жұмыссыздар мен отбасы мүшелерін психологиялық көмекпен қамтамасыз ету.
• Балалардың бос уақыты мен демалысын үйымдастыру.
• Жұмыссыздың өзіне, оның отбасы мүшелеріне, соның ішінде кәмелетке толмағандарына жұмысқа орналасуына көмектесу.
• Өзіне-өзі көмектесетін топтар құруға жәрдемдесу.

    Жұмысы барларды да, сол  сияқты жұмыссыздарды да оқыту  мен қайта дайындау мақсатында  курстар, үйірмелер ашуға, таяуда  ғана жұмысқа орналасқан адамдарды  осындай бірлестіктерге тартуға,  жұмыссыздарды қолдау көрсетуге  тарту.

• Міндетті материалдық қаражат іздестірумен оны бөліп беру ғана

емес, сонымен бизнеспен айналысуға ниет білдіретін балаларды іздестіру  болып табылатын балалар қорын  құруға және ондай балалардың кәсіби бағдар алуын және әрі қарай оқуын  ұйымдастыруға көмектесу.

• Әртүрлі материалдық көмек алуға көмектесу – кәсіпорынның

қысқартылуына байланысты компенсация  беру, кәсіптік оқыту мен қайта  даярлау және біліктілігін жоғарылату курстарында оқитындарға стипендия  төлеу, жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы  төлеу, еңбекпен қамтамасыз ету қызметі  бойынша бір жерден екінші жерге  қоныс аударғанда жоғалтқан шығындардың  орнын толтыру, тұрғын-жайды пайдалану, коммуналдық қызмет, қоғамдық тамақтандыру үшін дотация беру.

• Ақпараттық-ұйымдық, делдалдық қызмет көрсету.

Жұмыссыз азаматтар отбасынан  шыққан «тәуекел топтағы балаларға» әлеуметтік көмек көрсету, осы отбасыларға  қосымша көмек пен жеңілдік алуы үшін аз қамтылған отбасы мәртебесін беруге қатысты зерттеу жүргізу.

   Отбасылық кеңес берудің  техникасы

     Отбасылық кеңес берудің  процесін шартты түрде 5 фазаға  бөлуге болады: байланыс орнату, проблемаларды анықтау, жұмыс фазасы, шешім мен әрекет фазасы және кері байланыс фазасы

     Бірінші кезең - өтініш  иесімен байланыс орнату. Қорытындысы:  олармен өзара әректтесу шегін  анықтау. Ол бастапқы әңгіме-кеңес  барысында жүзеге асырылады. Бұл фазада араласу мен оны құрайтын арақашықтық анықталады. Кеңесші әңгіме өткізгенге дейін отбасын, ата-аналар мен баланың байланыстарын қадағалап алады. Ол оларға тән баламен байланыс жасасудағы мінез-құлықты анықтайды, балалар мен ата-аналардың әсер қабылдау ерекшеліктерін, сөзбе-сөз  және ыммен түсінісу сипатын, баланың мінез-құлқын бағалау мен реттеу әдістерін белгілейді.

      Бастапқы әңгіме  дүкенде ата-аналардың әлеуметтік  педагогка деген көзқарасының (іскерлік, ренттік, ойындық) сипаты мен  отбасымен өзара әрекеттестіктің  шегі анықталып белгіленеді.

      Тәжірибелі кеңесші  бір кездескеннің өзінде-ақ баланың  даму тарихы, отбасының тәрбиелік  әлеуеті, отбасылық тәрбиенің  нысаны, ата-аналардың педогогикалық  нұсқаулары туралы хабар ала  алады.

      Екінші кезең - өтініш иесінің проблемаларын,  отбасының проблемаларын (жанына  бататынын) анықтау. Қорытындысы:  кеңес алушы мен кеңесшінің  проблемаларды түсіндірудегі келісімдері.  Кеңесші нақты проблеманы бағдарлап,  оның мәнісін анықтап түсіндіреді.  Кеңес алушы мен кеңесші баламалы  амалдарды амалдарды талқылай  келе, бір жақты пікірге тоқталады.  Кеңес алушыға проблеманы өзінің  атынан ғана емес, үшінші біреудің  атынан да ұсыну құқығын бере  алады. Бұл кезеңдегі маңызды  проблема – дилеммаларды түсіне  отырып, біршама келісімге келу  болып табылады. Олай болмаған  жағдайда барлық кеңес берушілік  процесті қайтадан басынан бастауға  тура келеді.

     Әңгіме-дүкеннің сипаты (басқарылатын немесе басқарылмайтын  сұхбат) кеңес беру – алудың  мақсатымен, кеңес алушының жеке  ерекшеліктерімен және қабылданған  теориялық көзқарастармен анықталады.

     Үшінші кезең –  жұмыстық. Қорытындысы: кеңес алушы  мен бірге проблемаларлы жаңаша  түсіну,

     Бұл кезең үшін  мынадай динамика тән: кеңес  алушы мен кеңесшінің арасындағы  байланысты (баяндауды) құрылымдарға  бөлу, кеңес алушының жүйкесі  тарылуы, төзуі мен қарсы тұра  білуі үшін бақыланатын жағдайлар  жасау, кеңес алушының төзімнен  шығуы мен өз иелігін табуы.

     Төртінші кезең –  шешім мен әрекет қабылдау. Қорытындысы:  қалыпты табиғи жағдайдағы кеңес  алушының тиімді мінез-құлқы.

      Бұл кезеңде белгілі  бір кеңес беру теориясына  сүйене отырып, маман кеңес алушының  қалыптасқан жағдайдан шығу жолдарын  іздестіріп, оны табуға жетелейтін  өзінің әрекетінің жоспары мен  стратегиясын құрады. Өзі үшін  қолайлы шешім тапқаннан кейін,  оны өзінікідей қабылдап, дербестік  пен сенімге ие болған соң,  іске кіріседі. Сонымен бірге  әлеуметтік қызметкер кеңесшімен  бірге әрекет етудің түрлі  әдістерін сұрыптаудан өткізеді, ең соңында өзіне қолайлы амалды  таңдап алады. Амалды кәдімгі  жағдайда тексереді.Нәтижелі болатынына  көзі жеткен соң, өз шешімін  тұтастай соған жұмылдырады.

      Бесінші байланыс  – кері байланыс. Қорытындысы:  кеңес алушыны кеңес бер процесімен  және оның нәтижесімен қанағаттандырады.

      Кеңесші ішінара  мұндай ақпараттарды кеңес беру  барысында төзімділіктің белгілерін  қадағалау кезінде алады. Сондай-ақ  ол жағдайды анықтай отырып,көріністері  қайталанбалы кездесулер өткізеді.

      Кері байланыс  қағидасын бағдарға ала отырып,  психолог таңдап алған кеңес  беру стратегиясы мен тактикасының  дұрыстығы туралы ой қозғауы  және кеңес беру ақпараттарының  мынадай талаптарды жүзеге асыруы  тиіс: ақпараттар мазмұнының нақтылығы  мен дұрыс құрылуы; белгілі  бір адамға бағыттылуы; белгілеушілік,  уақыттылық және тұтынушылық  сипаттарын жетілдіру қажет.

Әлеуметтік қызметкердің отбасымен  жұмыс жүргізудегі кәсіби және рухани адамгершілік қасиеттері тәуекелді отбасылар мәселесін шешуде көп көмекке келеді. Әлеуметтік қызметкерлер халықтың барлық топтарына әлеуметтік көмек көрсететін кәсіби, жоғары білікті мамандары. Соның ішінде отбасымен жұмыс жүргізудегі олардың орны ерекше. Себебі, отбасы өмірге бала әкелу, оны тәрбиелеу, қажеттіліктерін қанағаттандыру, яғни әлеуметтендірумен айналысатын әлеуметтік институт. Сондықтан шаңырақ шайқалмас үшін, келешек ұрпақ тәрбиелі, өнегелі, дені сау болып өсуі үшін отбасылық қатынастар дұрыс болуы керек. Ол үшін әлеуметтік қызметкерлердің көмегі қажет болады.