Гиповитаминоздардың негізгі себеп-тері

 

Стр:133закончить таблицу.

 

 

 

 

 

 

3-3сурет.Көру циклінің  сызбанұсқасы.

 

Көздің жарықты сезгіш аппараты көз торы. Көз торына түсуші жарық көз торы пигменттерімен адсорбцияланады және энергияның басқа түріне көшеді. Адам көз торында 2 түрлі рецепторлық жасушалар бар: таяқша және колба тә-різді. Таяқша рецепторлар әлсіз бол-ғанда (кешкі жарық), ал колба тәріз-ділер жарық жақсы болғанда (күндізгі жарық) әрекеттеседі. Таяқшаларды көру пигменті родопсин бар, ал колба тәріз-ділерде йодопсин бар. Екі пигментте күрделі ақуыздар, бірімен-бірі ақуыздық бөліммен ерекшеленеді. Екі ақуызда да кофермент  рөлін А витаминінің альде-гидтік туындысы 11-цис-ретиналь ат-қарады.

Ретиол қышқылы, стероидты гормон-дар сияқты, нысана-жасушалардың яд-росында рецепторлармен әрекеттеседі. Түзілген комплекс ДНҚ белгілі бір бөлімдерімен әрекеттесіп, гендердің транскрипциясын үдетеді. (4тарауды қа-раңыз). Ретинол қышқылы әсерінен үдетілген гендер қызметі нәтижесінде түзілген ақуыздар, өсуге, жасуша ерек-шеленуіне, көбеюге және ұрықтық да-муға әсерлерін тигізеді.(3-4сурет).

 

 

3-4 сурет. Организмде ретиноидтардың әсері.

  А гиповитаминозының негізгі кли-никалық көріністері.

Адамдарда және тәжірибелік жануар-ларда А витамині жетімсіздігінің ерек-ше және ерте белгісі – кешқұрым кез-дегі көрудің нашарлауы. (гемералопия немесе «тауық соқыр» «ақшам соқыр»). А витамині гиповитаминозына тән көз алмасының зақымдалуы – ксерофталь-мия, яғни көздің мүйізді қабатының құрғауы, нәтижесінде көз жасы канал-дарының эпителий мүйізденуіне сәйкес бітеліп қалуы. Бұл өз кезегінде, коньюк-тивиттің дамуына, ісіктің пайда бо-луына, мүйізді қабаттың жарақаттануы және жұмсаруы, яғни  кератомаляцияға әкеп соқтырады. Ксерофтальмия және кератомаляция, дұрыс ем шараларын қолданбаса, адам тіптен көрмей қалуы мүмкін. Балаларда және жаңа туған жануарларда А витамині авитаминозы сүйек өсуін тоқтатады, барлық мүше-лердің эпителиалды жасушалары кера-тозына, ал  осының себебіне терінің мүйізденуі, АҚЖ зәр жыныс жүйелері-нің және тыныс алу жолдары эпителийі зақымдалуы мүмкін. Бас сүйегі өсуінің тоқтауы ОЖЖ ұлпаларының зақымда-нуына және жұлын-ми сұйықтығы қысымының артуына әкеп соқтырады.

  2.Д тобындағы витаминдер. (каль-циферолдар)

Кальциферолдар–стериндер туындыла-рына жататын, химиялық туыстас қосы-лыстар. Биологиялық белсенділігі жоға-ры витаминдерге Д₂ және Д₃ жатады.

Д₂ витамині (эргокальциферол), кейбір саңырауқұлақтарда, ашытқыда, өсімдік майларында болатын өсімдік стероиды – эргостерген туындысы. Тамақ өнімде-рін УКС сәулелендіргенде, емдеу мақса-тымен қолданылатын, эргосериннен тү-зілетін Д₂ витамині алынады. Адамдар-да және жануарларда болатын Д₃ ви-тамині холекальциферол, адам терісінде 7-дегидрохолестериннен УК–сәулесі әсері нәтижесінде түзіледі. (3-5 сурет).

 

 

3-5 сурет. Д₂ және Д₃ витаминдері синтезі сызбанұсқасы.

 

Д₂ және Д₃ витаминдері – ақ кристалдар, май тәрізді, суда ерімейді, майда және органикалық еріткіштерде жақса ериді.

Д₃ витамині жануар текті тамақ өнім-дерінде көптеп кездеседі: сары майда, жұмыртқаның сары уызында, балық майында т.б.

Тәуліктік мөлшері балалар үшін – 12-25 мкг (500 -100 МЕ), ал ересектер үшін әлде қайда төмен.

Биологиялық рөлі. Адам организмінде Д₃ витамині 25 және 1-ші орында гидро-ксилденеді және 1,25- дигидроксихоле-кальциферолға (кальцитриол) айнала-ды. Кальцитриол гормондық қызмет ат-қарады, ішектен Са⁺² сіңірілуін, бүйрек-терде Са⁺² және фосфаттардың реаб-сорбциясын күшейте отырып, сүйек ұл-паларының кальцийленуін күшейтетін Са⁺² және фосфат алмасуды реттеуге қатысады.

Са⁺² концентрациясы төмен болғанда немесе Д₃ концентрациясы жоғары бол-ғанда, ол сүйектегі Са⁺²-ның жұмсалуын күшейтеді. (11 тарауды қараңыз).

Жетіспеушілігі. Д₃ витамині жетіспеу-шілігі кезінде балаларда «рахит» деп аталатын, өсіп келе жатқан сүйек ұлпа-сының кальцийленуінің бұзылуымен сипатталатын ауру дамиды. Мұндай жағдайда, сүйектің өзіне тән өзгерісімен сипатталатын қаңқа деформациясы (Х-немесе О-тәрізді аяқ формасы, қабыр-ғада «есеп шот», бас сүйегінің дефор-мациясы, тісінің шығуы кешеуілдеуі сияқты) байқалады.

  Артық мөлшері. организмде Д₃ вита-минінің артық мөлшерінің түсуі. Д вита-мині гипервитаминозын туғызады. Бұл кезде өкпе, бүйрек, жүрек, қан тамыр-лары қабырғаларында кальций тұзда-рының жиналуы, сүйек жиі сынатын остеопороз белгілері пайда болады.

   3.Е тобының витаминдері (токофе-рол)

Е витамині 1936 жылы бидай дәні ұрық-тары майынан бөлініп алынды және  токоферол деп аталды. Қазіргі кезде табиғи көздерден табылған токоферол-дар және токотриенолдар тұқымдастары белгілі. Олардың барлығы бастапқы зат болып табылатын токолдың метилді туындылары, құрылысы жағынан бір-біріне жақын және грек алфавиті әріп-терімен белгіленеді. Биологиялық бел-сенділігі ең жоғары α-токоферол. Токо-феролдар май тәрізді сұйықтық, орга-никалық еріткіштерде жақсы ериді.

 

Адам үшін Е витаминінің негізгі  көздері – өсімдік майлары, салат, капуста, астық тұқымдары, сары май, жұмыртқаның са-ры уызы.

Ересек кісілер үшін тәуліктік қажет-тілігі – 5 мг.

Биологиялық қызметі. Әсер ету меха-низмі бойынша токоферол биология-лық антиоксидант. Ол жасушалардағы бос радикалды реакцияларды тежейді және биологиялық мембраналарда, бас-қа молекулаларда мысалы ДНҚ қанық-паған май қышқылдарының асқын то-тығу тізбекті реакцияларының дамуын тежейді. (8 тарауды қараңыз). Токофе-рол  А витаминінің белсенділігін, оның қанықпаған бүйірлік тізбегін тотығудан сақтау арқылы қорғайды.

   Е витамині жетімсіздігінің клини-калық көріністері. Адамдарда әлі толық зерттелмеген. Е витаминін ұрық-тану процесі бұзылғанда қолдану, ерік-сіз қайталанатын түсіктерде, бұлшықет әлсіздігінің кейбір түрлерінде және дистрофиялар қолдану жақсы нәтиже беретіндігі белгілі. Е витаминінің күні жетпей туған балаларға және жасанды қоректендірілетін балаларға ем ретінде беріледі, себебі сиыр сүтінде ананың сүтіне қарағанда Е витамині 10 есе аз. Е витамині жетімсіздігі кезінде гемолит-тік анемия дамиды, оның себебі, липид-тік асқын тотығу нәтижесінде  эритро-циттер мембранасының бұзылуынан болуы мүмкін.

  4.К витаминдері (нафтохинондар).

К витамині бірнеше түрде болуы мүм-кін, өсімдіктерде филлохинон түрінде (К₁), ішек флорасы жасушаларында менахинон түрінде (К₂).

 

 

К витамині көзі – өсімдіктерде (капу-ста, шпинат, жемістер, тамыр түйнек-тері т.б) және жануар өнімдері. Соны-мен қатар ішек микрофлорасында син-тезделеді. Әдетте К авитаминозы  К ви-тамині тамақта болмағандықтан емес, оның сіңірілуі бұзылғандықтан дамиды.

Тәуліктік қажеттілігі ересек кісілер үшін 1-2 мг.

К витаминінің биологиялық қызмет-тері: оның қан ұю процесіне қаты-суымен байланысты. (3-6 сурет)

 

 

1-6сурет. К витаминінің қан ұюдағы рөлі.

 

К витамині қан ұюға қатысатын факторларды белсендіреді: протром-бинді (ІІ фактор), проконвертинді (VІІ фактор), Кристмасс факторларын (ІХ фактор) және Стюарт факторын (Х фактор). Бұл ақуыздық факторлар бел-сенділігі жоқ бастапқы заттар түрінде синтезделеді. Белсендірудің бір кезеңі, кальций ионын байланыстыруға қажет γ- карбоксиглутамин қышқылы түзілуі үшін глутамин қышқылын карбоксил-деу. (13 тарауды қараңыз). К витамині карбоксилдеу реакцияларында кофер-мент түрінде қатысады. К витаминінің гопивитаминозын болдырмау және ем-деу үшін, оның синтетикалық туынды-лары менадион, викасол, синкавит қол-данылады. К авитаминозы негізгі белгі-лері – адамды естен тандырады, қатты қан кету, өлім қаупын туғызады.  3-3 кестеде майда еритін витаминдердің тәуліктік қажеттілігі сонымен қатар авитаминозына тән белгілер көрсетіл-ген.

 

 

3- кесте. Майда еритін витаминдер.

 

Аталуы	Тәуліктік қажеттілігі	Биологиялық қызметтері	Авитаминозына тән белгілер
А (ретинол)	1-2,5	Көру  процесіне қатысады,  жасушалардың ерекшеленуін және өсуді реттейді	Ақшам соқыр, ксерофтальмия, кератомаляция, эпителиалды жасушалар кератозы
Д (кальциферол)	0,012-0,025	Организмдегі  кальций және фосфор алмасуына, реттеуге қатысады.	Рахит.
Е (токоферол)	5	Антиоксидант, жасушада бос радикалды реакциялар қарқындылығын реттейді.	Толық зерттелмеген. Жүктілік дамуына және бедеулікті емдеуде жақсы әсері  бар екендігі белгілі.
К (нафтохинон)	1-2	ІІ,VІІ,ІХ,Х қан ұю факторларын белсендіруге қатысады.	Қан ұю жүйесін бұзады.