Құқықтық норма

      Заң  нормаларды қоғамдық қатынастарды  реттеу, жолға салу және қорғау  үшін жасалады. Реттеудің өзі  түрлі әдістермен жүзеге асырылады. Кейде қоғамдық қатынастарды реттеу үшін оған қатысушыларға ерік берудің өзі – ақ жеткілікті. Мысалы, кәсіпкерлікпен шұғылдану үшін сондай әрекетке қабілеті бар адамдарға ерік, еркіндік, мүмкіндік берсе, олардың заң әрекеттерін қорғаса, соның өзі жеткілікті. Кейде қоғамдық қатынастарды реттеу үшін, оларды зиянды іс - әрекеттерден қорғау керек. Мысалы, адамның өмірін, меншігін қол сұғудан қорғамаса, жеке адамға да, қоғамға да зиян келтіріледі. Ал қайсыбір жағдайда қоғамдық қатынастарды реттеу үшін тұлғаларға міндеттер жүктеуге тура келеді. Мысалы, ішкі істер органдарының міндеті – қоғамдық тәртіпті сақтау, қорғау. Заң нормалары көтермелеу мақсатында көздейді. Мысалы, қоғам үшін адал қызмет еткендерге құрметті атақтар беріледі. Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.

 Оған мына белгілер  тән. Құқықтық норма ең маңызды  қоғам, тұлға үшін өте қажет  қоғамдық қатынастарды бейнелейді.

 

2.1 Құқық нормаларын қолдану актілері:

     Құзіретті  органдардың қызметі құқық нормаларын  қолдану актілерін шығарумен  бекіріп, ресми маңызын және  билік сипатын береді.

     Құқық нормаларын  қолдану актілері – бұл ресми  құқықтық құжат, онда құзыретті  органның жекелеген, мемлекеттік – биліктік ұйғарымы болады, ол нақты заңды істі шешу нәтижесінде шығарылады.

     Құқық нормаларын  қолдану актілері қандай, негізгі  белгілермен сипатталады.

     Біріншіден, құқық нормаларын қолдану актілері  билік сипавтта болады және  мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қорғалады. Оның ішіндегі нақты ұйғарымдардың көпшілікке бірдей міндеттілік маңызы бар, кімге қатысы болса соған және қажетті жағдайда мәжбүрлеу арқылы іске асырылуы мүмкін. Мысалы, азаматтардың уақытша пайдалануға лаған заттары соттың шешімімен иесіне қайтарылуы орындауға жататын міндеттілік. Ол актіні, құқық нормасын азамат бұзса, жауапқа тартылады, сотталады.

     Екіншіден,  қолдану актісі – жекелеген  құқықтық акт. Ол қатаң түрде,  белгілі адамдарға жатады. Құқық  қолдану актісі, тек сол оқиғаға ғанаарналады және оған ұқсаған оқиғаға қатынасы жоқ. Сонымен, ол құқық нормалары бар жалпы сипаттағы нормативтік – құқықтық актілерден өзгешеленеді. Құқық нормалары, көптеген бір түрдегі оқиғаларды реттейді және өз аясындағы барлық адамдарға қатынасы бар. Олар бірнеше рет қолдануға есептелген. Жекелеген құқықтық актілерде құқық нормалары жоқ. Олар тік, жалпы ұйғарымдарды жеке адамдарға, ұйымдарға бейімдейді, бір реттік қана мәні бар. Соған байланысты құқық нормаларын қолдану актілері, құқық деректеріне жатпайды. Заңдар жинағына олар кіргізілмейді.

     Үшіншіден,  құқық қолдану актілері заңды  болуы міндетті, қатаң түрде заңға  сай шығарылады, белгілі құқық  нормаларына сүйенеді. Мысалы, соттың  үкімі (адамды жазалау туралы), қылмыстық құқық негізінде шығарылады. Егер қолдану актісі заңға қайшы болса, ол міндетті түрде жойылады.

      Төртіншіден,  құқық нормаларын қолдану актілері  заңда көрсетілген нысанда шығарылады  және анықталған аты болады. Заң  алдын –ала, жекелеген актілерді  дайындаудың және шығарудың қатаң тәртібін белгілейді. Мысалға, құқық қорғау органдарының (сот, прокуратура органдары) қабылдайтын актілерінің міндетті түрде мынандай (элементтері) бөліктері болуы қажет:

 

      1. Кіріспе  бөлімі, онда актінің, оны шығарған  органның аты, шыққан уақыты, мекен – жайы;

      2. Түсіндірме  бөлімі, онда істің деректі мән  – жайы көрсетіледі;

      3. Дәлелдеу  бөлімі, қабылданған шешімге негіздеме  беру;

      4. Қорытынды  бөлім, онда шешімнің мазмұны  баяндалады;

      Әрбір  құқық қолдану актілерінің қатаң түрде белгіленген аттары болады:

      1. Үкім;

      2. Бұйрық;

      3. Қаулы;

      4. Өкім;

       Құқық  нормаларын қолдану актілерін  бөлу, әр түрлі негіздерге байланысты  жүргізіледі. Құқық нормаларын  қолданатын субъектілерге байланысты  болады. Жекелеген құқықтық актілер мынадай түрлерге бөлінеді:

• Мемлекеттік биліктің өкілеттік органдарының актілері;
• Мемлекеттік биліктің атқарушы – иелік етуші органдарының актілері;
• Мемлекеттік құқық қорғау органдарының актілері (сот, прокуратура, арбитраж және тағы сол сиқтылар)
• Мемлекеттік бақылау органдарының актілері (салық инспекциясы, кедендік органдар және тағы сол сияқтылар).

Қоғамдық қатынастардың  мазмұнына, және оларға қолданылатын құқық  нормаларына байланысты, құқық қолдану  актілері былай бөлінеді:

• Реттеуші актілер, адамдардың құқықтық тәртіптеріне сай, нақты түрдегі заңды құқықтарды, міндеттерді белгілейді (мысалы, жоғары оқу орнының ректорының сол оқу орнына кіргізу туралы бұйрығы, әлеуметтік қамсыздандыру органдарының мекемелерінің зейнетақысы тағайындауы және тағы басқа).
• Қорғаушы актілер, жеке адамдардың құқық бұзуына байланысты шығарылады (соттың үкімі, тергеушінің сезікті адамды кінәлі ретінде жауапқа тарту туралы қаулысы, прокурордың наразылығы).

Сонымен, құқық нормаларын қолдану актілері, құқық нормаларының ұйғарымдарын іске асырудағы маңызды құрал болып табылады.

         Нормативтік – құқықтық актілердің  уақыттағы, 

         Кеңістіктегі және адамдар арасындағы  әрекеттер.

       Нормативтік  – құқықтық актілердің әрекеттілік  шегін белгілеу, құқық нормаларын дұрыс іске асыруға қажет. Себебі, қандай нормативті актілер болмасын, белгілі уақытта белгілі кеңістікте, белгілі адамдардың тәртібін реттеуге шығарылады. Жоғарыда айтылғандай, бұл мәселенің үлкен маңызы барлығы құқық қорғау органдарының құзыретті органдарының қызметіне байланысты.

      Уақыттағы  әрекет. Нормативтік – құқықтық  актілер өз әрекетін күшіне  кірген мезгілден бастайды. Көптеген  елдерде, нормативтік актілердің  күшіне кіруіне арналған тәртіптері  бар.

     1. Актінің  өз күшіне кіруі, құқықтық – шығанрмашылық органның қабылдаған уақыттан басталады.

     2. Акт өзінің  күшіне жарияланғаннан кейін,  белгілі уақыт өткеннен кейін  кіреді. Мысалы, біздің мемлекетте  заңды актілер өз кеңістігімізде, оларды баспада жарияланғаннан  кейін 10 күн өткеннен кейін ғана күшіне кіреді.

     3. Нормативтік  – құқықтық актінің өз күшіне  кіруі, сол қабылданған актінің  өзінде қоса көрсетіледі, не  болмаса оны күшіне келтіру  туралы арнайы акт жарияланады.

     Нормативтік  – құқықтық актілердің күшіне  кіруінің маңыздылығын сонда, сол кезден бастап олардың ұйғарымдары орындалуы қажет. Жаңа нормативтік – құқықтық актілер өзінің әрекетін тек, өзінің күшіне кіргеннен кейінгі қатынастарға таратады. Оның кері күші жоқ. Бұл принциптің ерекшелігі, нормативті актілердің ұйғарымдары, оны басып шыққанға дейінгі пайда болған қатынастарға таралмайды деген ұйғарым қабылдаған.

       Құқық  нормаларын таңдағанда және талдағанда, бір оқиға бірнеше нормаларымен  реттелетінін және олардың дәл  келмейтіндігін, тіпті мазмұндары  бойынша бір – біріне қарама – қайшы екендігін анықтаймыз. Мұндай жағдайда, құқық нормаларының толық емес екендігін көреміз. Құқық нормаларының арасындағы жетімсіздікті (коллизияны) қалай шешуге болады? Бұл мән – жайға құзыретті орган қандай нормаларды қолданады?

       Құқық қорғау органдарының қызметтерінде ондай жетімсіздікті шешуге арналған мынадай тәртіптер бар:

      1. Егер  феодалдық заңдар нормаларымен, республикалық заңдар нормаларының  арасында қарама – қайшылық  болса, федеративтік заңдар нормасын  пайдалану қажет;

      2. Егер  қарама – қайшылықтар әр түрлі  органдар нормалар арасында болса  жоғарғы органдардың нормалары  пайдаланылады;

      3. Қарама  – қайшылық, бір орган қабылдаған  нормалардың арасында болса, кейінгі  қабылданған нормалар пайдаланылады;

      4. Қарама – қайшылық жалпы және арнайы нормалардың арасында болса, арнайысы пайдаланылады;

      Құзыретті  органдардың мақсатына, осы кезеңдегі  пайдаланылатын нормаларға түсінік  (талдау) беру жатады, және құқықтағы  жетімсіздіктерді болғызбау үшін  құқықтағы ұқсастықты пайдалануы қажет. Кейде қоғамдық қатынастарды реттеу үшін, оларды зиянды іс - әрекеттерден қорғау керек. Мысалы, адамның өмірін, меншігін қол сұғудан қорғамаса, жеке адамға да, қоғамға да зиян келтіріледі. Ал қайсыбір жағдайда қоғамдық қатынастарды реттеу үшін тұлғаларға міндеттер жүктеуге тура келеді. Мысалы, ішкі істер органдарының міндеті – қоғамдық тәртіпті сақтау, қорғау. Заң нормалары көтермелеу мақсатында көздейді. Мысалы, қоғам үшін адал қызмет еткендерге құрметті атақтар беріледі. Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік. Оған мына белгілер тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық қатынастардыф бейнелейді. Гипотезаның көмегімен мінез – құлықтың

 қиялдағы вариянты  нақтылы өмірдегі жағдаймен, белгілі  адаммен, мерзіммен және орынмен  байланыстырылады

 

2.2 Құқықтық норманың логикалық құрылымы;

     Әрбір құқықтық  норманың ішкі құрылысы бар.  Оның құрылысы белгілі құрамды бөлшектерден тұрады:

      Гипотеза (болжам);

     Диспозиция (мінез – құлық ережесі);

    Санкция  (жаза, шара);

Құқықтық норманың мұндай құрылысын логикалық құрылым  деп атайды.

      Құқықтық  норманың гипотезасы – құқықтық  норманы қолдану (немесе қолданбау) үшін қажетті өмірдегі мән – жайлардың бар екенін көрсететін құқықтық норманың бөлшегі. Былайша айтқанда, гипотеза құқықтық норманы тірілтеді. Мысалы, бұзақылық үшін жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіпті бұзуы керек. Егер осындай іс - әрекет жасаса, заңды бұзушы тиісті жауапқа тартылады. Егер гипотезада бір ғана мән – жай көрсетіліп, сол жағдайда құқықтық норма қолданылатын болса, онда оны  жай гипотеза деп атайды. Мысалы, егер бала туғанда ата – анасы Қазақстан Республиканың азаматтары болса, бала да Қазақстан Республикасының азаматы болып саналады. Егер құқықтық норманы қолдану үшін екі, одан да көп мән – жай қажет болса, онда ондай гипотезаны күрделі гипотеза деп атайды.

      Егер  құқықтық норманың қолданылуы  бірнеше мән – жайдың біреуіне байланысты болса, онда ондай гипотезаны балама гипотеза деп атайды.

       Құқықтық  норманың диспозициясы – құқықтық  қатынастарға қатысушылардың мінез  – құлқы қандай болуы керек  екенін анықтайтын құқықтық норманың  бөлшегі. Диспозиция – құқықтық  норманың ұйытқысы, мазмұны өзегі. Бірақ құқықтық норма тек қана диспозициядан ғана тұрмайды. Гипотеза және санкциямен бір байланыста болғанда ғана диспозицияның өзінің реттеушісі қызметін атқара алады. Диспозиция – міез – құлықтың үлгісі. Диспозиция үш түрлі болады:

       а)  жай диспозиция, егер мінез –  құлықтың мазмұны ашылмаса;                

       ә)  бейнеленген диспозиция, егер мінез  – құлықтың барлық мәнді белгілері  анықталса;

       б)  сілтеме диспозициясы – егер  құықтық норма диспозициясы анықталған  басқа құықтық нормаға сілтесе.

       Құқықтық  норманың санкциясы – құқықтық  норманың диспозициясы бұзылған  жағдайда қолданылатын жағымсыз  шараны көрсететін құқықтық норманың  бөлшегі. Санкцияда мемлекет қандай  іс - әрекеттерді, мінез – құлықты  қолдамайтындығын көрсетеді. Санкцияның түрлері:

       а)  абсалютті – анық;

       ә)  баламалы;

       б)  салыстырмалы;                                                                       

       Санкция  – диспозиция мен гипотеза  дұрыс орындалмаса, оның жағымсыз  салдары және жауапкершіліктің басталуы мен қолданылуы. Санкцияның үш түрі болады:

• абсалютті айқын санкция; жұмыстан шығару, қызметін төмендету, айып төлеу және тағы басқалар:
• салыстырмалы айқын санкция; минимум мен максимумның арасындағы жауапкершілік (қылмыстық кодекстік баптар);
• альтернативтік санкция. Санкцияның көрсетілген түрлерінің қайсысын қолдану тиісті мекеменің еркін құзырында.

       Құқықтық  норма – қоғамдық қатынастарды  реттеуге қолданылатын әлеуметтік ережелердің ең күрделі түрі.

 

              Құқықтың нормалар мен заң бабының арақатынасы:

     Заң (басқа  да нормативтік – құқықтық  актілер) нормативтік акт болып  саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң баптардан тұрады. Бір заңда,  бірнеше, ондаған баптары болуы  мүмкін. Ал заңнаың бабы бір  немесе бірнеше құқықтық нормалардан тұруы мүмкін. Егер заңның бабында бір норма болса, бап пен норма сәйкес келеді, бапта екі норма болуы мүмкін, онда, әрине, баптың мазмұны норманың мазмұнынан кең болады. Мысалы, Қазақстан Республикасының Констетуциясының 34 – бабы екі құқықтық нормадан тұрады: