Бастауыш мектептегі проблемалық оқытудың ерекшеліктері

  Сұрақтар мен танымдық  міндеттердің, тапсырмалардың мүмкін  болатын тұжырымдарын,проблемалық ситуация (және  проблема қою) жасауға керекті сөз бен көрнекіліктің мүмкін болатын ұштастырылуын анықтайды; проблемаларды шешудің тәсілдерін анықтайды; бұрын алған білімді қайталауға және жаңаны меңгеруге керекті дербес жұмыс жүйесін таңдан алады;

  Оқушылардың болжамдары  мен гипотезаларының болуы мүмкін  варианттарын қарастырады, жаңа  ұғымдарды жақсы меңгеруге және  проблеманы шешүінің дұрыстығын  тексеруге қажетті ғылым тарихынан  мысалдар мен мәліметтер жинайды;  қосымша информацияның материалдарын  айқындайды, оқушылар қандай фактілерді, мәліметтерді өздігінен табатындығын  және оларды сабақта қалай  пайдаланатындығын анықтайды; 

  Дидактикалық материалдарды  және ОТҚ-ны  әзірлейді; программаланған  оқу құралын пайдалану мүмкіндігін  қарастырады;

  Білімді бағалау үшін, дараландыру үшін оқушылар тізімін  белгілейді;

Пән аралық байланыстарды  және өмірмен байланыстырудың әдісі  мен тәсілдерін, сондай-ақ проблемалық  ситуация, сонымен бірге қосымша  сұрақтар, карточкалар, көрнекілік немесе өздігінен орындайтын  жұмыстардың  құралдарын жасаудың әдістерін анықтайды;

  Меңгерілгенді қолдану  шеберліктер мен  дағдыларды, оқушылардың білімдерін бағалау  үшінкеректі білімдер мен жаттығулар жүйесін таңдап алады.

  Үй тапсырмасы үшін  материал әзірлеп, оның сипатын  анықтайды .

  Біз бұдан әрі дидактикалық  талдаудың мазмұны проблемалық  сабақ жоспарының негізгі мазмұнына  сәйкес келетіндігін көреміз.  Нақты материалдан мұғалімің  жоғарыдағы атап өтілген әрекеттері  оңай да тез жүзеге асатыны  әбден түсінікті, өйткені мұғалім  бірден барлық материалды қамтиды, оның үстіне ол оны біледі.

  2) Проблемалық сабақтарды  әзірлеу  және жоспарлау. 

 Оқу материалының мазмұнын  ғылыми талдау оқу-тәрбие процесін  жоспарлаудың негізі болып табылады. Педагагикада және мектепте жоспарлаудың  алуан түрлері белгілі: календарьлық-жылдық, тақырыптық, сабақтық. Олардың мақсаты-оқу-тәрбие процесін ғылыми негізде ұйымдастырып, оқушылардың оқу программасын жақсы меңгеруіне қол жеткізу.

  Календарьлық-жылдық  жоспарлау-жоспарлаудың неғұрлым жалпы түрі (мектеп программасы мен оқу жоспарының бірдейлігі түрінде берілген), оларды басшылыққа алып, педпгпг жоспарлардың екі-тақырыптық және сабақтық түрін-жүзеге асырады.

  Тақырыптық жоспарлау  ең алдымен оқу тәрбие процесінің  сабақтар жүйесіндегі және мектеп  программасының сол тақырыбы  немесе негізгі (оқытушы, дамытушы  жәнен тәрбиелеуші) функциясын іс жүзесіне асырудың қолайлы жолдарын  айқындау қызметін атқарады. Ол педагогикалық болжамды іс жүзіне асыру үшін де қажет. Дамытып оқытуды ұйымдастырудың озық тәжірибесі тақырыптық жоспарлау белгілі бір схема бойынша құрылуы керек екендігін көрсетіп отыр.

  Қазіргі тақырыптық  жоспар үшін қандай элементтер  міндетті?

  Педагогика бар календарьлық-тақырыптық жоспарлардан өзгешелігі, онда, оқу  мателиалы мазмұнының элементтерін көрсетуден басқа, сабақтардың мақсаты, типі және құрылымы, сондай-ақ оқыту мен тәрбиелеудің методы көрініс табуы керек.

  Толық жарымы тақырыптық  жоспарды коллективтің күш-жігерімен  методикалық орталықтарда талдау  жасап, мұғалімге дайын түрде  ұсыну керек. Әрбір облыс немесе  республикада мұғалімдер білімін  жетілдіру институттары бар. Пән  кабинеттерінің методистері ең жақсы мұғалімдердің ішіндегі активтермен бірлесе отырып, ал қажет болған жағдайда, педагогикалық институттардың методистерінің қатысуымен де тақырыптық жоспарларды ең жоғарғы ғылыми дәрежеде талдау жасай алады, сол арқылы мұғалімнің оған кететін уақытын босатып оның сабаққа жоғары дәрежеде әзірленуіне мүмкіндік береді. Праграммалар тұрақты, сондықтан тақырыптық жоспарлар кейбір қосымшалармен және өңдеулермен бірнеше жыл пайдалана алады. Тақырыптық жоспар өзінің негізгі талаптарын іс жүзіне асырудың әдістері мен тәсілдерін творчестволықпен іздеу үшін бағыт береді, яғни сабақ жоспарын жасауда мұғалімнің творчествосын керек етеді.

  Копшілік жағдайда  тақырыптық жоспарлар қандай  схема бойынша жасалады? Әдетте, аптасы және күні, сабақтың тақырыбы, кейде мұғалімнің (немесе оқушылардың)  жұмыс түрлері көрсетіледі.Бұл  жоспарлардың кемшілігіне де? Олар  қазіргі заманғы сабақтардың  барлық талаптарына сай келмейді, мұғалімді белсенді оқу-тәрбие  процесін ұйымдастыруға бағдарламайды.  Оларда сабақтың құрылымына сүйену  жоқ,проблемалық принцип ескерілмеген.

  Барлық пәндердің  мұғалімдері оқытудың аса маңызды  функциялары: программаны терең  меңгерді, оқушылардың интеллектуалдық дамуын, оларды жан-жақты тәрбиелеуді іс жүзіне асыруды қамтамасыз ете алатындай тақырыптық жоспарлаудың схемасына мұқтаж.

  Сонымен тақырыптық  жоспарлаудың схемасы бес бөлімнен  тұрады, олардың ар қайсысының  тұтастай алғанда сабақтар жұйесі  үшін міндетті,бірақ сабақтарды  ар түрлі типтерінде ар түрлі  мазмұны болатын бірқатар элементтері  бар. Схеманың негізін бірінші  типтегі сабақ құрылымы құрайды.

  Тақырыптық жоспордың  бөлімдерінің мазмұнын қарастырайық.

1. Сабақ тақырыбының аты (практикалық оқу) немесе  сабақтардың жүйесі праграммадан алынады.

1. Сабақтың (немесе бірінші сабақтардың) мақсаты программаның жоспарлаған тақырыбының, бөлімінің мазмұнына сүйеніп анықталады; ол сабақтың (сабақтардың) үйретуші, тәрбиелеуші және дамытушы функциясын көрсетеді, тақырыптық жоспарда жалпы түрде көрініс табуы мүмкін.
2. Сабақтың типі: сабақтың мақсаты мен материалының мазмұнына сәйкес, бұл жерде сабақ типтерінің біреуі ғана көрсетіледі. Мәселен, бірінші тип (жаңа материалды оқып үйрену сабағы, проблемалық) немесе екінші тип (білімдерді жетілдіру, проблемалық емес). Сабақтың типтері мен шағын типтерін көрсетуге педагогикалық көрегендік принципін іс жүзінде асыруға жағдай жасайды, кейінгі жолы сабақты жоспарлау мен сабақты оқытуды техникалық құралдарын (ОТҚ) қамтамасыз етуді бірталай жеңілдетеді. Мұғалім таяудағы және алыстағы мақсаттарды белгілеп,авлдын ала даярлықты бастап, оқушыларға материалды күні бұрын бөліп беруі мүмкін. Сабақтын типін көрсету мұғалімнің өзінің білімдер жұйесіне әзірленуінің сипатын да күні бұрын анықтайды,оған танымдық міндеттер мен оқу тапсырмаларын әзірлеуге мумкіндік береді.
3. Оқытуды методы: жалпы методтар немесе тек дидактикалық міндеттер мен методы іс жүзіне асыруды формалары көрсетіледі, мәселен, баяндама (әңгіме) құрастыру немесе тексті түсінік бере отырып оқу шеберлгін калыптастыру.
4. Сабақты жабдықтау және информация көздері материалдың мазмұны мен ұсынылған жалпы методқа сүйеніп анықталады. Тек қана негізгі оқытудың техникалық құралдары қажетті әдебиет көрсетіледі.

2. Актуалдау. Жоспардың бұл бөлімі  жұмыс процесінің өзін алдын ала анықтайды. Оның көрсетуіне мыналар жатады:

1. Бұрын оқып үйренген қандай ұғымдар актуалдануы тиіс (бұл жерде өткендегі оқумен байланысы да еске алынады);
2. Өздігінен орындайтын жұмыс қандай типте болуы керек, білмін актуалдап, бұрын мегерген білімді түсінуді тереңдетеді.

3. Жаңа ұғымдар мен әрекет тәсілдерін меңгеруді жоспардың негізгі бөлімі деп есептеу керек. Бұл жерде методис мыналарды атап көрсетеді:

 

1. Осы сабақта немесе бірінші сабақта қандай жаңа ұғымдар енгізіледі (немесе ертерек меңгерілген ұғымдардың белгісіз белгілері оқып үйреніледі).
2. Сабақтар мен уй тапсырмалары жүйесінде оқушылардың білімдегі, шеберліктері мен дағдыларындағы болжамды жетілдіру (нақты нұсқау да болуы мүмкін-олар сабақтардың тақырыбын, жүйесін оқып үйрену қорытындысында нені меңгеріп неменені үйренуі тиіс); өздігінен орындайтын жұмысты типі бұл бөлімде көрсетілмеуі мүмкін, әдетте ол творчестволық немесе жартылай творчестволық сипаттама келеді де; оқу проблемасының сипатымен, проблемалық ситуацияның типімен байланысты болады.
3. Бір немесе бірнеше сабақтардың негізгі (жылжымалы) проблемалары тұжырымдалады немесе теқ қана аталып өтіледі.

4. Шеберліктер мен дағдыларды қалыптастыру. Тақырыптық жоспарлардың бұл бөлімінің мазұнында атап көрметілетіндер:

1. Сабақта оқылған материалды қамтитын оқушылылардың өздігінен орындайтын жұмыстарының типтері;
2. Жұмыс формалары (фронтальды, топпен, жекелей).

5. Үй тапсырмасын қамтитыны:

1. Оқулықтан және информатцияның басқада көздерінен қайталауға арналған материал
2. Келесі сабаққа әзірленуге арналған өздігінен орындайтын жұмыстың типі.

Тақырыптық жоспар сабақтардың (бөлімнің, тақырыптың бүкіл жүйесін қамтиды, алайда жіктеп-саралау әдісіде болуы мүмкін (жеңіл тақырыптарда (сабақтар) жоспардың тек қана жалпы схемасы болуы мүмкін, ал неғұрлым күрделі тақырыптар толығырақ талданып жасалады). Тақырыптық жоспарлы белгігі бір бөлімі нақты сабақта сабақтың мақсатына және оның типіне байланысты атап көрсетуі мүмкін. Ол сабақтық жоспарда іс жүзіне асырылады (толтырылады), типті мұндада әр бір сабақта бөлімнің барлық элементтері бірдей орын ала алмайды.

   Сабақты жоспарлау  тақырыптық жоспарлауға қарағанда  неғұрлым нақты болады.

Мұнда материалының мазмұны, белгілі бір уақыт аралығына (45минут) оны оқып үйренудің тәртібі мен  тәсілі дәл анықталады. Сабақтық жоспарды мұғалім тақырыптық жоспарға праграмманың мазмұнына және өзінің класс жөніндегі біліміне, оқушылардың әзірлік, даму дәрежесіне және сабақты өткізудің шартына сүйене отырып,өзі жасайды.

  Тақырыптық жоспарларға  қарағанда, сабақтық жоспарлап  бөлімдерінің саны мен олардың  элементтерімен, бұл элементтердің  бір ізділігі және мазмұны  мен ерекшеленеді. Әрбір жоспардың  мұғалімнің даралық жұмыс стиліне,  оқушылардың оқытылу мен жас  дәрежесіне,параллель кластың әзірлене  және т.б. байланысты өз ерекшеліктері  болады.

  Дәстүрлі сабақты  жоспарлауға оқушылардың ойлау  қызметін активтендірудің арнаулы  міндеті енгізілмеген, әдетте олардың  сыртқы қызметі жоспарлап келеді. Дәстүрлі сабақтардың жоспарлары  тұрақты,оларда сабақ бөлімінің дидактикалық тұтастығы жоқ. Мәселен, үй жұмысын тексеру мақсатын міндетті түрде сұрау жүргізу жоспарланады, ол материал жаңа материалмен байланысты немесе байланысты еместігіне қарамай-ақ жүргізіле береді.

  Проблемалық сабақты  әзірлегенде мұғалім оқүшылардың  ой қызыметін, олардың жаңа  білімдерді меңгеру кезіндегі  ойлау қызыметінен белгілі бір  әдістері болатынын үміт артып  жоспарлайды; оқушылар қызметін басқару жөніндегі өзінің қызметін жоспарлайды (жалпылама сұрақтар түріндегі бағдарлау, проблемалық міндеттер және т.б.). Мұның өзі оның кездейсоқ жаймен оқушылар ойының  өзі алдын ала болжалдай алмаған жүрісімен кезднсіп қалуын жоққа шығармайды. Мұғалімнен үлкен эрудиция оралымдық пен сезім ұшқырлығын талап етеді. Бірақ бұл ол сабаққа ешқашан да толық дайын бола аммайды дегенді білдірмей ме? Әлбетте, жоқ. Сабаққа дайындық ұғымының өзі өзгереді.

  Сабақты жоспарлай  отырып, мұғалім оқушылардың ой  бағдарын болжауға тырысады. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, класта бір ғана мәселе жөніндегі әр түрлі пікірдің саны үш-төрттен көп болмайды. Екінші жағынан,айтылған пікір (ойдың) варианттарының саны шешілуге тиісті нарсенің мазмұнына байланысты болады. Сондықтан жоспарлау кезінде мұғалім оқу материалын ғана емес,сонымен қатар оны оқып үйренудің әрбір кезеңін де, қайталауы мүмкін болатын жауап тұрғысынан (дұрыс және қате) алынғын әрбір сұрақы да талдайды. Басқаша айтқанда, мұғалім материалды мазмұны, логикалық құрамы, тәрбиелік мәні және оқушылардың ерекшелігі (психологиялық, ойлағаншық, дүниетаным, жас ерекшелігі) бойынша талдайды. Талдау неғұрлым терең және нақты болса оқушылардың проблеманы шешуге тиісті болжамдары көп болып, сабақ барысының мүлде кездейсоқ ауытқуына тап болуы аз болады.

  Оқушылардың ойлау  қызыметінің алуан түрлі варианттарын  болжау мұғалімінің өз қызметінде  алуан түрлі вариантта жоспарлауға  мәжбүр етеді. Жоспардың кейбір  элементтері көп вариантты болуы  мүмкін. Жоспар бір класта былай,  бір класта олай іс жүзіне  асырылады. Көп варианттық оқушыларға  даралық көзқарасты қамтамасыз  етеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Практикалық бөлім

Білім беру жүйесіндегі басты  буында – оқытудың мазмұнында елеулі өзгеріс болды. Бұл оқыту процесін уйымдастырудың әдістері мен формаларына  өзгеріс еңгізу қажеттелігін тудырады. Білім берудің мазмұнын модернизациялау  оқытудың ғылымилық дәрежесін жоғарлатып,  оқушылардың неғұрлым тиімді  жалпы  дамуына     жағдай  тудырды.

         Совет  педагогикасы В.И.Лениннің «адам     баласы жасап шығарған байлықтың барлығын  білу мен ой өрісінді     байытқанда ғана коммунист болуға болады» деген нұсқауына сүйеніп, мектеп оқушыларының білімдер жүйесін   меңгеруінің  маңыздылығын әрқашан  баса   көрсетіп отырды.    Лениннің   бұл идеясын біздің  мектеп  ойдағыдай  іске  асыруда.  Ғылымдар   негіздерін репродуктивтік   меңгерудің  жолдары  мен  тәсілдері  және  дәстүрлік оқытуды  ұйымдастырудың   методтары   оқыту теориясында, жекелеген  методикалар   мен   педагогикалар оқулықтарында жеткілікті  зерттеліа,  сипатталған.

        Алайда  білімдер мен репродуктивтік  ойлау дағдыларының белгілі мөлшерін  жинақтау оқушылардың танымдық  дербестігі мен творчестволық  қабілеттерін дамыту үшін жеткіліксіз.  Бұл арада тек нәтиже,   алған   білімдер  ғана емес, сонымен бірге оларды меңгеру процесі де зор маңызға ие.  Жарты ғасыр бұрын,   комсомолдың     Бүкіл     Россиялық III-съезі   делегаттарына   арнап   В.И.Ленин     былай   деген   болатын:   «біз........  адам  баласы   тапқан   білімдердің бүкіл   жиынтығын   ала   беруіміз керек,  ол білімдерді алғанда – сіздерге     коммунизм   жаттап алған сықылды болып жүрмесін, өздерінің   әбден ойластырған    нәрселерінің    болсын,   қазіргі замандағы    білімнің  тұрғысынан  қарағанда   сөзсіз   келіп    шығатын қорытынды болсын».