Алматы облысының әлеуметтік-экономикалық даму жолдарын зерттеу

Жылудың қажетті мөлшері  жетіспегендіктен өнім жинау науқанына  дейін дақыл толығымен пісіп  үлгерген жоқ. Қант қызылшасын жинау жұмыстары барысында кенеттен аяз түсіп, арты қалың қарға айналды. Нәтижесінде, өнімнің басым бөлігі қардың астында қалып, сапасы төмендеп, мал азығына жұмсалды.

2008 жылғы қаңтарда  негізгі капиталға инвестициялар  қайта есептеулермен 7087,5 млн.  теңгені құрап, 2007 жылдың сәйкес  кезеңінен салыстырмалы бағада 5,7% - ға кеміп, республикалық көлемге қатысты 4,4% құрады.

Негізгі капиталға жұмсалған  инвестициялардың технологиялық құрылымнан құрылыс - монтаж жұмыстарына 20,2% келеді. Машина, құрал - жабдықтар, көлік құралдары, құрал-сайман, керек - жарақтар сатып алуға байланысты шығындар 74,4% алады, ал басқа да күрделі жұмыстарға және шығындарға – 5,4% келеді.

 

11 кесте

 

Негізгі капиталға жұмсалған  инвестициялардың технологиялық құрылымы

 

Көрсеткіштер	2009  млн. теңге	%-бен Үлес салмағы
Негізгі капиталға жұмсалған  инвестициялар	7087,5	100
соның ішінде: құрылыс-монтаж жұмыстары	1433,6	20,2
машина, құрал-жабдықтар, саймандар	5273,1	74,4
басқа да күрделі жұмыстар мен шығындар	380,8	5,4
Ескерту: Алматы облысының  статистикалық жинағы, 2009 мәліметтері негізінде есептелінді [7].

2008 жылғы қаңтарда  инвестициялардың көлемі облыстың  жеті аудандарында өскені байқалды.

Осы жылдың қаңтарында негізгі  капиталға жұмсалған инвестицияларды  қаржыландыру кәсіпорындар, ұйымдар  мен жеке салушылардың қаржылары – 24,4% немесе 1731,3 млн. теңгені құрады. Республикалық және жергілікті бюджеттен қаржы алынбады.

 

7 сурет. Негізгі капитал инвестициялары, 2009

Ескерту: Алматы облысының  әлеуметтік-экономикалық дамуы, (статистикалық деректері) [6]

 

Қарыз қаржы құралдары 928,1 млн. теңге немесе инвестицияның жалпы көлеміне 13,1% құрады. Шетел инвестициясынан 4428,2 млн. теңге алынды, бұл жалпы облыстық көлемнің 62,5% құрайды.

2009 жылғы қаңтарда  құрылыс жұмыстарының (қызметі) көлемі  қайта есептеулермен 2240,8 млн. теңгені құрап, 2008 жылғы қаңтардағы деңгейге 71,4% болды. Ағымдағы жылы тұрғын үй құрылысына жұмсалған инвестициялар 341,6 млн. теңге болды, 2008 жылдың деңгейінен 13,6% құрады. Мемлекеттік кәсіпорындар есебінен тұрғын үй құрылысына шыққан шығыс облыс көлемінде жекеменшік түрде – 4,8%. Облыста 50 ғимарат іске қосылды, соның ішінде жаңа 43 ғимарат, жалпы аумағы – 23,0 мың шаршы метр, соның ішінде тұрғын үйге арналған 13 пәтер жалпы аумағы 1158 мың шаршы метр. Тұрғын үйдің жалпы аумағының 1 шаршы метрінің орташа құны 39,6 мың теңгені, барлығы халықтың өз есебенен құрады.                                                                                     

Баға өсімі жуу және тазарту бұйымдарына – 2,5%, кітап  және газеттерге – 2,0%, тұрмыстық тоқыма бұйымдарына – 0,4%, жиһазға және үй тұрғын бұйымдарға – 0,2% өскені тіркелді. Киімге және аяқ киімге бағаның өсімі байқалған: әйелдер киімі мен аяқ-киімге - 0,8% және 2,4%, тиісінше, балалар киімі мен аяқ-киімге – 0,7% және 0,9%, ерлер киімі мен аяқ-киімге – 0,8% және 0,5%, ал бензинге -  11,4% - ға, дизельдік отынға – 5,6% көтерілгені белгіленді.

2009 жылдың қаңтар айында  ақылы қызметтерге баға индексі  100,6%-ды құрады (2008 жылы – 98,4%). Электрқуатына, сумен қамтамасыз ету, кәріз және орталықтан жылыту тарифтер – 0,9%-ға төмендеді. Байланыс қызметі – 8,6%-ға, көлік -  1,9%-ға, денсаулық сақтау қызметі – 0,9%-ға, салт-жора қызметтері – 0,3%-ға, мейрамхана және қонақүй - 0,2%-ға өсімі байқалды.

Алматы облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеру үшін келесі стратегиялық бағыттар қойылды:

• АӨК өнімдерін тұрақты өсу негізінде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• өсімдік шаруашылығы өнімдерінің өнімділігін және сапасын көтеру;
• мал шаруашылығы өнімдерінің өнімділігін және сапасын көтеру;
• өңдейтін өндірістерді қолдау мен тұрақты дамыту;
• экспорттық нишаны алу үшін бәсекелестікке қабілетті  АӨК өнімдерін өндіру;
• АӨК-ң ғылыми-технологиялық  дамуын қамтамасыз ету;
• АӨК-те бүгінгі заманның талабына сай инфрақұрылым салаларын  дамыту және оны техникамен қамтамасыз ету;
• АӨК-ті ақпараттық-маркетингттік және нормативтік-әдістемелік қамтамасыз ету.

Әлеуметтік-экономикалық даму болжамы макроэкономикалық  көрсеткіштердің және әлеуметтік параметрлердің болжамдарын, Қазақстан Республикасының  бес жылдық кезеңге арналған әлеуметтік-экономикалық даму үрдістері мен басымдықтарын, салық-бюджет саясатының негізгі бағыттарын, мемлекеттік және республикалық бюджеттердің, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының, Қазақстан Республикасының шоғырландырылған бюджетінің болжамдарын, сондай-ақ 2010 – 2012 жылдарға арналған республикалық бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері бойынша болжанатын шығыстардың көлемін құрайды.

Әлеуметтік-экономикалық даму және бюджет параметрлерінің болжамы  орталық және жергілікті мемлекеттік  органдардың Стратегиялық жоспарларын және 2010 – 2012 жылдарға арналған республикалық және жергілікті бюджеттерді әзірлеуге негіз болып табылады [12].

«Қазақстан-2030» стратегиясында еліміздің экономикасының басым  салалардың бірі ауыл шаруашылығы болып  табылатыны ерекше орын алатыны көрсетілген. Нарықтық экономика жағдайында шикізат өндіріп қана қоймай оны өңдеп тұтынушыларға жеткізудің маңызы зор болып отыр. Осы орайда әсіресе алуыл шаруашылығының өнімдерін өндіру және оны өңдеп, түпкі өнім алуды кеңейтудің, өнім сапасын жоғарылатудың, тиімділікті арттырудың өзекті мәселелер жүйесін құрап отырғаны белгілі. Демек Қазақстанның агроөнеркәсіп жүйесінде дәнді дақылдарды өндіріп, оны өңдеп халықтың күнделікті тұтынысын қамтамасыз ететін сапалы нан өнімдерін өндірудің тиімділігін арттыру қажет болып отырғаны белгілі [13].

Облысымызда көптеген ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеуші кәсіпорындар орналасқан, бірақ қаржы мен шикізат  көздері дер кезінде бейімделуіне байланысты жұмыс тоқтап тұр. Сондықтан  тауар өндірушілер кооперациясын  құру мынандай мәселеледі шешу мақсатында жұмыс істеуі қажет [14]:

• ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер кооперациясы мен

интеграциясын дамыта отырып, өңдеуші кәсіпорындар үшін шикізат  қорын қалыптастыру;

• ауыл шаруашылық кәсіпорындары мен өңдеуші кәсіпорындар

арасындағы өндірістік-шаруашылықтық байланысты нығайту;

• өнеркәсіп өнімдері мен ауыл шаруашылық өнімдерінің арасындағы

баға теңсіздігін жою  мақсатында баға белгілеу әдістерін  жетілдіру;

• ауыл шаруашылық шикізаттарын және өңдеуші кәсіпорындарыдң мүмкіндігін пайдалану;
• ауыл шаруашылық өндірісіне қажетті ресурстарды кәсіпорындар арасында рационалды орналастыру;
• сонымен қатар кәсіпорындар арасында коммерциялық дамытудың ғылыми негізделген тиімді жақтарын, олардың арасындағы қарым-қатынастарды реттейтін келісім шарттарды әзірлеу және шараларды дамыту.

Жалпы өндіріс тиімділігі – экономикалық категория, ол өндіргіш

күштер мен өндірістік қатынастардың кең көлемді кешенді  шарттарының қалыптасуын көрсетеді. Осының нәтижесінде кеңейтілген  ұдайы өндірістік процесті қамтамасыз етеді [15].

Тиімділік басты мәселесі, нарықтық экономика жағдайында тауар  өндірушілердің мүддесі үшін, тұтыну құнын өндіру кезінде ресурстарды  жоғары деңгейде үнемдеу. Бұл жағдайда кәсіпкерлік қызмет өзінің тәуекелділігіне  мүліктік жауапкершілігі шегінде ұйымдастырушылық, құқықтық нормативті актілермен анықталып, өндірістің табыстылығының есебінде жүргізіледі [16].

Жалпы тиімділік ұғымы  ағылшын тілінен аударғанда іс-әрекет, нәтиже мағынасын білдіреді. Тиімділік  – ұлғаймалы ұдайы өндірісті  ұтымды жүргізудің алғышарты. Ол ресурстарды таңдау кезінде балама варианттарды анықтау үшін қолданылатын сапалы бағалау көрсеткіші болып табылады.

Тиімділік факторлары мынандай түрлерге жіктеледі[17]:

• өндірістің шартты табиғи, топырақ, климат, экономикалық, бағалар мен тарифтер, несиелер, салықтар, дотациялар, бюджеттен алынатын қаржылар, еңбекті ынталандыру, әлеуметтік жағдайлар.
• материалдық және еңбек ресурстары;
• өндіріс шығындары;
• өндіріс процестердің технологиясы және оны ұйымдастыру;
• нарықтық факторлар.

Сонымен қатар, ол өндіріс резервтерін анықтау, өндіріс құрылымынң

қалыптасуын жалпы және тікелей бағалау кезінде қолданылады. Тауар – ақша қатынасы  жағдайында өндірістің тиімділігіұтымды экономикалық тиімділікті сипаттайды.  

Осындай ұтымды тиімділік  кәсіпкерлік қызметтің мақсаты ретінде және кез келген ұйымдық-құқықтық шаруашылықтың тиімді жұмыс істеп, кеңейтілген өндіріс жүргізу жолындағы қажетті шарты болып есептелінеді. Сонымен қатар, ол материалдық өндірістің барлық буынында ғылыми – техникалық прогрестің дамуы үшін зор экономикалық қозғаушы күш болып табылады және тұныну құнының сапасын жақсартады.

   Басқару қызметінің басты функциясы бұл жоспарлау. Шаруашылық өзінің қызметін жоспарламай тиімділік көрсеткіштеріне жете алмайды. Алматы облысы жоғарғы бөлімдерді талдаудан көріп отырғанымыздай ауыл шаруашылық аумақ деуімізге болады. Облыстың 19 аумағында мал мен өсімдік шаруашылығы өнімдерін өсірумен айналысады. Осы ауыл шаруашылығын дамытпай оның әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштерін жоғарлата алмаймыз [18]. Сондықтан осы көрсеткіштерді келешекте жоғарлату жолдарын қарастыру кез келген ауыл басшысының басты міндеті, оның өзі мемлекет деңгейіндегі тарапынан қарастырылады. Алматы облысының негізгі әлеуметтік экономикалық көрсеткіштерін келесідей жоспарлауға болады:

 12 кесте

Алматы облысының негізгі  әлеуметтік көрсеткіштерін жоспарлау

 

Көрсеткіштер атаулары	Есепті жыл	2011	2012	2013	2014	2015
Ресми тіркелген жұмыссыздар  саны, мың адам	3367	2694	2429	2186	1967	1346
Жан басына шаққанда орташа ақшалай  табыс, теңге	14909	30000	35000	40000	45000	50000
Ең төменгі күнкөріс деңгейі, теңге	11426	16000	18500	19000	20500	21000
Ауыл шаруашылық кәсіпорындар саны	728	1000	1200	1500	1700	2000
Облыс бойынша орташа жалақы, теңге	40475	60000	70000	75000	80000	85000
Ауыл шаруашылығындағы орташа жалақы, теңге	27105	50000	55000	75000	85000	95000
Ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін жұмысшылар саны, мың  адам	11,1	20	35	40	45	50
Ескерту: Автормен құрастырылған

 

Жоғарғы кестеде Алматы облысының әлеуметтік көрсеткіштері жоспарланған, біздің мақсатымыз жұмыссыздық деңгейін төмендету, ал жан басына шаққандағы табыстылық деңгейін көтеру. Табыстылық деңгейі  жұмыс істейтін кәсіпорындарыдың көбейюіне байланысты болмақ, сондықтан біз ауыл шаруашылық кәсіпорындар санын 2015 жылы 2000-ға дейін, яғни 2,7 есеге жоғарлатуды көздеп отырмыз. Халықты жұмыспен қамту ауыл басшыларының ең басты міндеті. Оның өзі жоғарғы білікті мамандарды талап етеді. Сол себептен мемлекет тарапынан «Дипломмен ауылға»  деген бағдарлама жүзеге асып отыр. Бұл шара ауылға жас, білікті кәсіби мамандар арқылы ауылдың проблемаларына жастардың ат салысуында құрылған. Мотивациялық стимулдар ретінде, ауылға келген жас мамандарға тұрғын үймен қамтамасыздандыру.

Ауылдың күнкөріс деңгейі жылдан жылға жоғарлауда, соның есебінен жоспарлы кезеңдерде де бұл көрсеткіш өсуде, ол 183,7%-ға артып 21000 теңгені құраған. Сонымен қатар азық түлік бағасы өсуі байқалатындықтан бұл көрсеткіш өсуде.  Жалақы деңгейіне келсек, бұл көрсеткіш әрине жоғарғыдағы көрсеткіштерге байланысты болады. Жалпы ауыл шаруашылығындағы жалақы деңгейі республика бойынша ең төмен. Сондықтан басты мәселе ауыл шаруашылық кәсіпорындарға мамандарды жұмыс істегу мотивациялау, ол осы саланың жалақы деңгейін көтеру. Бұл көрсеткіш 3,5 еселік жоғарлаын жоспраланып отыр. Жалақы деңгейін көтермей, яғни еңбек ресурстарын экономикалық мотивацияландырмай біз еңбек өнімділігін көтере алмаймыз. Соның есебінен біз ауыл шаруашылық кәсіпорындарға жұмысшылар санын 4,5 есе жоғарлатып, жұмыссыздық деңгейін 2,5 есеге төмендетеміз.

Жалпы жоғарыдағы аталған  көрсеткіштер ауыл шаруашылығының негізгі  көрсеткіштерін дамытуды талап етеді, ол 13 кестеде берілген:

13 кесте

Көрсеткіштер	Есепті жылы	2011	2012	2013	2014	2015
Егістік көлемі, мың га	867,2	910,7	915	917	1000	1100
Егістік жерді тыңайтқыштармен  қамтамасыз ету, мың га	29,7	33,5	35	37	40	45
Ауылшаруашылық кәсіпорындарды несиелеу, млн.тг	3474,2	3860	3960	4120	4500	5000
Ауыл шаруашылық дақылдардың  сапасын көтеру үшін мемлекеттік  субсидия, млн.тг	129,8	177	151	170	185	215
Тұқым себуді қамтамасыз ету, млн.тг	415,5	378	486	495	510	530
АӨК субъетілері үшін иехникаға  лизинг, млн.тг	89,3	126	150	165	185	225
Ескерту: Статистикалық  мәліметтер негізінде автормен есептелінді