Аквариум тритондарының тіршілішігін бақылау

Акватеррариумға көптеген су өсімдіктерін отырғызған жөн,  мысалы шыбынсалы, бақоты, эхинодорус, қауырсынжапырақты, кабомба, элодея және т.б. Өсімдіктер таңдағанда олардың температураға деген әсерін де білу керек. Суда ішкі фильтрмен сорғы болуы керек, бірақ судың жай қозғалуын қадағалаған абзал. Температура қыста 12-15°С, жазда 20-22 °С. Судың түбіне құм немесе қиыршықты тас төсеуге болады. Тритондарды топпен ұстауға да болады.

Қоректенуі. Акватрерариум жағдайында тритондарды масаққұртпен, құрттармен, шырылдауықтармен, еттің және балықтың кесегімен қоректендіреді. Жас тритондарға масаққұрт береді. Дернәсілдері кішкентай омыртқасыздармен қоректенеді. Ал акватеррариумда циклоп, ұсақ дафниямен, сонымен қатар қосымша қорек түрлерін ұсынса болады.  Дернәсілдерді және жас тритондары күнделікті қоректендіреді. Ересектерін 2-3 күнде 1рет қоректендірсе болады.  Жас және ересек тритондарға қорекпен қосымша минералды қоспалар беру керек, мысалы ұнтақталған жұмытқаның қабығы, құрамында кальций бар препараттар. Айына 1 рет дәрумендер беру керек.  Жақсы үйлестірілген қоректерді нұсқау бойынша берген дұрыс.

Көбеюі. Аналығы аталығынан үлкен, түстерінде айтарлықтай ерекшеліктер жоқ. Шағылысу кезінде аталықтарының клоакасы жуандайды. Жыныстық жетілу өмірінің 1-3 жылдарында өтеді. Қыстап шыққан соң, акватеррариумда температураны 24°С-қа көтеріп, суды тазалап болған соң, неке ойынын бастайды. Аналығынын ынталандырып болғаннан кейін, аталығы сперматофорын шаша бастайды. Аналығы сперматофорды тауып, клоакасының шетімен ұстап, сперматекаға орналастырады. 2-3 тәуліктен кейін аналығы уылдырық шашып, өсімдіктерге жабыстырады. Аналығы 100-300 уылдырық шашуы мүмкін. Уылдырық шашып болған соң, ересектерін басқа акватеррариумға ауыстырған жөн, себебі уылдырықты жеп қоюы мүмкін. Акватеррариумның температурасына байланысты 14-28 күннен кейін дернәсілдері шығып, қоректене бастайды. 60-140 күннен кейін дернәсілдерінің мөлшері 3,5 см-ге жеткенде метаморфоз аяқталады. Осы уақытта су деңгейін қадағалап,  дернәсілдері құрлыққа шығу үшін көпірше орнату керек немесе су деңгейін төмендетіп, жас тритондар жорғалап шығатын бұта ағаштар орнату керек. Осыдан кейін оларды дымқылдығы жоғары құрлыққа ауыстыру керек. Дернәсілдер үшін судың температурасы       20-22°С ,үнемі суды сүзгіден өткізіп, тазалап тұру қажет. (16 сурет)

Қытайлық сүйелді тритон  (Paramesotriton chinensis)

Таралу аймағы. Қытайдың оңтүстік аудандарында кездеседі. Ылғалды субтропикалық және тропикалық ормандарда, жазықтықтарда,  таудың төменгі  белдеулерінде.

Дене мөлшері. 14-16 см-ге дейін. Терісі  арқа омыртқасынан бастап түйірлі. Құйрығы  биік әрі бүйірінен қысылған, денесінің ұзындығына тең, кейде сәл ұзынырақ. Аяқтары жақсы жетілген.

Басы үлкен емес, аталықтары аналығынан кішірек. Арқасы  қоңыр-жасыл, сұр түстен бастап, қара қоңырға дейін. Кейде денесінде және құйрығында қара дақтармен қатар әр жерінде қызғыш-сары дақтар да болады. Құрлықта тіршілік ететін түрлері біркелкі қара түске  және денісінің әр жеріне біркелкі емес түскен сарғыш-қызыл дақтарға ие. Көбейер алдында аталықтарында құйрықты бойлай  күмістүстес ақ жолақ пайда болады және клоакасы ісінеді.

Күтімі. Сүйелді тритонды су деңгейі 20см-дей болатын және судың бетінде қалқып жүретін ағаштар мен бұталар бар акватерраиумда ұстау керек. Судың түбіне майда қиыршық тастар немесе құм  салуға болады. Судың температурасы 20-22°С-тан аспауы дұрысырақ. Үнемі судың тазалығын қаматасыз ету керек. Жалпы барлық тритондарға жасалатын жағдайларды ескере отырып, акватеррариумдарда асырауға болады.

Қоректенуі. Акватеррариумда тритондарды ұсақ жауын құрттармен, насекомдардың дернәсілдерімен,  масақұртпен, ұсақ шаянтәрізділермен және қосымша тоңазытылған қоректер түрлерімен қоректендіреді.

Көбеюі. Су температурасының көбею кезінде 17°С-тан аспағаны жөн. Аналықтары 100-115 уылдырық шаша алады. Дернәсілдерінің түсі әдетте қара. Дернәсілдерінің қалыпты жетілуі үшін тік бағыттағы, су тепмературасы 18-22°С-тан аспайтын  бөлек акватеррариум керек. Судың  тазалығы міндетті. Акватерраиум жағдайында 10 жылға жуық өмір сүреді. (19 сурет)

Қысқааяқты қызылқұрсақты тритон  (Pachytriton labiatus)

Таралу аймағы. Қысқааяқты тритондар Қытайдың оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарын мекендейді. Батысында мекендейтін аймақтары оқшауланған екі Гуйджоу, Гуанси және Цзянси, Чжэцзян бөліктерге бөлінген. Салқын, таза, ағысы күшті өзендерде, арықтарда тіршілік етеді.

Дене мөлшері.19см-ге дейін. Терісі басқа Азия тритондарымен салыстырғанда тегіс әрі төмпешіксіз. Қол-аяқтары қысқы, жуан, саусықтары кішірейген. Құйрығы бүйір жағынан қысылған, қалақ пішінді, жүзу кезінді қозғалтқыш қызметін атқарады. Басы тік бағытта жалпақ келген, жоғарғы ернінде бүйір ауыз тесігін және төменгі жақты жасырып тұратын тері қатпары жақсы жетілген. Көздері үлкен емес. Бұлардың барлығы оларға біршама балыққа ұқсас келбет береді. Негізінен денесі қоңыр түсті, бас, қол-аяқ, құйрықтары біршама ақшылдау. Денесінің астыңғы жағында үлкен, бір-бірімен араласып кеткен қызыл дақтар бар. Кейбір түрлерінде бүйірінен кеудесіне қарай бойлай орналасқан жіңішке қызыл жолақты көруге болады.

Күтімі. Бұл тритондарды тек қана суда ұстауға болады, құрлыққа шығу үшін аралшалар немесе ағаш-бұталар жасаудың қажеті жоқ.Кәдімгі үй жағдайында акватеррариумда бұл тритондарға жағдай жасау қиынырақ. Судың температурасы 18-22°С-тан аспаған жөн. Суды таза ұстау керек, ол үшін акватеррариумға күшті сорғысы бар фильтр орнату керек, сонымен қатар аммоний мен нитраттың концентрациясында қадағалан абзал. Қысқааяқтылар  жеткілікті түрде агрессивті, кішірек акватерраиумда бір-біріне зақым келтіруі мүмкін.

Акватеррариумның түбіне тырбиған ағаштар, тастар салуға, сондай-ақ ұзынсабақты өсімдіктерді отырғызуға болады. Акватеррариумға күндіз 10-12 сағат жанып тұратын  UVB 2% УФ шамын орнатуға кеңес беріледі.

Қоректенуі. Жалпы кез-келген құрттардан бастап ұсақ балықтарға дейінгі тірі қорекпен және кептірілген қорек түрлерімен қоректенеді.

Көбеюі. Аталықтарының клоакасы көбейер алдында және басқа уақытта да жуан. Ересек аталықтарында аналықтарына қарағанда құйрығы жалпақтау, ұзын, аяқтары да ұзынырақ. Қыстап шыққан кейін акватерраиумды жақсылап тазалап, су температурысын 24°С-қа дейін көтереді. Неке ойынынында аналығын ынталандырып болған соң, аталығы сперматофорын шашады. Аналығы спертафорды тауып, клоакасымен сперматекаға салып алады. 4-6 тәуліктен соң аналығы уылдырықтарын шашып, өсімдіктерге жабыстырады. Аналығы 20-80 уылдырыққа дейін шашады. Дернәсілдері 15-25 күннен кейін шығып, қоректене бастайды. Метаморфоздың аяқталуы 62-110 күн. Дернәсілдердің ары қарай жетілуі үшін су температурасы 22°С болғаны жөн және суды үнемі тазалап отыру қажет. (17 сурет)

Қолтырауын тритон (Tylototriton)

Таралу аймағы. Оңтүстік-шығыс Азия, Қытайда Юньнань ауданың таулы аймақтарында теңіз деңгейінен 1000-2500 м биіктікте мекендейді.  Ағысы жай және ағынсыз суларда, кешқұрым белсенді тіршілік етеді.

Дене мөлшері. 17см-ге дейін. Арқасында омыртқаны бойлай құйрыққа дейін жалғасатын көз шағылыстыратын сарғылт түсті жолағы және денесінің бүйір жағында орналасқан 12-14 айқын көрінетін белгі дақтары бар.

Бас пен қол-аяқтары сарғылт түсті. Бас бөлігінде шықшыт безі у бөліп шығарады. Басындағы өсіндісі тәжге ұқсас болғаннан кейде "әмірші тритон" деп атайды. Арқасының қанық қара-қоңыр болуына байланысты сарғылт дақтары тез байқалады, соның себебінен жыртқыштарға жем болады.

Күтімі. Кәдімгі кең емес аквктеррариумда ұстауға болады. Бұл уақыта олар күндіз белсенді қозғалады. Субстрат есебінде шымтезек мүгін пайдаланса дұрыс. Ылғалдылық жоғары болуы тиіс. Акватеррариумдағы температура 15-25°С аралығында. Температура тритондардың қандай мекеннен алынғанына да байланысты. Түнде температураны күндізгімен салыстырғанда 3-5°С-қа төмендеткен дұрыс.

Қоректенуі. Шырылдауық шегіртке, қоңыздың дернәсілі, масақұртпен қоректенеді. Қосымша қатырылған қорек түрлері де жарайды және минералды препараттар мен дәрумендер болғаны пайдалы. (23 сурет)

Көбеюі. Көбеюі іштей. Негізгі көбеюі сәуір- мамыр айларында  суда өтеді. Ал қалған уақытта суда жүреді. [9]

2. Аквариум тритондарының жағдайы

2.1 Аквариум дизайны

Күй  талғамайтын қосмекенділер акватеррариумның сәнін келтіретіні сөзсіз. Тритондар басқа экзотикалық түрлермен салыстырғанда күй талғамайды және төзімді.

Әр түрлі тритондар түрліше тіршілік етеді. Сүйікті үй жануарына акватеррариум дайындағанда оның табиғи ерекшеліктері мен мінез-құлықтарын жақсы білген абзал. Жалпы барлық тритондарды 3 топқа бөліп қарастырған жөн. Бірінші топқа өмірінің барлық кезеңін суда өткізетін тритондар жатады, мысалы олар аксолотл мен испан тритоны. Бұл тритонды үйде асырау үшін кәдімгі аквариум жарайды. Аквариум - суда тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерді өсіруге қолайлы жасанды суайдыны. Аквариумдардың көлемі де әртүрлі. Дөңгелек аквариумдар тритондардың тіршілігіне кедергі келтіреді. Аквариум кәдімгі әйнектен немесе басқа материалдан жасалуы мүмкін (органикалық әйнек). Органикалық әйнек сынбайды, сенімдірек, бірақ сызаттар түседі. Шыны әйнек әдемірек көрінеді. Аквариумның көлемі онда ұсталатын тритонның көлеміне және санына байланысты. Екінші топқа ересек өмірін құрлықта өткізетін, суға тек уылдырық шашу үшін немесе суда тірі туу үшін келетін тритондар жатады. Бұл тритондарға террариум қажет. Террариумды қарапайым аквариумнен жасауға болады. Екеуінің айырмашылығы аквариум - суайдынының имитацясы (еліктеме, жасанды), террариум- құрлық бөлігінің имитациясы. Үшінші топқа су тек көбею орны саналатын, яғни жартылай суда тіршілік ететін тритондар жатады.(12-сурет) Жылдың жартысын суда, қалған  кезде құрлықта тіршілік ететін кейбір түрлері осы уақытта суға батып кетеді. Сондықтан бұл топқа жататын тритондарды  көбею кезеңінде аквариумға, ал қалған кезде террариумға орналастырған дұрыс. [10]

Акватеррариумдарды пішініне байланысты көлденең, текше, тік  болып негізгі 3 топқа бөледі. Ыңғайлысы көлденең пішінді акватерраиум. Жеке дара бір тритонға 30-60 л-дей келетін тереңдігі 20см болатын акватеррариум жетеді. Ал 200л болатын акватеррариумға орташа мөлшердегі   8-10 тритонды ұстауға болады. Кіші тритондарға көлемі 20х20 см, ал сәл үлкенірек тритондарға 40х40 см болатын акватеррариум  жарайды. Қозғалысы жай тритондарға  көлемі кішірек, ал белсенді тритонға үлкенірек акватеррариум қажет. Акватеррариум таңдағанда оның сапалы жабыстырылуына көңіл аудару керек. Сәтті орналасқан және жақсы безендірілген аквариум тек тритондарға  үй ғана емес, сондай-ақ пәтерге көрік беріп, демалыс орнына айналады. Үйдің қараңғылау сол жақ бетінде орналасқаны дұрыc. Аквариумды техникадан алысырақ орналастырған  жөн (13-сурет) . Акватеррариумның қақпағы бірнеше талаптарға сай келуі қажет. Ең бастысы тритондар қашып кетпейтіндей болу керек, судың булануы мен ауаның алмасуын да қамтамасыз ету керек. Ол үшін жұмсақ тор пайдаланылады. [11]

Жұмсақ тор -бұл белсенді  тритондар қозғалғанда жарақат алып қалмау үшін және ауаның жақсы алмасуы үшін. Сапалы қақпақтарды зоодүкеннен алуға болады. Қақпақтың толық жабылатынына назар аудару керек.

Тритондар су тазалығын ұнатады. Сондықтан суды үнемі таза ұстау керек. Ол үшін зоодүкендерде сатылатын су сүзгіш(фильтр) қолданылады. Акватеррариумдардың  су сүзгіштері тербелмелі суды соратын сорғы және су өтетін сүзгі материалдан тұрады. (15-сурет) Су сүзгілерінің 2 түрі белгілі: ішіне орналасатын және құбыршек арқылы байланысатын сыртында орналасқан. Сүзетін материал сыртында орналасқан сүзгіге қарағанда ішінде орналасқан сүзгіде көбірек, бірақ барлық сүзгілердің жұмыс істеу принципі бірдей. Сонда акватеррариумда сүзгіштің қажеті қанша? Сүзгі суды тұнбадан механикалық тазарту, тіршілік әрекеті кезінде шығарған өнімдерден химиялық тазалау және  судың қабаттарын араластыру үшін қажет. Су сүзгі дұрыс орнатылса, судың жоғарғы және төменгі қабаттары  үнемі алмасып, ауа мен газалмасу жақсы жүреді. Осының себебінен тритондар тек судың бетінде ғана емес, енді акватеррариумның барлық бөлігінде жүзе алады. Акватеттариумда су сүзгіден қалай өтеді? Суды сүзу процесінің биологиялық және механикалық 2 сатысы бар. Сүзетін материалда қалдықтардың біраз бөлігі бөгеледі-бұл механикалық саты. Сосын осы қалдықтарға сапрофит бактериалары жабысады да, оны минералды заттар- суға дейін, көмірқышқыл газына, нитратқа дейін ыдыратады. Бұл биологиялық саты. Егер 2 саты да дұрыс жұмыс жасаса акватеррариумдағы су мөп-мөлдір болады. [13]

Суға ауа сіңіру (аэрация)  барлық суда тіршілік ететін  тритондарға қажет. Судағы еріген оттегінің пайыздық мөлшері төмендесе тритондар ауа жұту үшін су бетіне шығады, қоректен бас тартады, кейде алып ұйқыға кетеді. Бұл мәселені шешу үшін суға ауа сіңіруді күшейту қажет.

Ауа алмасу (вентиляция) нашар болса, тритондар ауруға шалдығады (терінің қабынуы, саңырауқұлақ ауруы, өкпенің қабынуы) және көбеюде қиындықтар туғызады, бірақ күшті ауа алмасу да ауаны құрғатып, ылғалдылықты төмендетеді және қайтадан тритондардың ауруына себеп болады. Сондықтан ауа өтетін саңылауларды алдын-ала ойластырған жөн. Акватеррариумда ауа өтетін саңылаулар алдыңғы бетінде қақпақ  жағында немесе төменгі бөлігінде орналасады. Саңылауларды көзі 1-2мм болатын тормен жабады. Жылытылған ауа жоғары көтеріліп, қақпақ жағындағы саңылаумен шығады, ал таза, суық ауа төменгі  бөліктен енеді.

Жануарлардың көпшілігі таза суға мұқтаж. Бұл қосмекенділерді суда ұстаудың ең негізі қағидасы, бірақ көп адамдар бұған назар аудара бермейді. Акватеррариумдағы су мөлдір болып көрінгені судың құрамының таза екенін білдірмейді. Ешқандай су бактериясыз болмайды және барлық бактериялар зиянды емес, мысалы суда тіршілік ететін микроорганизмдер. Олардың суда тіршілік етуі биофильтрация деп аталады. Суды химиялық және физикалық тазалаудың ешқайсысы биофильтрацияның орнын баса алмайды. Акватеррариумда пайдалы бактериялардың пайда болуы азотты цикл деп аталады.