Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістік шақтарының салыстырмалы анализі

 

The Future Perfect Progressive шағын салыстыру

Бұл шақ көбінесе мынадай етістіктермен қолданылады:

to study – оқу, зерттеу, to work - жұмыс істеу, to travel - саяхат жасау, to write – жазу, to listen – тыңдау, to watch – қарау, байқау, to read  - оқу т.б.

When Anar gets her Diploma she will have been studying at the Academy for 4 years -  Анар диплом алғанша Академияда 4 жыл оқиды. I shall have been riding a bicycle for two hours when I meet you for the second time – Мен сізбен екінші рет кездескенде, екі сағат велосипед тебемін. We shall have been working for a long time – Біз көп уақыт бойы жұмыс істейміз.  

Бұл шақ өте сирек қолданылады, көбінесе ағылшын тілінде Future Progressive  пен Future Perfect қолданылады.

    Aғылшын тіліндегі аяқталған созылыңқы келер шақтың сөйлемдерін аудару кезінде, қазақ тіліндегі етістіктің келер шақ категориясына дәлме- дәл сәйкес келеді. Егер төмендегі 22 -  кестеге қарасаңыздар нәтижесін көре

аласыздар.

Кесте – 22

 The Future Perfect Progressive шағын қазақ тілі шақ формасымен салыстыру

Ағылшын тілі	Қазақ тілі	Қазақ тілі шақ  формасы
1.I shall begin to work at ten o’clock in the morning.	1. Мен жұмысты  таңертеңгі онда бастаймын	Мақсатты келер  шақ
2. When you return home at five o’clock, I  shall have been working fr seven hours.	2. Сіз сағат бесте үйге келгенде, мен жеті сағаттай жұмыс істеймін.	Ауыспалы келер  шақ
3. By the 1st of June, 1994, he will have been working at the factory for twenty years.	3. 1994 жылы бірінші маусымда оның фабрикада істегеніне 20жыл болады.	Болжалды келер  шақ

    

     Жоғарыда көрсетілген кестелерге сүйенетін болсақ, біз ағылшын және қазақ тілі етістік шақтарының аударып салыстырғанда, құрылымдарындағы гамматикалық өзгешеліктерге ие болдық. Өздеріңіз байқағандай,ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктің  шақ категорияларын салыстырып талдау осы шақ, өткен шақ және келер шақ категорияларында жүргізілді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      ҚОРЫТЫНДЫ

      Сонымен зерттеу жұмысымыздың  нәтижесінің қорытындысы бойынша  ағылшын және қазақ тілдеріндегі  етістік шақтарын салыстыра отырып  талдау жасалды.

      Зерттеу нәтижесінде таңдалған  тақырып бойынша етістіктің мағынасын  тереңнен қарастыру мақсатында, бірнеше ғалымдардың еңбектеріне  сүйендік. Нәтижесінде, етістік -  қазақ тіліндегі негізгі сөз таптарының бірі ретінде өзіндік ерекшеліктері мол, яғни семантикалық сипаты сан алуан, грамматикалық қасиеті әр жақты, түрлену жүйесі мен грамматикалық категориялары әр қилы, синтаксистік қызметі мен тіркесу, басқа сөзбен байланысу қабілеті өте кең, құрамы мен құрылысы қат – қабат. Семантикалық жағынан етістік табиғат пен жаратылыс шеңберінде, қоғамдық өмірде адамның абстракты ойы мен санасында пайда бола алатын алуан түрлі қимыл, іс – әрекет, қозғалыс, амал, қалып, жай – күй, ойлау, сөйлеу, көру, есту, бағыт - бағдар беру бейнелеу т.б. процестерге қатысты ұғымдарды білдіретіні анықталды.

      Қолдану аясында қазақ тілінің  етістік шақтарын ағылшын тілінің  етістік шақтарымен салыстыра  отыру барысында әртүрлі өзгешеліктер  анықталды. Ағылшын және қазақ  тілінің етістік шақтарының бір  - бірінен толығымен ерекшеленетініне көз жеткіздік.

     Ұқсамайтын  екі топқа жататын тілдерді - герман  тобына жататын ағылшын тілін  және түркі тілдері тобына  жататын қазақ тілінің фонетика  – грамматикалық өзгешеліктері  өте көп. Мысалы, Ағылшын тіліндегі  етістік шақтары ағылшын тілін меңгерудің  ауызша - кіріспе бөлімінен басталады, көбінесе ағылшын және орыс тілдеріндегі етістік шақтарының мағынасы жағынан да, құрылымы жағынан да сәйкес келеді. Ал жеке қазақ тілі мен ағылшын тілін қарастыратын болсақ, етістік шақтарының құрылымы жағынан да, шақтарының мағынасы жағынан да ұқсастықтарынан көптеген айырмашылықтар табылды, өйткені ағылшын тіліндегі етістік шақтарын ана тіліне аударғанда әр түрлі лексика – грамматикалық айырмашылықтар

кездесті.

   Зерттеу  мақсатына сүйене отырып ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістік шақтарын салыстыра отырып талдау нәтижесінде төмендегідей айырмашылықтар мен ұқсастықтыр туындады:

- қазақ тіліндегі тәрізді ағылшын тілінде етістіктің жақ, сан, шақ категориясы бар;

- ағылшын тіліндегі қазақ тіліне қарағандағы айырмашылығы 3 – ші жақты жіктеу барысында етістіктің ғана өзгеріске ұшырайды;

- тек ағылшын тілінің әр шақ категорияларын қолдану барысында, өзіне тән етістікке көмекші етістік жалғанады;

- ағылшын тілінде қазақ тілімен салыстырғанда 12 шақ категориясы бар;

- ағылшын тіліндегі шақтық формалардың белгілі бір қағиданы сақтай отырып жасалады; т.б.

    Қорыта  айтқанда ағылшын тіліндегі етістік шақтарын салыстыра оқыту негізінде шетел тілі және ана тілінің арасындағы лексика – грамматикалық айырмашылықтарды ажырата білуге, шетел тілінде дұрыс сөйлеуге мүмкіндік тудырады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Абай өлеңдер, поэмалар, аудармалар, қара сөздер А, 2003 – 248б
2. Англо – русский словарь. Под ред. О. С. Ахмановой. М, 1977 – 512б
3. Англо- казахско – русский словарь. А, 1993 – 448б
4. Аракин В. Краткая практическая грамматика английского языка М,1965 – 212б
5. Аракин В. Сравнительная типология английского и русского языков. Л,1974 – 235б
6. Аренова Г., Нашкенова А., Ильясова А. Ағылшын тілінің практикалық грамматикасына арналған көмекші құрал А, 2006 – 48б
7. Арпабеков С. Қазақ тілі (анықтамалық) А, 2004 – 120б
8. Арын Е. Қазақ тілі: Энциклопедия А, 1998 – 509б
9. Аханов К. Грамматика теорияларының негіздері. А, 1972 – 169б
10. Баданбекқызы З. English grammar in tables A, 1998 – 112б 
11. Баданбекқызы З., Өтемқұлқызы М., Аманқызы М. Ағылшын тілі А,1997 – 216б
12. Голицынский Ю. Грамматика Сборник упражнении С – Петербург, 2003 – 258б
13. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі А,1982 – 283б
14. Жаңғабылова З. Етістікті тұлғалы антропонимдер. А, 2002 – 31б
15. Жималенкова Т., МыльцеваИ. Универсальный справочник по грамматике английского языка М, 1995 – 239б
16. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер А, 1999 – 581б
17. Илебаев Э. Сопостовительно типологическое исследование категории модальности средств ее выражения в английском и кыргызском языках. А, 1997 – 28б
18. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар
19. Қазақ грамматикасы. А, 2002 – 784б
20. Қалиев Ғ., Оралбаева Н., Қасымова Б., Шалабаев Б., Төлегенов О. Қазіргі қазақ тілі (жаттығулар жинағы) А, 1997 – 271б
21. Қапесова Т. Қазақ тіліндегі сөйлеу етістіктерінің лексика – грамматикалық сипаты А, 2004 – 30б
22. Қараев М. Қазақ тілі. А, 1993 – 216б
23. Қараев М. қазақ тілі: (фонетика, лексикология, морфология, синтаксис) А, 1993 – 192б
24. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. А, 1986 – 182б
25. Клементьева Т.Б., Монк Б. Счастливый английский – Ι М, 1994 – 317б

   М, 2002 – 532б  

26. Майлин Б. Елсыры. Повесть , әңгімелер А, 2004  - 192б
27. Мамаділ Қ. Қазіргі қазақ тілндегі етістіктің модальдық құрылымдары А, 2003 – 156б
28. Момышұлы Б. Ұшқан ұя . Повесть, әңгіме, нақылдар А, 2003 – 240б
29. Мұса А. Қазақ тілінің прaктикалық курсы А,1998 – 27б
30. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан А, 1988 – 135б
31. Новый англо – русский словарь. Под ред. С.И. Карантирова
32. Оралбаева Н., Абылқақов Ә. Қазақ тілі. А, 1992 – 197б
33. Резник Р., Сорокина Т., Казарицкая Т. Практическая грамматика английского языка М, 1998 – 688б
34. Родина И., Пименова Т.  Вся грамматика английского языка с упражнениями М, 1999 – 512б
35. Рысбаева Г. Ағылшын тілі Грамматикасы А, 2006 – 208б
36. Сүйерқұл Б.  Ат – тухфа ескерткіші тіліндегі етістік категориялары: тарихи салыстырмалы таңдау А, 1999 – 31б
37. Шағырова Б. М. Қашқаридың «Диуани  лұғат ит – түрк» еңбегіндегі және қазіргі қазақ тіліндегі етістік категориясы А, 2004 – 26б
38. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі: Морфология А, 1991 – 381б
39. Bekturova A., Bekturov Sh. Manual of the Kazakh language A, 1996
40. Dubrovin I.M. Situational Grammar. M, 1974