Конституциясы - адамдар мен азаматтардың конституциялық құқық- тары, бостандықтары мен заңды мүдделерінің кепілдігі

Адамдардың құқықтары мен бостандықтары ең жоғарғы дәрежеде өкілдік берілген актілерде бекітіліп, ерекше үстем күш берілген құқықтық бастауларда бір жүйелеген саяси-әлеуметтік және әлеуметтік-экономикалық қондырмаға айналды. Сонымен қатар, бұл актілер жоғарғы саяси тұрғыда азаматтардың жария-құқықтық мәртебесін белгілеп, олардың ішінде бірлесу еркіндігі, бейбiт жиналыстарға қатысу, митингiлер, шерулер өткізу құқықтарына ерекше назар аударды.

 Осыдан келіп, Қазақстанда өткізіліп жатқан саяси және әлеуметтік-экономикалық реформалар ең бастысы адами факторларға, азаматтардың тіршілік қызметінің барлық саласындағы белсенділігін көтеруге байланысты болады. Дегенмен, шығармашылық ынта-жігерді дамыту жеке адамның бостандығымен тығыз байланыстағы қоғамды демократияландыру мен адамгершіліктендіру үдерістерін одан әрі кеңейтпей және тереңдетпей мүмкін емес.

Бостандық - адамның ең болмағанда өзін еңбекші, қоғам қайраткері және тұлға ретіндегі әлеуметтік үш қырынан көрсете алатын жалғыз ғана мүмкіндігінің жай-күйі.

Тұлғаның бостандығы адамның өзіне берілген ойлау мүмкіндігі және өзінің ой-пікірімен, көзқарасымен тиісті және қалаған мақсатына жету мүмкіндігі, сөйтіп өзінің «мен» деген ойын жүзеге асыруды білдіреді.

Сонымен бірге, белгілі философ Б. Грушиннің атап өткеніндей, «Адамдардың бостандықтары неғұрлым кең болған сайын, олардың өздерінің түрлі жабдықтарын (материалдық, рухани, техникалық) пайдалану мен игеру мүмкіндіктері де соғұрлым кеңейе түседі және өздерінің көптеген жағдайларын (экономикалық, әлеуметтік, саяси, идеологиялық, адамгершіліктік) жүзеге асыру жолы да жеңілдей түседі, сол сияқты керісінше, бостандық неғұрлым аз, аталған жабдықтар жұтаңдау болған сайын, соғұрлым адамның еркін қызметі мен әрекетін шектейтін және қатаңдықпен тыйым салатын жәйттері көп болады» [5,с.15].

Белгілі бір елдердегі жеке адамдардың бостандықтарының дәрежесі мен ауқымы осы елдің демократиялық деңгейінің көрсеткіштері ғана болып табылмайды, сонымен бірге мемлекеттің күш-қуатына тура тепе-тең тәуелділікте болады және мұндай тәуелділік өзара байланысты. Бір жағынан мемлекет күшті болған сайын, ондағы жеке адам бостандықтарының деңгейі де жоғары болады. Ал, басқа жағынан, мемлекеттің күштілігі оның өзінің азаматтарының бостандық дәрежесіне байланысты. Егер мемлекет тұлғаның бостандығын қыспаққа алып, өзінің азаматтарымен қарым-қатынасын жалпыадамзаттық құндылықтарды тану негізінде емес, заңдық негіздегі үрей мен мәжбүрлеу негізінде құратын болса, онда ол халықтан қолдау таппай, құрметке ие бола алмай және сенімнен де айырылады. Бұл, әрине, сөзсіз мемлекеттің құлдырауына әкеп соқтырады, ал оны әміршілік-әкімшілік жүйе де, қудалау да жөнге сала алмайды.

Азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарының ғылыми жіктеуін алғаш рет М.П. Карева беріп, ол олардың негізіне материалдық өлшемдерді, яғни азаматтардың негізгі құқықтарының нақты мазмұнын алып, осылайша барлық құқықтарды үш немесе одан да аз біртектес мынадай топтарға бөлді: 1) әлеуметтік-экономикалық құқықтар; 2) азаматтардың тең құқықтық кепілдемесі; 3) демократиялық бостандық[6,с.147-150].

Қазіргі саяси ғылымдарда жəне саяси-құқықтық құжаттарда адам құқықтары азаматтық, саяси, экономикалық, əлеуметтік жəне т.б. болып бөліп қарастырылады.

Әлеуметтік-экономикалық, саяси және жеке құқық сияқты топтарға бөлу жөніндегі басқа да нақты көзқарастар да бар.

Ғылымда азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жіктеудің үлгілері және олардың өлшемдік негіздері белгілі, бірақ олардың бәрі де негізгі құқықтар мен бостандықтардың жалпыға танымал, дәстүрлі шеңберінен шықпайды, көптеген жағдайда соларға негізделеді. Адам құқықтары мен бостандықтарының негізгі тізімдері қанша ұлғая берсе де, құқықтың қандайда бір әмбебап жіктеулері жөнінда айта қоюға мүмкіндік орнаған жоқ. Сол баяғы әдеттегі құқықтың заңдық және философиялық тұжырымдары негізінде үш құндылық - өмір, бостандық, меншік әлі сол қалпында орын алып келе жатыр.

Осыған байланысты И.В.Ростовщикова, бүгінде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын жіктеу халықаралық стандарттық жүйемен есепке алуды және белгілі бағыныштылықты талап етеді, деп атап көрсетеді. Мұның бәрі ең бірінші кезекте 1966 жылғы «Адам құқықтары туралы» сияқты халықаралық әмбебап актілер арқылы көрсетілуі тиіс[7,с.16].

Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабының 5-бөлігі «адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс», деп жариялайды.

Қазақстан Республикасының Конституциясы адам құқықтары туралы халықаралық құжаттардың негізгі идеялары мен ережелерін қабыл алып және оларды мемлекетіміздің ерекшелік жағдайларын ескере отырып бекітті. 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген тұлғаның құқықтық мәртебесі адам мен азаматтың құқықтары тұжырымдамасына негізделіп және халықаралық-құқықтық құжаттардың негізгі ережелерінен туындаған. Халықаралық-құқықтық құжаттар адам құқығы мен бостандығын ең жоғары құндылық деп таниды.

Конституцияда мемлекеттің адам мен азаматқа қатынасы туралы ережелер бекітілген. «Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады» (12-бап. 2-тар.). Мемлекеттің адамның табиғи тән құқығын осылайша тануы Конституциясының «Адам және азамат» деп аталатын 2-бөлімінің мазмұнын білдіреді және оның бастау негізі болып табылады. Негізгі заңда бекітілген құқықтар мен бостандықтар жәй ғана жиынтықты емес, қисынды негізі бар белгілі бір жүйені құрайды. Осының соңғысы адам мен азаматтың тіршілік қызметі саласындағы жанасатын құқықтар мен бостандықтардың ерекшелігін көрсетеді.

Адам құқығы жөніндегі арнаулы әдебиеттерде адамның негізгі құқығы деп белгілі бір мемлекеттің конституциясында көрсетілген құқық танылады деп, әділетті айтылған пікірлер бар. 

Сөйтіп, адамның негізгі құқығы конституцияларда бекітілген, жеке адамның (азаматтың), саяси және әлеуметтік-экономикалық құқықтар мен бостандықтар енетін түбегейлі құқықты құрайды.

Саяси құқықтар мен бостандықтар азаматтың субъективті құқықтары мен бостандықтарының маңызды бөлігі. Олар тек азаматтарға қатысты айтылады, яғни саяси құқықтарға ие болу адамның нақты бір мемлекет азаматы болуына байланысты.

Экономикалық құқық пен бостандық адамға өзінің материалдық өндіріс және бөлініс саласындағы өз мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін қажет. әлеуметтік құқық пен бостандық адамның рухани және басқа да қоғамдық (жеке) қажеттерін өтеуге қызмет етеді.

Адам мен адамзаттың жеке құқықтық жағдайы (құқықтық мәртебесі) дегеніміз, әдеттегінше оның құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы. Шын мәнінде, бұл адам мен азаматтың құқықтық мәртебесінің басты мазмұны болып табылады. Бірақ та оған өзге де құқықтық факторлар әсер ететінін әрдайым естен шығармауымыз керек. Олар - азаматтық қағидалар, құқық пен бостандық кепілдіктері.

Қорытындылай келе, адам құқықтарының бұрынғыға қарағанда қандай нысанда болмасын қазіргі заманда біртұтас жəне интеграцияланған саяси теория мен тəжірибенің басты бөлігіне айналғандығын, күнделікті саяси қызмет пен саяси тартыстың  алаңына айналғандығын айтқым келеді.

2. Адам мен азаматтардың конституциялық құқықтары, бостандықтары мен

заңды мүдделерін қамтамасыз ету және қорғау

Адамның азаматтық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мен қорғау құқықтық мемлекетті қалыптастыру жолындағы маңызды мәселе. Жалпы адам құқығы жеке тұлғаға нақты бостандықтар мен әлеуметтік игіліктерге кепілдік беретін саяси қатынастар жүйесінде бекітілген ережелер мен принциптер жиынтығы. Адам құқығын қорғау ұлттық құқықтық тәртіптің маңызды міндеттерінің бірі. Ең алғаш адам құқығы АҚШ Конституциясы мен «Адам мен азамат құқығы туралы» Француз Декларациясында заңдастырылды.

Бүгінгі күні адам құқықтары БҰҰ-ның негізгі бес құқықтық құжаттарында анықталып, оларға кепілдік берілген. Олар: «Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясы» (1948 ж.), «Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пакт» (1966 ж.), «Азаматтық және саяси құқықтар туралы Пакт» (1966 ж.) және соңғысына қарасты екі факультативті Хаттама.  
Жоғарыда көрсетілген халықаралық құжаттар адамның құқықтары мен бостандықтарының нақты бір мемлекет еркіне байланысты емес екендігін көрсетеді. 

Кез келген дамыған демократиялық, құқықтық мемлекет өз азаматтарының құқықтық қорғалуын қамтамасыз етуге тиіс. Құқықтық қорғау адамның құқықтарын жүзеге асыру болып табылады. Яғни, бұл адамның құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету жолындағы мемлекеттің, қоғамдық ұйымдардың қызметі.

Адамның азаматтық құқықтары мен бостандықтарын қорғау тәсіліне сүйене отырып, оны қамтамасыз ету барысында 4 топты көрсетуімізге болады:

1. мемлекеттік қорғау;
2. соттық қорғау;
3. мемлекеттік емес қорғау (құқық қорғау ұйымдары мен адвокат институты);
4. өзін-өзі қорғау.

Тәуелсіздігімізді алған уақыттан бері Қазақстанда да жоғарыда көрсетілген құқық қорғау тәсілдеріне сәйкес адамның құқығы мен бостандықтарын қорғаудың ұлттық жүйесі құрылды. Олар Президент, Парламент, Конституциялық Кеңес, атқарушы билік органдары, прокуратура органдары, құқық қорғау органдары сияқты мемлекеттік органдар; ең басты құқық қорғау институты ретінде сот; адвокат институты; қоғамдық ұйымдар мен үкіметтік емес құқықтық ұйымдар.

Азаматтың құқығы мен бостандығын қамтамасыз етуде халық пен халықаралық қауымдастық алдында жауапты мемлекет болып табылады. Сондықтан, құқықты қамтамасыз ету жүйесіне мемлекеттік органдар жүйесі сәйкес келуі керек. Яғни, олар осы саладағы қызметті жоғары кәсібилік пен келісімпаздық негізінде жүзеге асыруы тиіс.

Мемлекеттік билік органдарының айрықша функциясы азаматтың құқығы мен бостандығын қорғау. Мемлекеттік билік белгілі бір институттар, механизмдер жүйесінсіз азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз ете алмайды. Бірде бір құқықтық мемлекет адам құқығына кепілдік беретін кең және көпжақты органдар мен іс-әрекеттер жүйесінсіз өмір сүре алмайды.

Қазақстанда құқықтық мемлекет орнату жолындағы мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі адам құқықтарын қорғаудың ұлттық жүйесін қалыптастыру болды. Біздің ойымызша, бұл жүйеде Президент орны ерекше. Қазақстан Президенті адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны, әрі кепілі. Осы тұрғыдан алғанда Президент «Жолдауларының» орны ерекше.

Президент «Жолдаулары» Парламенттің адам құқығы мен бостандықтарын қорғау саласындағы заң шығарушы қызметіне бағыт-бағдар беріп отырады. Президент «Жолдауларына» талдау жасай отырып келесі қорытындыға келеміз, мемлекет басшысы барлық мемлекет органдарын азамат құқықтары мен бостандықтарын қорғау және жүзеге асыру саласында тиімді жұмыс істеуге бағыттайды.

Қазақстан Республикасының Президенті-Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің 2012 жылғы 14 желтоқсанда жария еткен «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты»[8].

Қазақстан халқына Жолдауында қазіргі уақытта адамзат жаңа жаһандық сын-тегеуріндермен бетпе-бет келгеніне назар аудара отырып, оны тұсаулау жолдарының бірі, ұлттық заңнамамызды қарқынды дамып отырған халықаралық құқықтық ортамен үйлестіру екеніне назар аударды.

Жолдауда  Елбасы  Қазақстанның  тәуелсіздік  жылдарында халықаралық

процестердің тең құқықты қатысушысы болып қалыптасқанын және өзімізге қолайлы сыртқы ахуал құруға қол жеткізгенін, қоғам әрбір қадам басқан сайын демократияландыру мен адам құқықтары саласындағы ең жоғары стандарттарға жақындап келе жатқанын, ел Конституциясында негізгі құқықтар мен бостандықтарды бекіткенімізді, бүгінгі күні Қазақстанның барлық азаматтары тең құқықтар мен мүмкіндіктерге ие екенін ескере келе, еліміздің сыртқы саясатты жаңғыртудағы басымдықтарының бірі азаматтарымызды құқықтық қорғауды одан әрі күшейту екенін айтты.

Елбасының бұл ұстанымы тәуелсіздігіміздің тұғырын қалаушы, мемлекеттілігіміздің саяси-құқықтық негіздері - «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсiздiгi туралы» 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Конституциялық Заңмен және еліміздің Ата Заңы - Конституциямен үндес.

«Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы»  Конституциялық Заңда еліміздің Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясын және халықаралық құқықтың жалпы жұрт таныған өзге де нормаларында баянды етілген жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының үстемдігін мойындайтыны, азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет құруға бел байлағандығы бекітілген. Ал, Ата Заңның Кіріспесінде, Конституцияны қабылдаудың басты ұстанымдарының бірі ретінде дүниежүзiлiк қоғамдастықта еліміздің лайықты орын алуға ұмтылатыны көрсетілгенді.

Жалпы адам құқығы институты, өз кезегінде халықаралық құжаттарда белгіленген адамдар мен азаматтардың құқықтары, бостандықтары, заңды мүдделері мен міндеттерінің жиынтығы. Белгілі бір тарихи сындардан өткен, адамзат тарихының әр сатысының сипатына сай құқықтық, философиялық сан-салалы құбылыс екені белгілі. Жүздеген жылдарды артына салып, адам баласының ой-өрісінің өсуі мен өркендеуі әсерінен өзінің игілікті бастамасын топтастыра білген адам құқығы институты өз бастауларын тарихи құжаттардан алады.

Азаматтардың құқықтарын жүзеге асырудың негізгі шарттары болып мемлекеттің сəйкес кепілдіктері (экономикалық, саяси, құқықтық жəне діни-рухани); мемлекетпен танылған құқықтарды жүзеге асырудың жақсы құрылған əкімшілік-шаруашылық тетігі; адам құқықтарын сақтау бойынша азаматтардың, лауазымды тұлғалар мен мемлекеттік органдардың заңмен бекітілген жауапкер-шіліктері танылады.

Қазіргі кезде адам құқықтарының сақталуы жөніндегі бақылауды халықаралық аймақтық органдар тиімді жүзеге асыруда. Дəл осындай орган ретінде Еуропалық Кеңесті атап көрсетуге болады. 5-ші мамыр 1949 жылы Лондонда қабылданған Еуропа Кеңесінің Статутының 1-бабына сəйкес, бұл ұйымның басты мақсаты «ортақ мұра болып табылатын жəне экономикалық, əлеуметтік дамуды жеделдететін» идеалдар мен қағидалардың жүзеге асырылуы мен сақталуы үшін бірігу болып табылады. Кеңестің қызметінің негізгі бағыты – адам құқықтарын қорғаудың жоғарғы стандарттарын жасау[9,б.26-31].