Казақстан республикасының бюджеттік жүйесіндегі бюджетаралық қатынастарға талдау

Қазақстан Республикасының қаржы қатынастарының  орталықсыздандырылуы саласындағы өзгертулер жаңа бюджет механизмін құру мен орталықтандырылған қаржы жүйесінде олардың қайта құрылуының қажеттігін анықтайды. Жаңа бюджет механизмін құру екі өзара байланысты мәселелерді шешуді ұйғарады: біріншіден, нарықтьқ жүйенің тұрақты дамуын құру мен шаруашылықтандырудың қондырма негіздерін түбегейлі қайта құрады; екіншіден, мемлекеттік билк қызметтеріне және оларға бағынышты қоғамның экономикалық мүддесіне қатаң құқықтық шектеу.

Бюджет жүйесін орталықсыздандыруда республикалық бюджеттің рөлі елеулі болып қалады. Ол бюджет жүйесінде де және сәйкес тұтастай жалпы мемлекеттік  шаруашылықты ұйымдастыруда да үйлестіруші буын болады. Қаржылық әсер етудің бөлінбес элементі ретінде бюджет жүйесіндегі жергілікті деңгейдің бар болуы жекелеген әкімшілік құрулардың  ауқымында әлеуметтік-экономикалық үдерістермен реттеудің қолданыстағы қажеттігін объективті түрде көрсетеді.

Бюджеттер арасындағы қайта бөлудің қазіргі механизмі белгілі бір  нормамен шектелмеген бюджеттер қаражаттарын қайта бөлу нысанын көрсетеді. Салықтық үлестеудің басымдылығы болып аумақтың билік органдарымен  белгілі бір  түсімдердің бөлігін алуды кепілдіктің бар болуы мен қарапайымдылығы табылады. Жергілікті бюджет табыстарын реттеудің  орталықтандырылған механизмі сақталады.

Жүргізілген зерттеулер негізінде келесі қорытындылар мен ұсыныстар жасалады:

1. Кейінгі жылдары Қазақстан  экономикасын талдау халықаралық  тәжірибе негізінде анықталған  табысты бюджеттік саясаттың  маңызды құраушыларының қазақстан  жағдайында да әрекет ете алатынын  дәлелдеп беруге мүмкіндік туғызды.  Бұл – кредиттік рынокте төменгі пайыздық ставканы ұстап тұруға, жеке меншік секторды қаржыландыруды көбейтуге ықпал ететін, бюджеттік тапшылықтың төменгі деңгейін (немесе мүлдем болмау) қамтамасыз ететін мемлекеттік шығыстарды қатаң шектеу саясатының мемлекеттік міндеттердің реалистік деңгейінде негізделуі.  Осындай саясат экономикалық өсудің тұрақты қарқынына қол жеткізуге, жұмыссыздықтың азаюына,  демек халықтың жай-күйі деңгейінің артуына ықпал етеді. Мемлекеттік бюджет мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары, қаржылық қаражатты жинаудың басты құралы бола отырып, саяси өкіметке өкіметтік өкілеттіктерді жүзеге асырудың нақты мүмкіндігін береді, мемлекетке нақты экономикалық және саяси  билік береді.  Бір жағынан бюджет өкіметтің бір саласы жасаған және  екінші саласы бекіткен құжаттар кешені ғана бола отырып, тәжірибелік функцияларды орындайды  -  елді басқаруды жүзеге асырудың мемлекет таңдап алған стилін белгілейді. өкімет жүзеге асыратын экономикалық саясатқа қатысты туынды өнім болып саналады, ол қоғамды дамытудың таңдап алған вариантынан толық байланысты болады және дербес роль бола алмайды.

2. Алайда, сол бюджет мемлекетке  қажетті қаржылық ресурстар мөлшері  мен қолда нақты бар резервтерді  көрсете отырып, елдің салық жай-күйін  анықтайды, сол бюджет қаражатты  жұмсаудың нақты бағыттарын, салалар  мен аусақтар бойынша шығыстардың  пайыздық қатынастарын белгілей  отырып, мемлекеттің экономикалық  саясатының нақты көрінісі болып  саналады. Бюджет арқылы ұлттық  табыс пен жалпы ішкі өнімді  қайта бөлу жасалады. Бюджет экономиканы  реттеу мен ынталандырудың, инвестициялық  белсенділіктің, өндірісті тиімділігін  арттырудың құралы болады, атап  айтқанда бюджет арқылы әлеуметтік  саясат жүзеге асырылады.

3. Сонымен бюджет негізгі қаржылық  санаттарды (салық, мемлекеттік кредит, мемлекеттік шығыстар) өзіне  біріктіре  отырып, кез келген елдің қаржылық  жүйесінің жетекші звеносы болып  саналады және кез келген жаңа  қоғамда экономикалық, сондай-ақ  саяси роль атқарады.

4. Мемлекеттік бюджеттің қызмет  етуі адамдардың субъективті  тілегінің (ерікті) нәтижесі емес, қайта  мемлекеттің кеңейтілген ұдайы  өнідірісінің, табиғатының және  функцияларының қажеттіліктерімен  түсіндірілетін объективті қажеттілігі.

5. Экономиканы дамытудың жаңа  кезеңінде орталықтандырылған қаржылық  ресурстар мемлекетке қоғамдық  өндірістің қажетті қарқыны мен  пропорциясын қамтамасыз етуге, оның салалық және аумақтық  құрылымын жетілдіруге қол жеткізуге, эконмика салаларын дамытудың  бірінші кезектегі бағдарламалары  үшін қаражаттың қажетті мөлшерін  құруға, ірі әлеуметтік қайта  құруларды жүргізуге мүмкіндік  туғызады. Қаржылық орталықтандыру  арқасында мемлекеттің экономикалық  және әлеуметтік саясатын табысты  жүзеге асыру үшін жағдайларды  дайындай отырып, экономикалық және  әлеуметтік дамудың шешуші телімдерінде  ақша қаражаты шоғырландырылады.

6.  Сонымен, мемлекеттік бюджет  құндық бөлудің ерекше бөлмі  ретінде спецификалық қоғамдық  мақсаттарды орындайды – жалпы  мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыруға  қызмет етеді. Объективті бөлу  қатынастарының қызмет етуінің  экономикалық түрі бола отырып,  құндық бөлудің белгілі сатыларынан  өткен және кеңейтілген ұдайы  өндіріс, халыққа әлеуметтік-мәдени  қызмет көрсету, қорғаныс және  басқару бойынша қажеттіліктерді  қанағаттандыру үшін мемлекетке  түскен қоғамдық өнім мен ұлттық  табыстың  сол спецификалық қоғамдық  бөлігін орындайды. Бюджеттік қорды  құру мен пайдаоану оны бөлу  және қайта бөлуге байланысты  құндық қозғалыстың процесін  көрсетеді.

7. Дж. Кейнстің пікірі бойынша  салықпен және заемдармен қамтамасыз  етілген үкіметтік сұраныстар  кәсіпкерлік қызметті жандандырады, қарқыны «мультипликатор» шамасына  байланысты болатын ұлттық табыстың  өсуіне әкеліп соғады.  Үкіметтік  шығындар алғашқы сұраныстарды  кеңейту үшін  түрткі болады. Дж.Кейнс  өз қорытындыларымен  келесі сұраныстардың  негізгі компонентеріне әсер  ете отырып, мемлекеттік шығыстардың  антициклдік теориясының негізін  қалады: жеке  және инвестициялық  тұтыну, тек  тиісті салық саясаты  ғана сұранысты пен ұсынысты  сәйкестікке келтіре алады. Салық  саясаты  артық жиналған қорларды  алуға бағытталуы тиіс, өйткені  оның өсуі ұлттық табысты қысқарту  тенденциясына ие болады  және  сонымен сұраныс пен жұмыспен  қамтуды азайтуға себепші болады.

8. Жоғарыда белгілнген проблемеларды  негізге ала отырып, алдағы орта  мерзімді уақытта елде мемлекеттік  басқару жүйесін одан әрі жетілдіру  бойынша шаралар мемлекеттік  функцияларды оңтайландыруға және  оларды мемлекеттік басқарудың  барлық деңгейлері арасында тиімді  бөлуге бағытталған.

9. Жергілікті деңгейде тұрақты  салық түсімдері, сондай-ақ орталықтан  түсетін кепілдік берілген субвенциялар  қойылған міндеттерді тиісті  деңгейде орындауды және басқаруды  сапалы болжауды қамтамасыз етеді.  Сондықтан басқарудың осы деңгейлеріне  салықтық және салықтық емес  түсімдерді бекіту олардың өзі  өзіне қаржылық жеткілікті болуын  қамтамасыз етуге мүмкіндік туғызбайды.

10. Осыған байланысты басқарудың  осы деңгейлерін дербес бюджеттерге  бөліп берудің мүмкін болатын  варианттарының біреуіне олардың  шығыстарын қаржыландыру үшін  аудандық бюджеттерде қарастырылатын  трансферттер есебінен ауылдық, кенттік, қаллаық бюджеттердің кіріс  бөлігін құру жатады.

11 Орта мерзімді уақытта мемлекеттік  басқарудың негіздерін одан әрі  демократияландыру курсын негізге  ала отырып, елде жергілікті өзін  өзі басқару негіздерін құруды  айтуға болады.

12 Сонымен бюджет негізгі қаржылық  санаттарды (салық, мемлекеттік кредит, мемлекеттік шығыстар) өзіне  біріктіре  отырып, кез келген елдің қаржылық  жүйесінің жетекші звеносы болып  саналады және кез келген жаңа  қоғамда экономикалық, сондай-ақ  саяси роль атқарады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

 

1. 2008 жылдың 6 ақпандағы Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың "Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру - мемлекеттік саясаттың басты мақсаты" атты Қазақстан халқына жолдауы
2. Қазақстан Республикасының «Республикалық бюджет туралы» 2012 жыл бюджеті № 273-ІІ ҚРЗ 25.12.2011ж.
3. Осадчая И.М. Проблемы государства и экономической мысли Запада // Капитализм және рынок М. 1993. 173б.
4. Елубаева Ж. Теоретическое воззрение на формирование и развитие межбюджетных отношений // Финансы Казахстана № 2 2011
5. Богачева о.Б. Проблемы укрепления бюджета // Финансы 199. № 8
6. Жерекешева А.Х. бюджет и социальная сфера // Экономика Казахстана – 1997 №1
7. Баранова К.К бюджетный федерализм и местное самоуправление в германии М. ДИС., 2000. 240 б.
8. Зейнельгабдин А.Б. Закон «О бюджетной системе Республики Казахстан – основа реформирования финансовой системы // экономика Казахстана – 1997. № 2.
9. Ильясов К.К., Зейнельгабдин А.Б.., Саткалиева В.А. Государственный бюджет- Алматы, РИК, 1994
10. Н.А.назарбаев Послание Президента страны народу Казахстана «Казахстан – 2030 Процветание, безопасность и улучшение благосостояние всех казахстанцев» // казахстанская правда – 13 қазан 1997ж.
11. Носков А.И Государственный бюджет М. Пргресс, 1998.
12. Орешин В.П. Государственное регулирвание национальной экономики.
13. Учебное пособие М. Юрист 1999
14. Орешин В.П. Государственное регулирвание национальной экономики. (в вопросах и ответах) М. ИНФРА – М, 2000
15. Петров В.А. Финансовые механизмы экономического роста бюджета // Финансы 1999  № 8
16. Сидорович А.В. Курс экономической теории: Учебное пособие – М ДИС, 1997
17. Чепурин М.Н. Киселева Е.А. Курс экономической теории: Учебное пособие –А Университет «Кайнар», 1994
18. Шишкин А.Ф. Экономическая теория Учебник в 2-х книгах М. Гуманит. Изд. Центр ВЛДОС, 1996
19. Финансы / Под ред. А.М.Ковалевой: Финансы и статистика, 1998
20. Финансы / Под ред. В.М.Родионовой: Финансы и статистика, 1997
21. Финансы / Под ред. В.Д.Мельникова, К.К.Ильясова: Қаржы-Қаражат 1997
22. Финансы. Денежное обращение. Кредит: Учебник для вузов / Л.А.Дробозина, Л.П.Окунева, Л.Д.Андросова и др. Под ред. Прф. Л.А.Дробозиной – М: ЮНИТИ, 1997.
23. Финансы: Учебное пособие / А.М.Ковалева, Н.П.Баранникова, В.Д.Богачева и др. ; под ред. Проф. А.М.Ковалевой – М. Финансы и статистика, 1997
24. Финансы / под ред. М.В.Романовского, О.В.Врублевской, Б.М.Сабанти – М: «Перспектива», «Юрайт» 2000
25. Статистическая бюллетень Министерства финансов Республики Казахстан №2 (62), февраль 2010 года.                       
26. Министерство финансов Республики Казахстан www.minfin.kz
27. Кулекеев С. Вопросы межбюджетных отношений.-Қаржы-Қаражат,2002
28. Отчет Счетного комитета по контролю за исполнением республиканского бюджета за 2012 год.
29. Идимов К. Проблемы выравнивания бюджетной обеспеченности регионов Казахстана.-Транзитная экономика,2010
30. Мустафина А. Место и роль налогов на собственность в формировании доходов государственного бюджета.- Вестник КазНУ, 2012
31. Абдрахманова С. Формы управления бюджетом.-  Вестник КазЭУ,2011
32. Закон «О местном государственном управлении в Республике Казахстан», 2001.
33. Счетный комитет Казахстана www.esep.kz
34. Махмутова М. Совершенствование механизма межбюджетных отношений в Республике Казахстан.-Фонд Сорос Казахстана,А-2001
35. Постановление Правительства Республики Казахстан «Об утверждении Правил исполнения республиканского и местных бюджетов», 2007г.
36. Бурлаков Л. Совершенствовать межбюджетные отношения. Финансы Казахстана,2011
37. Кыдырбаева Ш. Основные направления структурной перестройки в системе государственного финансового контроля Республики Казахстан.-Банки Казахстана,2012
38. Кожахметова М. Финансовый контроль как метод управления финансами.-Қаржы Қаражат,2012