Білім беру жүйесі

Кіріспе

Білім беру жүйесі - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әр түрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру құқықтық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны.

Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы  шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм  таным теориясы деп аталады. Таным  теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң  қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы  ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады.

Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды  өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан  Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің  басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім  беруді ақпараттандыру, халықаралық  ғаламдық коммуникациялық желілерге  шығу» деп атап көрсеткен. Елбасымыз  Н.Ә. Назарбаев жолдауында айқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды  дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім  беру жүйесінің алдында оқыту  үрдісінің технологияландыру мәселесін  қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың  іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде.

Өскелең ұрпақты білімділікке, біліктілікке баулуда еліміздегі орта мектептердің маңызы зор. Сонымен қатар, тек біліктілікке ғана емес, өскелең  ұрпаққа тәрбие беруде де білім ошақтарының  үлесі зор.

Әлемдік бәсекеге қабілетті  білімді ұрпақ тәрбиелеу қазіргі  таңның уақыт оздырмай шешетін күн  тәртібіндегі мәселе. Елімізде осы  бағытта көптеген жұмыстар жүргізіліп жатыр. Соның ішінде «он екі» жылдық білім беру жүйесі де қарастырылып жатыр. Әлемнің бірқатар елдерінде  тәжірибеден өткен бұл жүйе біздің елдің шарт-жағдайына сай келтірілсе, пайдасы да жоқ емес. Көпшілік аузында  бұл жүйенің талай сыналғаны, талай қызу пікір-таласқа апарғаны да жасырын емес. Маңыздысы, бұл жүйенің  ұлт болашағы жастарға пайдалы болғаны.

Қазіргі таңда ұстаздар қауының  біліктілігін арттыруда республика көлемінде түрлі іс-шаралар да ұйымдастырылып келе жатыр. Семинарлар, конференциялар, қайта даярлау курстары, шеберлік сабақтары осының айғағы.

     Қазіргі  білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. Мектеп – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. Ұстаз атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам.Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті.Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі.

     Осы айтылғандарды  жинақтай келіп, жаңа формация  мұғалімі- рефлекцияға қабілетті,  өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған  әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік,  ақпараттық және тағы басқа  құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен  сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты,  шығармашыл тұлға.

     Нәтижеге бағытталған  білім моделі мен басқарудың  жаңа парадигмасы аясында жекелеген  ұғымдар мен нормаларды және  тиімді педагогикалық технологияларды  меңгеру үшін педагогтардың кәсіби  мәдениетін дамытуға бағытталған  оқу қажеттіліктері туындылап  отыр.

     Біліктілік  арттыру жүйесінде педагогтардың  оқу қажеттіліктері нақты білімнің  мәнін түсінуге, соның нәтижесінде  өзіндік іс- әрекетке енуге және  жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру  мақсаттарына байланысты қалыптасады.  Осы заманғы мұғалім оқуға  үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен  келеді.

     Сондықтан  олардың функционалдық сауаттылықтарын  кәсіби шеберлікпен ұштастыру  үшін нәтижеге бағытталған білім  беру үлгісінде мақсатты түрде  білім беретін, қалыптастыратын,  дамытатын андрогогикалық процесс  қажет. Басқаша айтқанда ересектерге  арналған, жалпы және кәсіби білімнің  қажеттілігін дамыту, ғылым, білім  мен мәдениет жетістіктері арқылы  адамдардың жалпы мәдениеті мен  әлеуметтік белсенділікті дамытуға  бағытталған танымдық іс-әрекетке  ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы  «білікті адамға» бағытталған  білімнен «мәдениет адамына»  бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді.

     Сондықтан  бүгінгі күні еліміздің білім  жүйесінде оқыту үдерісін тың  идеяларға негізделген жаңа мазмұнын  қамтамасыз ету міндеті тұр.

     Француз қайраткері  «Адамға оқып – үйрену өмірде  болу, өмір сүру үшін қажет»  дегендей оқыту процесін технологияландыру,  осыған сәйкес оқу бағдармаларын  жасау, ғалымдар мен жаңашыл  педагогтардың еңбектерімен танысу  жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз  ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық  технологиялардың негізгі мәні  пассивті оқыту түрінен активті  оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы  бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру.

     Білім сапасын  арттыру және нәтижеге бағытталған  үлгіге беталуы барысында мұғалімдер  мемлекеттік стандарт берілген  нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен  меңгерген зерттеу біліктері  мен дағдылары нәтижесінде проблеманың  шешімін таба алатын, ақпараттық  – коммуникативті мәдениеті жоғары  тұлғалық - дамытушылық функцияны  атқарады. Қазіргі заман адамның  осы құзыреттілікті меңгере отырып  тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады.

     Қазақстандағы  білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік  бағдарламасы жобасында Қазақстанда  оқитындарды сапалы біліммен  қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі  білім көрсеткішінің жақсаруы  мен қазақстандық білім беру  жүйесінің тартымдылығын арттыру  үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың  мәртебесін арттыру, олардың бүкіл  қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін  дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік  қолдау мен ынталандыруды арттыру  мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда  еліміздің білім беру жүйесіндегі  реформалар мен сыңдарлы саясаттар,  өзгерістер мен жаңалықтар әрбір  педагог қауымының ойлауына, өткені  мен бүгіні, келешегі мен болашағы  жайлы толғануына, жаңа идеялармен  жаңа жүйелермен жұмыс жасауына  негіз болары анық. Олай болса,  білімнің сапалы да саналы  түрде берілуі білім беру жүйесіндегі  педагогтердің, зиялылар қауымының  деңгейіне байланысты. Дәстүрлі  білім беру жүйесінде білікті  мамандар даярлаушы кәсіби білім  беретін оқу орындарының басты  мақсаты – мамандықтарды игерту  ғана болса, ал қазір әлемдік  білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау  үшін адамның құзырлылық қабілетіне  сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған  білім беру жүйесін ұсыну –  қазіргі таңда негізгі өзекті  мәселелердің бірі. Жалпы алғанда  «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым  К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы  – соңғы жылдары педагогика  саласында тұлғаның субъектілік  тәжірибесіне ерекше көңіл аудару  нәтижесінде ендіріліп отырған  ұғым.

     Құзырлылықтың  латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі  сала бойынша жан – жақты  хабардар білгір деген мағынаны  қамти отырып, қандай да бір  сұрақтар төңірегінде беделді  түрде шешім шығара алады дегенді  білдіреді» деп көрсетеді. Бұл  жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің  практикалық әрекеті арқылы алған  білімдерін өз өмірлік мәселелерін  шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар  деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ».

     Латын тіліндегі  « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді.

     Қ.Құдайбергенова  «Құзырды әртүрлі кенеттен болған  ситуацияларда мәселелерді шешу  үшін қажетті білімді немесе  әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация  арасындағы байланысты орнату  мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты  адамның өзіндік деңгейіне, даралық  қасиеттеріне тікелей байланысты  тұлғалық, теориялық, практикалық  өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде  кіріктірілген құрылым ретінде  қарастыру ұсынылады» деген тоқтам  жасайды.

12 жылдық білім  беру

     Қазақстан  Республикасының 12 жылдық білім  беру тұжырымдамасында педагог  кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін  қалыптастыру басты мақсат екендігін  атай келе, 12 жылдық білім беруде  педагог төмендегідей құзыреттіліктерді  игеруі міндетті деп көрсетілген.

1. Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті.
2. Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті.
3. Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негііздерін қолдана білу қабілеті.

     Ендеше құзыреттілік  дегеніміздің өзін қазіргі заман  талабына сай педагог қауымының  өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі  деп түсінуге болады. Білім саясатындағы  түбегейлі өзгерістерді күнделікті  оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан  бастау қажет екендігі айқын  көрсетілген. Студенттер оқытушы  қауымнан тек білімге ғана  емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті  қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтеріміз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзіреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді.

Мұндай құзырлылықтың  қатарына мыналар жатады:

• бағдарлы құзіреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б);
• мәдениеттанымдылық құзіреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті);
• оқу-танымдық құзіреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу);
• коммуникативтік құзіреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы);
• ақпараттық-технологиялық құзіреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті);
• әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті);
• тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті).