Қазақстандағы жұмыссыздық жағдайының анализі және оларды қысқарту жолдарының шешімдері

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ

ОНЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

 

Елбасы Н. Назарбаев "Нұр-Отан" партиясының "Жас-Отан" жастар қанатының бiрiншi съезiнде сөйлеген сөзiнде ауылдық жерлердiң мәртебесiн көтеру үшiн ауыл жастарын қолдауға бағытталған "Ауыл жастары" ұлттық бастамасын жасап, оны жүзеге асыру қажет екенiн қадап айтқан едi. "Жоғарғы оқу орындарының бiтiрушiлерiне арналған "Дипломмен ауылға" жобасын ұсынды. Мұның арқасында, ондаған мың жас маман ауылға тартылды. Өз кезегiнде үкiмет пен жергiлiктi атқарушы билiк осындай жобалардың материалдық қолдауын қамтамасыз ететiн болады", - деп мәлiмдеген Елбасы елiмiздiң кең байтақ жерiнде жастарымыз өз орнын табуы үшiн тер төгу керек екенiн тiлге тиек еттi.

"Дипломмен  ауылға" жобасына сәйкес ағымдағы  жылдың басынан бастап ауылдық  елдi мекендерде жас маманның  жұмыс iстеуiне және баспана мен  қамтылуы нысанаға алынды. 

Бүгiнде республика бойынша барлық облыстық және аудандық әкiмдiктер де ауылдық жерлерге тұруға және жұмыс iстеуге баратын әлеуметтiк сала мамандарын ынталандыруға бағытталған заңның орындалуын бақылайтын арнайы басқармалар, мамандар бар. 

Жобаның мақсаты — жас маманның алған дипломына сай жұмыс iстеуге жағдай жасау. Ол үшiн қазiр арнайы кiтапшалар шығарылып, ЖОО студенттерiне таратылып жатыр. Яғни, бұл тек биылғы немесе алдыңғы жылы ЖОО бiтiрген мамандарға ғана қатысты емес, сондай-ақ бұдан бұрын жұмыстан қысқартылып қалған және орналаса алмай жүргендерде тiркеле алады. Ауылға қажеттi мамандықты иеленген маман жоба аясына iлiксе, мынандай үш жеңiлдiкке қол жеткiзедi. Бiрiншiден, 70 айлық есептiк кӛрсеткiш бойынша бiр жолғы жоғарылатылған жәрдемақы берiледi. Екiншi, тұрғын үйге иелiк ету үшiн бюджеттiң есебiнен 15 жыл мерзiмге 0,01 пайызбен 630 айлық есептiк көрсеткiш көлемiнде несие берiледi. Мұны теңгеге шақсақ, 30 мың теңге болады екен. Үшiншi, ауылдық елдi мекендердегi мамандар қалалардағы әлеуметтiк салада қызмет атқаратын мамандармен салыстырғанда 25 пайызға жоғарылатылған жалақы алатын болады. Қысқасы, мұның бәрiне жоба бойынша қарастырылған бес мамандық: дәрiгер, мұғалiм, мәдени қызметкер, әлеуметтiк қамсыздандыру және спорт және туризм мамандары ғана қол жеткiзедi.

"Дипломмен  ауылға" жобасының өзектiлiгi ауыл мәртебесiн арттырып, ауылда жұмысқа қабiлеттi тиiмдi еңбек ресурстарын жаңарту. Жобаның негiзгi идеясы — жоғары оқу орындары мен колледжде бiлiм алушы жас мамандарды ауылға тарту. Бұл идеяны iске асырудың екi тәсiлi бар: "ауыл квотасы" бойынша бiлiм алған ауыл жастарын мiндеттi түрде ауылға қайтару және қала жастарын ауылда жұмыс iстеуге шақыру.

Статистика агенттігінің ақпараты бойынша халықтың орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табыстары бағалау бойынша 51890 теңгені құрады. Өсім 2011 жылғы тамызбен салыстырғанда атаулы ақшалай табыстар үшін 9,1 пайызға, нақты ақшалай табыстар үшін - 4,2 пайызға жетті. 

2012 жылғы  қыркүйекте жұмыссыздар саны  бағалау бойынша 475,3 мың адамды  құрады. Жұмыссыздық деңгейі экономикалық  белсенді халық санына 5,3 пайызды  құрады. Жұмыспен қамту мекемелерінде  жұмыссыздар ретінде тіркелгендер  саны 2012 жылғы қыркүйектің соңына 54,7 мың адамды құрады немесе  экономикалық белсенді халық  санына 0,6 пайыз деңгейінде. Жасырын  жұмыссыздық деңгейі бағалау  бойынша экономикалық белсенді  халық санының 0,3 пайызын құрады. Қазақстан халқының әлеуметтік ахуалын әзірге оңалту қиын. Себебі елде экспорт жағы жетілмеген, отандық кәсіпорындар легі аз. Қымбатшылық кернеп тұр. Республика халқының 39,7 пайызы орташа жалақы алады. Ауылдық жерлерде агроӛнеркәсіптік кешен дамымаған. Сондықтан, кемі бес жылдан соң Қазақстанда жұмыссыздық артады. Егер ресми деректерге жүгінсек, бүгінде республика бойынша еңбекке жарамды адам саны 6,9 миллионды құраса, олардың 2,7 миллионы ауыл тұрғындары көрінеді. Сол жұмысқа жарамды 6,9 миллион адамның 4,2 миллионы  жалдамалы жұмыстарға жегілсе, қалған азын-аулағы лауазымды қызметтегілер. Ресми дерек кӛздері жалдамалы жұмысқа жегілетіндердің 75,2 пайызы қыр қазағы екенін растайды. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша тек 2009 жылы ғана елдегі жұмыссыздық деңгейі 7 пайызды құраған. Ал қоғамдық ұйымдар бұл көрсеткіш 18-20 пайыздан асып жығылады деп отыр. Сөйтіп, қалай десек те, қазақты жұмыссыздық қамыты қос өкпеден қысып тұр.

Жұмыссыздар саны 2012 жылғы 4 тоқсанда 18,3 мың адамды құрап, өткен жылғы сәйкес мерзіммен салыстырғанда 0,5 мың адамға кеміді. Жұмыссыздық деңгейі 5,3% болып қалыптасты (2011 жылғы 4 тоқсанда 5,4%).

2012 жылы  жұмыссыз ерлердің үлесі 41,5%-ды, әйелдердің  үлесі – 58,5%-ды құрады.  Жұмыссыз  әйелдердің саны 10,7 мың адамды  құрады, ол жұмыссыз еркектерден 3,1 мың адамға (41,0%) артық.

2012 жылы жалпы  жұмыссыздар санындағы жастардың  үлесі (15-24 жастағы) 8,2% құрады немесе 1,5 мың адам. Жастардың жұмыссыздық деңгейі 3,8% құрады.    

Сурет 1. 2011-2012 жылдардағы жұмыссыздық деңгейі 

Біздің елде халықты жұмыспен қамту мекемелері халықты жұмыспен қамтамасыз етуге ат салысып отыр. Мәселен, Үкімет осыдан екі жыл бұрын республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен қаржыландырылатын әлеуметтік нысандар салу арқылы халықты жұмыспен қамту, несиелендіру тәжірибесін кеңейту, жеке қосалқы шаруашылықтарды дамыту тәрізді толып жатқан жұмыссыздыққа жүген салатын бағдарламаларды қабылдады. Бірақ жұмыссыздық созылмалы дерттей меңдей түсуде. 

Кесте-1 -  2012 жылғы жасы және жынысы бойынша жұмыссыздар саны

Барлығы оның  ішінде	Еркек адам жұмыссыздық деңгейі, %	Әйел адам жұмыссыздық деңгейі, %	Жұмыссыздар барлығы
18 342	5,3 7	6124,5	6,1

 

 

Олардың жастары	Жалпы саны	Еркектер саны	Әйелдер саны
15-24	15024,2	5482,9	9545,7
25-29	37157,9	19748,9	17417,1
30-34	22485,2	10434,6	12055,9
35-39	14643,9	7143,9	7503,9
40-44	29737,6	3441,9	262912,6
45-49	20726,5	9996,6	10736,5
50-54	19833,7	5862,3	13975,1
55-59	14084,4	4273,2	9815,2
60-64	9776,2	97710,3	-

 

Жұмыспен қамтудың белсенді саясатын жүргізу  Қазақстан Республикасының Үкіметі қызметінің негізгі әлеуметтік басымдықтарының бірі болып табылады.  Жұмыспен лайықты қамтуды қамтамасыз ету – халықты әлеуметтік қорғаудың негізі, адам ресурстары әлеуетін дамыту және  іске асырудың маңызды шарты, қоғамдық байлықтың артуы мен өмір сүру сапасын жақсартудың басты құралы.

 

 

– Қазақстан халқының саны *

	2012	2013
Республика Казахстан	15 984 192	16 673 999
Акмолинская	748 003	744 672
Актюбинская	699 557	707 895
Алматинская	1 631 987	1 655 211
Атырауская	485 528	495 996
Западно-Казахстанская	613 895	617 048
Жамбылская	1 014 028	1 024 995
Карагандинская	1 340 725	1 344 227
Костанайская	897 263	891 780
Кызылординская	628 652	636 899
Мангистауская	408 967	516 544
Южно-Казахстанская	2 396 990	2 386 524
Павлодарская	745 657	747 639
Северо-Казахстанская	657 436	651 079
Восточно-Казахстанская	1 490 949	1 517 574
Астана г.а.	688 566	720 998
Алматы г.а.	1 395 993	1 544 922
*Источник: Данные Агентства Республики  Казахстан по статистике

 

 

 

 –  Доходы населения, использованные  на потребление в РК в региональном  разрезе (в среднем на душу  в месяц, тенге)*

	2008	2009	2010	2011	2012	2013
Республика Казахстан	7569	8387	9751	13723	16935	20037
Акмолинская	8114	8582	9879	12713	16482	20426
Актюбинская	9411	9820	10737	14747	18329	22139
Алматинская	6353	7732	9121	11791	15315	16874
Атырауская	7373	8262	9433	14604	16775	18089
Восточно-Казахстанская	8155	9190	10936	15832	17528	21026
Жамбылская	5030	6394	6883	9983	14354	15579
Западно-Казахстанская	8017	8655	9302	13391	15484	17572
Карагандинская	8588	9446	11307	14190	18354	23026
Костанайская	6971	7566	9003	12914	16698	19862
Кызылординская	5678	5925	7073	9027	12117	14287
Мангистауская	8600	9904	12445	14005	15630	18604
Павлодарская	7903	8847	10888	16456	18493	22251
Северо-Казахстанская	7933	8215	9734	12413	15210	19522
Южно-Казахстанская	4945	5700	6645	9930	12488	14809
г. Астана	15661	16523	20117	28376	31573	38824
г. Алматы	11680	12191	13491	18386	23361	26798
*Источник: Данные Агентства Республики  Казахстан по статистике

 

 

 –  Показатели бедности в Республике  Казахстан в региональном разрезе* (в процентах)*

	Глубина бедности		Острота бедности
	2012	2013	2012	2013
Республика Казахстан	2,4	2,3	0,8	0,7
Акмолинская	4,5	2,1	1,7	0,7
Актюбинская	2,4	1,1	0,9	0,3
Алматинская	4,1	4,8	1,4	1,7
Атырауская	1,9	3,4	0,5	1,1
Восточно-Казахстанская	1,9	1,8	0,6	0,5
Жамбылская	1,6	1,8	0,4	0,4
Западно-Казахстанская	2,2	1,8	0,7	0,4
Карагандинская	1,7	1,2	0,5	0,4
Костанайская	1,4	1,3	0,3	0,4
Кызылординская	4,6	4,9	1,4	1,7
Мангыстауская	5	5,5	1,3	1,4
Павлодарская	1,6	1,2	0,5	0,3
Северо-Казахстанская	3	2,3	0,9	0,8
Южно-Казахстанская	2,3	2,4	0,6	0,6
г. Астана	0,3	0,3	0,1	0,0
г. Алматы	1,4	2,0	0,4	0,5
*Источник: Данные Агентства Республики  Казахстан по статистике