Монополияға қарсы саясаты

      5. Комитет  өз функцияларын қолданылып жүрген  заңдардың шегiнде орындауы үшiн:

      - министрлiктерге, ведомстволарға, жергiлiктi атқарушы  органдарға, басқа да мемлекеттiк  басқару органдарына, мекемелерге, банктерге, меншiк нысандарына қарамастан  кәсiпорындар мен басқа да шаруашылық  жүргiзушi субъектiлерге келуiне, олардың  лауазымды адамдарынан және Қазақстан  Республикасының кәсiпкерлiк қызметпен  шұғылданатын азаматтарынан, шетелдiк  азаматтар мен азаматтығы жоқ  адамдардан монополияға қарсы  заңдардың бұзылуына жол берiлуi жөнiнде, егер мұның өзi Комитетке  жүктелген функциялардың орындалуы  үшiн қажет болса, керектi ақпарат, мәлiмет құжаттардың көшiрмесiн, сондай-ақ  ауызша және жазбаша түсiнiктемелер  алуға;

      - шаруашылық  жүргiзушi субъектiлердi Монополист  бiрлестiктер мен кәсiпорындардың  мемлекеттiк тiзiлiмiне енгiзу туралы  және оларды аталған тiзiлiмнен  шығару туралы шешiм қабылдауға, сондай-ақ оларды қайта құрудың  қосымша ережелерiн және басқа  шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң  үлестерiн, жарналарын, акцияларын сатып  алуының, өзге ұйымдық-басқарушылық  және қаржы-басқарушылық құралымдардың  құрамына кiруiнiң тәртiбiн белгiлеуге, сондай-ақ өкiмет пен басқару  органдарымен бiрлесiп монополист  кәсiпорындардың қызметiн мемлекеттiк  реттеу мен бақылау жасаудың  арнаулы әдiстерi мен шараларын  әзiрлеуге;

      - ұйымдық-басқарушылық (оның iшiнде қаржы-басқарушылық) құрылымдар  құруды, егер оларды құру бәсекенi елеулi түрде шектеуге әкелiп соқтырса  немесе соқтыруы мүмкiн болса, тiркеуге келiсiм беруден бас  тарту нысанында тыйым салуға;

      - белгiлi бiр  тауар нарығында үстем жағдайға  ие болған шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң немесе басқарушылық  құралымдардың сол тауар нарығында  жұмыс iстейтiн басқа шаруашылық  жүргiзушi субъектiнiң акцияларын, жарналарын, жарғылық капиталға қатысқан  үлесiн сатып алуына, сондай-ақ  үстем жағдайға ие болған шаруашылық  жүргiзушi субъектiнiң, басқарушылық  құралымның акцияларының бақылау  пакетiн, жарналарын, қатысу үлестерiн, егер мұның өзi бәсекенi елеулi түрде  шектеуге әкелiп соқтырса немесе  соқтыруы ықтимал болса, кез келген  заңды ұйымдардың немесе жеке  адамдардың сатып алуына тыйым  салуға;

      - өз құзыры  шеңберiнде мемлекеттiк басқару  органдары мен шаруашылық жүргiзушi субъектiлерге монополияға қарсы  заңдарды бұзушылықты тоқтату  туралы, сондай-ақ нарықта үстем  жағдайға ие болған және бұл  жағдаймен қиянат жасайтын шаруашылық  жүргiзушi субъектiлердi ықтиярсыз бөлу  туралы қарастыру үшiн мiндеттi мағлұмхаттар және орындауға  мiндеттi нұсқаулар беруге;

      - Қазақстан  Республикасының заңдары мен  осы Ережеде көзделген жағдайлар  мен тәртiп бойынша лауазымды  адамдар мен азаматтарға монополияға  қарсы заңдарды бұзғаны үшiн  өз құзыры шегiнде айыппұл салуға;

      - Комитеттiң  құзырына жататын мәселелер жөнiнде  ресми түсiндiрмелер беруге;

      - қажет  болған жағдайда Комитеттiң қаржысы  есебiнен төлей отырып, тексеру  жүргiзу мен сараптау жасауға  басқа мекемелер мен ұйымдардан  бiлiктi мамандарды, сондай-ақ өзге  бақылаушы және құқық қорғаушы  органдардың қызметкерлерiн қатыстыруға;

      - республикалық  бюджеттен осы мақсаттар үшiн  бөлiнген қаржы есебiнен монополияға  қарсы саясатты жүргiзу, қаржы  және тауар нарығын дамыту  мәселелерi бойынша шарттар жасасуға  және ғылыми-зерттеу жұмыстарын  орындауды ұйымдастыруға;

      - Комитеттiң  қызметiне байланысты мiндеттер  мен функцияларды орындау үшiн  белгiленген тәртiп бойынша ғылыми-зерттеу, ақпарат және талдау мекемелерiн, мамандандырылған қорлар құруға;

      - Комитеттiң  құзырына жататын мәселелер бойынша  шет елдердiң мемлекеттiк органдарымен  және үкiметтiк емес ұйымдарымен, сондай-ақ халықаралық ұйымдармен  ынтымақтасуды жүзеге асыруға;

       - монополияға  қарсы саясатты жүргiзу мәселелерi бойынша халықаралық жобалар  мен бағдарламаларды әзiрлеу мен  жүзеге асыруға қатысуға құқығы  бар.

      6. Комитеттi лауазымы бойынша Қазақстан Республикасының  Министрлер Кабинетi құрамына кiретiн  және Қазақстан Республикасының  Ұлттық экономикалық өзгерiстер  кеңесiнiң мүшесi болып табылатын  Төраға басқарады.

      7. Комитеттiң  төрағасын қызметке Қазақстан  Республикасының Президентi тағайындайды  және қызметтен босатады.

      Комитет  Төрағасының орынбасарларын қызметке  Қазақстан Республикасының Министрлер  Кабинетi тағайындайды және қызметтен  босатады.

      8. Комитеттiң  Төрағасы оған басшылықты жүзеге  асырады және Комитетке жүктелген  мiндеттердiң орындалуы үшiн дербес  жауап бередi.

      Төрағаның  орынбасарлары арасында мiндеттер  бөлiнiсiн, Комитеттiң орталық аппаратының  және монополияға қарсы саясат  жөнiндегi аумақтық комитеттердiң  құрылымы мен штат кестесiн  қызметкерлердiң белгiленген саны  мен еңбекке ақы төлеу қоры  шегiнде бекiтудi, құрылымдық бөлiмшелер  туралы ережелердi бекiтудi және олардың  басшыларының мiндеттерiн бөлiсудi Комитеттiң төрағасы жүргiзедi.

      9. Комитеттiң  төрағасы оның қызметкерлерiнiң  орындауы үшiн мiндеттi бұйрықтар, өкiмдер мен нұсқаулар шығарады, тапсырмалар бередi.

      10. Комитет  қызметiнiң неғұрлым маңызды мәселелерiн  талқылау үшiн Комитет төрағасының (алқаның төрағасы) және лауазым  бойынша Комитет төрағасының  орынбасарларының, Комитет басқармаларының (бөлiмдерiнiң) басшылары құрамындағы 11 адамнан алқа құрылады.

      Комитет  алқасы мүшелерiнiң жеке құрамын  Қазақстан Республикасының Министрлер  Кабинетi бекiтедi. Алқаның шешiмдерi қаулы нысанында шығарылады және  Комитеттiң Төрағасы қол қояды.

      11. Комитеттiң  жүйесiне монополияға қарсы саясат  жөнiндегi облыстық, Алматы және Ленинск  қалалық аумақтық комитеттерi кiредi. Аумақтық комитеттер Комитетпен  қосылып бiртұтас құрылым құрайды, Комитетке жүктелген барлық функцияларды  орындайды және тек оған есеп  бередi, өз жұмысын жергiлiктi атқарушы  органдардың басшыларымен өзара iс-қимыл жасай отырып ұйымдастырады.

      Монополияға  қарсы саясат жөнiндегi аумақтық  комитеттердiң басшыларын Қазақстан  Республикасының Монополияға қарсы  саясат жөнiндегi мемлекеттiк комитетiнiң  Төрағасы қызметке тағайындайды.

      12. Комитеттiң  функцияларын жүзеге асыру үшiн  оның жанынан сарапшылар кеңестерi құрылып, жұмыс iстейдi.

      Сарапшылар  кеңестерiнiң жұмысын ұйымдық  қамтамасыз етудi Комитеттiң аппараты  жүзеге асырады.

      Сарапшылар  кеңестерiнiң құрамы ғалымдар  мен мамандардан, Комитеттiң, Қазақстан  Республикасының басқа да министрлiктерi мен ведомстволарының қызметкерлерiнен  қалыптастырылады.

      13. Комитеттiң  орталық аппараты мен монополияға  қарсы саясат жөнiндегi аумақтық  комитеттер мемлекеттiк басқару  органдарын ұстауға арналып Қазақстан  Республикасының республикалық  бюджетiнде көзделген қаражат  есебiнен қаржыландырылады.

      14. Комитет  заңды ұйым болып табылады, Қазақстан  Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасы  бейнеленген, өз атауы қазақ және  орыс тiлдерiнде жазылған мөрi болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4.2. Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау агенттігінің (Монополияға қарсы агенттік) мәселелері

 

Агенттіктің миссиясы: бәсекелестiктi қорғау, монополиялық қызметтi шектеу, жосықсыз бәсекеге жол бермеу арқылы нарық субъектiлерiнің әл-ауқатын арттыру.

 

Мiндеттері:

      1) адал бәсекелестiктi дамытуға жәрдемдесу;

      2) Қазақстан  Республикасының монополияға қарсы  заңнамасын құқықтық бұзушылықтардың  алдын алу, анықтау және тергеу, жолын кесу;

      3) экономикалық  шоғырлануға бақылау;

      4) бәсекелестiктi шектейтiн нарық субъектiлерiн  монополиясыздандыру.

 

Құқықтары:

      1) монополияға  қарсы орган мемлекеттік кәсіпорындар, акцияларының (үлестерінің) елу пайызынан  астамы мемлекетке тиесілі заңды  тұлғалар және өз қызметтерін  Қазақстан Республикасының аумағында  жүзеге асыратын, олармен аффилиирленген  тұлғалар құру туралы өтінішхаттарды  қарау барысында шешім қабылдау  үшін қажетті қосымша ақпарат  сұратуға құқылы;

      2) монополияға  қарсы орган тиісті тауар нарықтарын  талдау негізінде аталған нарықтар  үшін мәмілелерді жүзеге асыруға  монополияға қарсы органның келісімі  қажет болатын активтер құны  мен тауарлар өткізу көлемінің  неғұрлым жоғары мөлшерін белгілеуге  құқылы;

      3) монополияға  қарсы орган Қазақстан Республикасының  монополияға қарсы заңнамасының  бұзылуы туралы мәліметтерді  келіп түскен күнінен бастап  бір айдан аспайтын мерзімде  алдын ала қарауды жүргізеді. Монополияға қарсы органға Қазақстан  Республикасының монополияға қарсы  заңнамасының бұзылу белгілерінің  болуы туралы немесе болмауы  туралы шешім шығаруға мүмкіндік  беретін нақты деректер жеткізіліксіз  болған жағдайда, монополияға қарсы  орган қосымша нақты деректерді  жинау және талдау үшін алдын  ала қарау мерзімін ұзартуға  құқылы. Монополияға қарсы орган  өтініш берушіні өтінішті немесе  материалдарды алдын ала қарау  мерзімін ұзарту туралы жазбаша  нысанда хабардар етеді;

      4) монополияға  қарсы орган бұзушылықтар туралы  мәліметтерді алдын ала қарау  барысында жеке немесе заңды  тұлғалардан, мемлекеттік органдардан  ақпарат пен құжаттарды жазбаша  немесе ауызша нысанда сұратуға  құқылы;

      5) монополияға  қарсы орган:

      монополияға  қарсы орган, сот, алдын ала тергеу  органдары Қазақстан Республикасының  монополияға қарсы заңнамасының  бұзылуын тергеу үшін маңызы  бар басқа істі қараған;

      Қазақстан  Республикасының монополияға қарсы  заңнамасының бұзылуына сол тергеу  объектісіне қатысты басқа тергеу  жүргізілген;

      сараптама  жүргізілген жағдайларда Қазақстан  Республикасының монополияға қарсы  заңнамасының бұзылуын тергеуді  тоқтата тұруға құқылы;

      6) Қазақстан  Республикасының заңдарында белгіленген  жағдайларды қоспағанда, монополияға  қарсы орган өзінің өкілеттіктерін  жүзеге асыру кезінде алған  коммерциялық, қызметтік, заңмен қорғалатын  өзге де құпия болып табылатын  ақпаратты жария етпеуге міндетті;

      7) монополияға  қарсы орган «Жеке және заңды  тұлғалардың өтiнiштерiн қарау  тәртiбi туралы» Қазақстан Республикасының  Заңында белгiленген тәртiппен  және мерзiмде жеке және заңды  тұлғалардан өтiнiштер қабылдауға  және оларды қарауға міндетті.

 

 

Қорытынды.

 

Монополия бәсекелікті жоймайды, тек тәсілдерін өзгертеді. Жетілген бәсекенің барлық даусыз жақсы жатарымен қатар оның елеулі кемшіліктері бар. Рыноктық процестерді дайындықсыз жүруі шаруашылық өмірдің кейбір салаларының монополиялануына әкеліп соғады. «Өзімен өзі болған» жетілген бәсеке жетілмеген бәсекеге айналады. Монополия, жоғарыда атап өткендей, бағаға деген белгілі бір билікті білдіреді. Ал бұл билік әр түрлі алғы шарттарға негізделуі  мүмкін, салалық өндірістің басым бөлігін басып алу (капитал мен өндірістің шоғырлануы мен орталануы) рынокты және баға деңгейін бөлу, жасанды тапшылықтар жасау тағы басқа құпия және ашық келісімдер жасау. Трестерге қарсы заңдар зиянды іс тәжірибені шектеп экономиканың тиімділігін арттыруға бағытталған.

 

Қазiргi уақытта бәсеке күресi дүниежүзiлiк  нарықта айрықша шиеленесуде. Мысалы, АҚШ-пен Жапония арасы. Монополизмді бәсекелiк күрестiң жаңа әдiстерi пайда болуда. Монополизмге дейiн бағалық бәсеке болды, яғни бәсекелiктiң бағасынан гөрi төмен  баға қою  арқылы бағаны түсiрiп, оны   нарықтан    ағыстыру. Бұл монополизм уақытында сирек болатын құбылыс. Ендi монополиялар тәуекелдiгiнен бағаны өзгерткеннен гөрi өндiрiстiк қуаттардың өнiм шығаруын азайтып,не көбейтiп  амал қолданылады. Тiптi дағдарыстар кезiнде де бағалар бiршама тұрақты күйiнде қалады да, экономикалық өрлеулер кезеңiнде артады.

 

Монополия экономикалық тұрғыдан өзінің үстемдігін монополиялық бағада монополиялық пайдада жүзеге асырады.

 

Монополиялардың қолына орасан зор күш-қуат жинақталу арқасында, олар ішкі салалық бәсекені тежей алады және өз өніміне қойылатын баға жөнінде нарыққа белгілі бір шекке дейін өз дегенін орындаттыра алады.