Монополияға қарсы саясаты

    Бәсеке ұлттық  нарықта ғана емес әлемдік  нарықта болады.

    Монополиялардың  бірімен бірінің күресі әрдайым  қауіпті сипатта болады. Бір саладағы  монополиялар, саланы бүтіндей қожалығына  айналдыру, тек өз үстемдігін  жүргізу үшін күреседі.

 

Монополистік шаруашылықтағы бәсекенің мәні - монополдық үстеме жоғары пайда түсіру. Монополиялардың өзара бәсекелестіктің түрлері бірнеше: қарсылсушыны шикізатсыз, өткізетін нарықсыз, несиесіз қалдыру. Қарсыласушы жұтағанша бағаны төмендету, сосын қайтадан көтеру. Бәсекелесушінің кәсіпорын өртеп жіберу, мамандарды өзіне тарту, қаржыдан жайсыздандыру, үкімет тапсырмасы үшін күрес, тағы басқа.

 

 Монополия экономикалық  тұрғыдан өзінің үстемдігін монополиялық  бағада монополиялық пайдада  жүзеге асырады.

 

Монополиялардың қолына орасан зор күш-қуат жинақталу арқасында, олар ішкі салалық бәсекені тежей алады және өз өніміне қойылатын баға жөнінде нарыққа белгілі бір шекке дейін өз дегенін орындаттыра алады.

 

Монополиялық баға дегеніміз - монополияның жеке дара немесе көбінде басқа концерндермен мәмілесіп қоятын бағасы. Әдетте, бұл бағалар тауардың нақтылы құнынан да және өндіріс бағаларынан да жоғары болып келеді, ал қоғамдық құнынан төмен болады.

 

Монополиялық баға екі түрде болады.

 

Біріншісі – монополиялық жоғары баға. Бұл жоғарғы бағамен монополиялық кәсіпорын өзі ғана өндіріп, өзі белгілеген жоғарғы бағамен сатады. Бұл тауарды басқа кәсіпорындар өндірмейді. Сондықтан тұтынушылар, оның бағасы жоғары болса да, алуға мәжбүр болады.

 

Екіншісі – монополиялық төменгі баға. Бұл тауарларды өндіруге қажетті материалдардың, шикізаттың, бөлшектердің бағасы. Оны сатушылар шағын кәсіпорындар, ал сатып алушылар тек бір-екі монополиялық кәсіпорындар. Олар, осы жағдайды пайдаланып, төмен бағамен өздеріне керекті материалдарды алады. Ал бұлар алмаса, сатушылардың заттары өтпей қалады. Ол өндірістің тоқтауына апарады.

 

Монополиялық бағалар дәрежесіне сұраныс пен ұсыныстың ара-қатынастары әсер етеді. Алайда, монополистер сұраныс төмендеп кеткен жағдайдың өзінде де тауарлардың бағасын жоғары ұстай алады. Өйткені, бағаның тиісті дәрежесі келісім- шарт жасау арқылы іске асып. Баға қоюдың «Басшылық» жүйесі ең ірі компанияның қолына көшеді. Дегенмен, бұған қауіп төндіретіндер бар- олар келісімге келмеген «бөгде» фирмалар.

 

Монополиялардың өздері сатып алатын тауарларлың(бөлшектер, шикізат, материалдар) бағасы. әдетте, монополиялық төмен бағалар болады. Бірақ, мұның да шегі бар. Ол мұндай тауарларды сататын шағын кәсіпорындардың капиталдардың ұдайы өндірілуі қамтамасыз етіліп тұруы қажет, яғни бұдан төмен болмауы керек. Алайда монополиялық бағалар да өзгереді. Оның негізі- тауар құнының өзгеруі.

 

Монополдық пайда – ол монополдық жоғары бағамен тауардың құнының (болмаса тепе-тең баға) айырмасы. Мұнда сатып алушылар өзінің әдеттегі табысының бір бөлігін монополияның пайдасына жібереді. Оның негізі – жолдама жұмысшылардың еңбегімен жасалатын қосымша құн.

 

Монополдық жоғарғы пайданың жолдары:

 

-              жұмысшыларға төмен жалақы төлеу, оларға қажетті тауарларды жоғарғы  бағамен сату;

 

-              монополдық кәсіпорындарда еңбек  өнімділігін жоғарлату;

 

-              монополиялардың шетке капитал  шығару арқылы сол елдерде  өндірілетін құн.

 

Монополияның әлеуметтік-экономикалық салдары.

 

-              Көтерме пайданы моноподық кәсіпорындар, өндірілетін тауарлардың сапасын  жоғарлатпай – ақ, жоғары монополдық  бағамен табады. Ол үшін олар  тек бағаның деңгейі туралы  келіссе болғаны. Бұл техникалық  және басқадай прогресске экономикалық  қызықтыруды қолдауы керек еткізбейді, уақытша болса да, мұнда тоқыраулық  жағдай туғызады. Бірақ та, күрделі  инновация (өндірісті жақсарту) жасайтын  тек ірі бизнес.

 

-              Тауарларға сұранысты көбейту  үшін монополиялар өнімінің өндіру  көлемін әдейі, жасанды түрде  азайтады.

 

-              Сатылатын тауарларға монополдық  жоғары баға қо- инфляция болудың  және қарапайым халықтың өмір  тұрмысының төмендеуінің басты  себебі болып саналады.

 

-              Монополия белгілі бір өнімді  тек өзі ғана сатып алушы  болуға тырысады. Кейбір уақытта  ол өзі сатып алатын заттарға  алуды жасанды түрде азайту  арқылы сатушылардың өнім ұсынушы  монополдық сұраныстан арттырады. Бұл олардың сататын өнімдеріне  монополдық төмен баға қоюға  мүмкіндік туғызады. Бұл бағаның  деңгейі қоғамдық қажетті еңбек  шығынынан төмен болады.

 

-              Монополия сатылатын және сатып  алатын тауарлардың бағаларының  айырмашылығының жоғарылай беруіне  ықпал жасайды. Оны «бағаның қайшысы»  деп атайды. Мұның мәні- ауылшаруашылық  өнімдерінің бағасы өнеркәсіп  өнімдерінің бағасынан төмен  болуы. Бұл Қазақстанда да орын  алады, шаруашылықты индустрияландыру  және техникалық қайта қаруландыру  кезеңінен бері.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 бөлім. Монополияға қарсы – зандар және экономиканы реттеу.

 

АҚШ – тың монополияға қарсы заңдары барынша жетілдірілген деп есептелінеді, оның бұрыннан келе жатқан тарихы бар. Ол «үш китке», үш негізгі заңдар актілеріне бағындырылған:

 

Шерман заңы (1890 жыл). Бұл заң сауданы құпия монополияландыруға, бір салада жалғыз үстемдік етуге, баға жөнінде келісімге келуге тыйым салады.

Клейтон заңы (1914 ж) - өткізу саласындағы шектеу іс - әрекеттеріне, баға алалаушылығына ( барлық жағдайда емес, тек күнделікті бәсекенің ерекшелігіне байланысты), бірігудің кейбір түрлеріне тыйым салды.

Робинсон – Пэтмэн заңы (1936 ж) – баға алалаушылығы «баға қайшысы» тағы басқа сауда саласындағы істерді шектеуге тыйым салады.

 

1950 жылы Клейтон заңына  Селлер- Кефовер түзетуші қабылданды, заңсыз бірігу ұғымы пысықталды. Активистерді сатып алу арқылы  бірігуге тыйым салынды. Егер  Клейтон заңымен ірі фирмалардың  көнбеу бірігуіне кедергі қойылса, Селлер – Кефовер түзетуді  тікелей бірігуді шектейді.

 

Монополияға қарсы заңдарды жүзеге асрушы мемлекеттік қызметтер екі принципті басшылыққа ала алады. Біріншіден, заңды қатал сақтап отыру, екіншіден «парасаттылық принципін» ұстау. Өйткені көп жағдайларды трестерге қарсы заңдардың  (мысалы Шерман заңы) ресми жалпы түрде жазылғаны сонша, АҚШ федеральдық соты осы заңның қолдану сферасына іс істемекші болған қандай да болсын келісімге келуші екі жақты жатқыза алады. Сондықтан «Парасаттылық принципі» бойынша тек жөнсіз, ақылға сыймайтын сауданы шектеулер ғана Шерман заңының қолдану сферасына жатады. Мемлекет қиратушы монополизм қаупі мен бәсекені шектеу қаупінің ( мемлекеттің қандай да болсын араласуы, тіпті бәсекені қолдау мақсатымен, әрбір бәсекелестік мүмкіндіктерді шектеуге әкеліп соғады) арасындағы жіңішке соқпақ жолда өзін тең ұстауға тиісті. Монополияға қарсы істер өндірушілердің ( тұтынушылардың) бір тобына басқа топтардың есебінен барынша жеңілдік жасаудың орнына бәсекені қолдау керек.

 

Монополиялану фактісін анықтау үшін монополияға қарсы реттеу математикалық құралдарды және жалпы Э. Чемберлиннің. Дж.Робинсонның, В.Паретонның тағы басқа экономистердің жетілмеген бәсеке концепциясының барлық теориялық аппаратын кеңінен  пайдалануды көздейді. Өкіметтің атқарушы ұйымдары монополистік шектеулерді болдырмау үшін тек қана «жазалау» емес, оның алдын алатын жұмыстарды да жүргізеді. Мысалы, Әділет министрлігі трестерге қарсы заңдар, компаниялардың бірін-бірі жұтып қоюы, қосылуы туралы келісімдердің параметрлері бар анықтама материалдар басып шығарады. Мысалы, бір немесе бірнеше кәсіпорындардың рыноктағы басымдылығы фактісі туралы қорытындыға негіз болатын белгілер мынандай: бір кәсіпорын үшін – 33%, үшеуі үшін – 50%, бесеуі үшін – 66,6%. Айта кететін жай, трестерге қарсы заңдар «Үлкен бизнестің» ірі корпорацияларына қарсы бағытталмаған, өйткені бір компанияның мөлшері оған монополия деп қарауға негіз бола алмайды. Монополияға қарсы заңдар тиімді бәсекені бұзатын шектелген іс тәжірибеге қарсы бағытталған. Егер рыноктық экономикада уағыздалатын қосымша шығындар мен қосымша пайданы салыстыру принципі қолданылса, онда мынаны айтуға: монополияға қарсы реттеуге байланысты болатын шығындар, қанша дегенмен рыноктың экономикадағы монополистік тенденцияларды шектеуге әкелетін айырмашылықтардан төмен болады.

 

 

 

3 бөлім. Монополияға қарсы саясат

 

Ірі монополдық бірлестіктердің рынокты түгелдей өздеріне бағындыру іс-әрекеттері шағын және орта кәсіпкерлердің, жалпы қарапайым адамдардың наразылықтарын туындырады. Бұл жағдай мемлекеттің экономикаға араласуын талап етті. АҚШ- та, Батыс мемлекеттері монополияға қарсы аңдарды қабылдап, оның рынокты монополияландыруына тоқтау қойыла бастады.

 

Америка Құрама Штатында экономиканы монополяландыруға қарсы бірінші заң – «Акт Шермана» , 1890 жылы қабылданған. Ол тресттер, бірлестіктер, егер штаттардың арасындағы саудаға кедергі келтірсе, оны заңсыз деп санады. «Акт Клейтона» (1914 жыл) арам, алдама саудаға тыйым салған.

 

Қазіргі уақытта барлық мемлекеттерде осындай монополияға қарсы заңдар қолданған. Сол арқылы олардың іс-әрекеттеріне шек қойылған. Мемлекет монополияның іс-әрекетіне мына бағыттарда араласады, бақылау жүргізеді:

 

а) Мемлекет жоғарғы деңгейде салық салу арқасында монополияның пайдасының көлемін азайтады. Соның нәтижесінде әлеуметтік жағдайға тигізетін тиімсіздігін әлсіретеді.

 

б) Инфляцияны басу және жоғарғы деңгейде шоғырланған салалардың бағаларына қысым жасау үшін бағаға бақылау қойылады.

 

в) Монополияның бірлестіктердің мемлекет меншігінде болуы. Мысалы, телефон байланысы. Сумен табиғи газбен, элетрокүшімен жабдықтау, темір жол монополдың кәсіпорындар болса, тиімділігі жоғары болады.

 

г) Мемлекеттік экономикалық реттеу бағаға, өндірістің көлеміне, фирмалардың реттелетін салаларға кіруін, одан шығуын бақылауға мүмкіндік тудырады. Бұл бақылау болады коммуналдық кәсіпорындарда, көлікте, қаржы рынокта. Бұл құрал-жабдық мемлекет меншігінде болса да, ол бақылау жүргізеді.

 

д) Монополияның іс-әрекетін мемлекет реттейді, монополияға қарсы саясат арқылы. Бұл саясат, әсіресе. Жоғары деңгейде шоғырланған салаларға қарсы қолданылады. Монополияға арнайы заң және ережелер шығарылады, мемлекеттік тапсырманың үлесін ұлғайтады. Эскпорттың және импорттың тауарлардың түріне, көлеміне бақылау, шек қояды. Ақша айналымы, несие, салық саясаты жүргізеді.

 

Жалпы мемлекеттік реттеудің екі формасы болады: экономикалық және әлеуметтік.

 

Экономикалық реттеудің сферасында қамтылады бағаға, тауардың түрлеріне, типтеріне, фирмалардың салаларға кіру және шығу жағдайларына бақылау жүргізу.

 

Әлеуметтік реттеу қамтиды – суды және  ауаны тазарту бағдарламасы, ядролық энергетиканың, дәрілердің, көліктің, ойыншықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

 

 

 

 

 

 

 

3.1. Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық кеңес

 

ТМД-ның маңызды жалпы экономикалық міндеттерінің бірі бәсекелестік қатынастарды дамытуға ықпал ететін және Достастық мемлекеттер азаматтары тұтынушыларды сенімді қорғауды қамтамасыз ететін монополияға қарсы ден қоюдың тиімді жүйесі болып табылады.

 

         ТМД-да монополияға қарсы саясат  саласындағы ынтымақтастықтың ТМД-ға  қатысушы барлық мемлекеттер  үкіметтерінің басшылары Монополияға  қарсы келісілген саясат жүргізу  туралы шартқа (бұдан әрі –  Шарт ) 1993 жылғы 23 желтоқсанда қол  қоюымен бастамасы жасалды.

 

         Шарттың негізгі мақсаты –  келісілген монополияға қарсы  саясатты жүргізу және бәсекелестікті  дамыту, ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің  экономикалық мүдделеріне залал  әкелетін шаруашылық жүргізуші  субъектілердің монополистік қызметті  және/немесе жосықсыз бәсекелестікті  болдырмау бойынша ынтымақтастығының  құқықтық және ұйымдық негіздерін  құру. Шартта айқындалған ТМД-дағы  келісілген монополияға қарсы  саясатты іске асырудың мақсаттары, міндеттері және тетіктері кейіннен  нақтыланды да, 2000 жылғы 25 қаңтарда  ТМД үкіметтерінің басшылар кеңесі  қол қойған шарт жаңа редакцияда  толықтырылды. Шартта бәсекелестік  саясат саласындағы тығыз ынтымақтастықты  қамтамасыз ету жөніндегі монополияға  қарсы органдардың міндеттері  нақтыланды, ұйғарым және үстем  жағдайды теріс пайдалану; шектеу  келісімдері; жосықсыз бәсекелестікке  қатысты бәсекелестіктің жалпы  ережелері берілді.

 

         Шартқа сәйкес 1993 жылы Монополияға  қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық  кеңес құрылды (бұдан әрі - МСМК). Кеңес мәртебесі мен оның міндеттері  Шарттың ажырамас бөлігі болып  табылатын Ережемен айқындалды. Шартқа сәйкес тараптар Шартта  көрсетілген міндеттерді орындау  бойынша барлық қажетті шараларды  қабылдауға, және МСМК жұмысын  қолдауға міндетті. МСМК шартқа  қатысушы мемлекеттің өкілетті  өкілдерінен құрылады, әрбір тарап  бір дауыс құқығына ие екі  өкілетті өкілді кеңеске тағайындауға  құқығы бар. Кеңес өз қызметін  ТМД атқарушы комитетімен тығыз  өзара іс-әрекетте жүзеге асырады  және ТМД жарғыларын, ТМД шеңберінде  жасалған келісімдерді, Достастықтың  жарғылық органдарының шешімдерін  басшылыққа алады.

 

Шартқа сәйкес 1993 жылы Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық кеңес құрылды (бұдан әрі - МСМК). Кеңес мәртебесі мен оның міндеттері Шарттың ажырамас бөлігі болып табылатын Ережемен айқындалды. Шартқа сәйкес тараптар Шартта көрсетілген міндеттерді орындау бойынша барлық қажетті шараларды қабылдауға, және МСМК жұмысын қолдауға міндетті. МСМК шартқа қатысушы мемлекеттің өкілетті өкілдерінен құрылады, әрбір тарап бір дауыс құқығына ие екі өкілетті өкілді кеңеске тағайындауға құқығы бар. Кеңес өз қызметін ТМД атқарушы комитетімен тығыз өзара іс-әрекетте жүзеге асырады және ТМД жарғыларын, ТМД шеңберінде жасалған келісімдерді, Достастықтың жарғылық органдарының шешімдерін басшылыққа алады.