Тұрақты даму концепсиясы

1983 ж. БҰҰ Бас хатшысының  бастамасымен қоршаған орта және  даму жөнінде халықаралық комиссия (МКОСР) құрылды. Оны Норвегияның  премьер-министрі Г.Х.Брутланд басқарды.

МКОСР баяндамасында экологиялық  бағыттағы дамудың экологиялық, экономикалық және әлеуметтік жақтарын қамтитын, болашаққа бірден-бір жол болатын тұрақты даму қажеттілігі дәлелденді. Комиссия қоршаған орта жөнінде БҰҰ Конференциясын шақыруға басты ұйытқы болды. «Брутланд Комиссиясының (1983-1993) міндеттері:

• 2000 ж. дейін және одан кейінгі ұзақ мерзімде тұрақты дамуды қамтамасыз ететін қоршаған ортаны қорғау саласында ұзақ мерзімдік стратегия ұсыну;
• Әлеуметтік-экономикалық дамудың әр түрлі сатысындағы елдер арасында экологиялық мәселелерді шешу үшін тығыз ынтымақтастық және мәселені халықтың саны, орналасуы, табиғат ресурстары, қоршаған орта жағдайын, дамуын ескере отырып шешу;
• Ғаламдық экологиялық ұзақ мерзімдік мәселелерді түсінуге, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешуге көмектесу

Брутланд Комиссиясының  Баяндамасы жарияланғаннан кейін тұрақты  даму түсінігі халықаралық қолданысқа енді. Тұрақты даму деп табиғаттың экологиялық теңдестіктерін сақтай отырып қазіргі және болашақ ұрпақтың тіршілік қанағаттандыруды қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық даму үлгісін айтамыз.

МКОСР (1987 ж.) есебінде тұрақты  даму тұжырымдамасы мынандай негізгі  жағдайларды қамтиды.

1. Адамзат болашақ ұрпақтың қажеттерін қанағаттандыруын шектемей, қазіргі ұрпақтың қажеттеріне сәйкес дамуға тұрақты және ұзақ мерзімдік сипат бере алады. Оның басты шарттары: адамдардың экологиялық қауіпсіздігін және қолайлы ортаның қажетті сапасын және экологияның қалпына келуін сақтау; қалпына келмейтін ресурстарды шығындауды қысқарту; табиғаттың тұқымдық қорларын жоюды тоқтату.
2. Тұрақты дамудың негізі – ғаламдық ресурстарға және экологиялық потенциалға ұқыпты қарау. Табиғат ресурстарын пайдалануды шектеу абсолютті емес, салыстырмалы, техниканың қазіргі деңгейімен және әлеуметтік ұйымдасумен, сондай-ақ, биосфераның адамдардың әрекеттерін көтеру мүмкіндігіне байланысты. Тұрақты даму адамдар санының және оның өсу қарқынына жол береді, егер олар экология-экономикалық жүйелердің өндірістік мүмкіндігіне сәйкес келетін болса.
3. Кедейшілік болмай қоймайтын бақытсыздық емес және өздігінен болмайды. Ұзақ мерзімде тұрақты дамуды қамтамасыз ету үшін адамдардың қарапайым қажеттіліктерін қанағаттандыру керек және олардың игі болашаққа үмітін жүзеге асыруына мүмкіндік беру қажет. Әлемде кедейшілік тұрақты болып тұрған жағдайда, барлық уақытта экологиялық және басқа апаттар болуы мүмкін. Кедей топтарға жататын адамдарға өздерінің үлестерін алуларына кепілдік болуы керек. Ол үшін шешім қабылдауға адамдар демократиялық жолдармен қатысуы тиіс.
4. Тұрақты даму үшін бай мемлекеттер өздерінің әрекеттерін, мысалы қуат тұтынуды, экологиялық мүмкіндіктерге сәйкестендіруі керек, ал дамушы елдерге «Көмегі» ол елдердің табиғат ресурстарын шектен тыс қанауына әкелмеуі тиіс.
5. Тұрақты даму өзгеріссіз үйлесімділік күйі емес, табиғатты пайдалану масштабы, қаржы жұмсау, техникалық даму қазіргі және болашақ қажеттіліктерге сәйкес өзгеріп отыратын үрдіс. Түптің түбінде тұрақты даму үшін саяси жігер қажет.

Тұрақты даму тұжырымдамасына  Т.А.Акимова, А.П.Кузьмин, В.В.Хаскин біршама  әділетті бағасын берді. Олар бұл  тұжырымдамада келіспейтінді келістіруге  тырысады: қазіргі және болашақ ұрпақтың қажеттерін қанағаттандыратын тұтыну өркениетін сақтау және табиғатты бүлдіруші  өркениетте табиғатты қорғау міндеттерін орындау мүмкін болады дейді. Бұл мүмкін емес.

Айта кету керек тұрақты  даму тұжырымдамасын өте жоғары маманданған, білікті ғалымдар жасаған.

Тұрақты даму түсінігі бірнеше  қырынан қарастырылды: саяси-құқықтық, экономикалық, экологиялық, әлеуметтік, халықаралық, ақпараттық. Соның ішіндегі экологиялық қырын қарастырайық.

Экологиялық:

• табиғат пен қоғамның, биосфера мен адамның қатар дамуын, олардың үйлесімділігін қалпына келтіру, барлық өзгерістердің ноосфераны қалыптастыруды мақсат етуі (ноосферагенез);
• қазіргі ұрпақтың ғана емес, болашақ ұрпақтың да негізгі тіршілік қажеттерін қамтамасыз етуінің нақты мүмкіндіктерін сақтау;
• табиғат ресурстарын ұтымды пайдалану әдістерінің теориясын жасау және іске асыру;
• ноосфералық дамудың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• тұйық циклмен алғаш аз қалдықты, одан кейін қалдықсыз өндірісті кеңейту, ойластырылған биотехнологияны дамыту;
• органикалық отын жағатын энергетикадан біртіндеп қалпына келетін қуат көздерін (күн, жел, су, биомасса, жер қойнауының қызуы, т.с.с) пайдаланатын балама энергетикаға көшу;
• табиғатты қорғаудың әкімшілік, экономикалық және құқықтық әдістерін жетілдіру;
• биосфераның әртүрлілігін сақтауға тұрақты қамқорлық;
• азаматтардың табиғатты өз үйіндей аялауын қалыптастыратын экологиялық тәрбие жұмыстарын, әсіресе жастар арасына дәйекті, жүйелі жүргізу;
• экологиялық-өнегелік кодекс қабылдау және талаптарын бұлжытпай орындау.

Тұрақты экодаму түсінігі көпқырлы, әр елге әр түрлі. Тұрақты  даму тұжырымдамасы бүкіл адамзаттың болашағын қамтамасыз етуге бағытталған, сонысымен ерекше құнды.

БҰҰ Рио-де-Жанейро  конференциясы (1992)

1992 ж. маусымда Рио-де-Жанейрода  БҰҰ қоршаған орта және даму  туралы конференциясы (КОСР-92) өтті. Оған 179 мемлекеттің басшылары мен  үкімет мүшелері және сарапшылар, сондай-ақ көптеген мемлекеттік  емес ұйымдардың өкілдері, ғалымдар  және кәсіпкерлер қатысты. 

КОСР-92 ашылғанға дейін  әлемде үлкен өзгерістер болды. 20жыл  бұрын Стокгольмде аталған ғаламдық қауіпті құбылыстар бірнеше есе  күшейді. Адамзат Чернобыль оқиғасын басынан өткізді, Ұлы державалардың әскери текетіресі аяқталды, қарусыздану мен әскери бюджетті қысқартудың нақты мүмкіндігі пайда болды.

Жаңа тарихи жағдайда шекаралардың ашықтығы қалың бұқараның ақпараттануы, әлемдік демократияның өсуі адамдар  мен елдердің экономикалық теңсіздігінің, олардың планетамыздың ресурстарын  пайдалануға қатысуының өткір қайшылықтары айқын болды. Конференцияға бір  қатысушы айтқандай «суық соғыстың»  аяқталуы одан ауыр бай елдер мен  кедей елдер арасындағы соғыстың бастамасы болса аса ауыр қасірет  болады.

Сондықтан КОСР-92 ортақ идея ретінде төмендегі айқын жорамалдарды ұсынды:

• тұрақты даму және әділетті әлем жолында, әсіресе дамыған елдер тарапынан ымыра мен құрбандық сөзсіз болады;
• дамушы елдердің игілікке дамыған елдердің бақуаттыққа жеткен жолымен жүруі мүмкін емес;
• әлемдік қауымдастық ұзақ мерзімдік тұрақты даму жолына түсуі керек;
• осы жолға түсудің сөзсіз қажеттілігін барлық елдерде қоғамның барлық топтарының түсінуі және оған мейлінше жағдай туғызу талаптары.

Конференция бірнеше маңызды  құжаттар қабылдады. Оның ішінде:

• қоршаған орта және даму жөнінде Рио ресми мәлімдемесі;
• барлық түрдегі ормандарды қорғау және ұдайы өсіруді басқару жөнінде әлемдік ауызбірлік принциптері туралы мәлемдеме;
• ХХІ ғасырдың Күн тәртібі – таяу болашақтың экология-экономикалық және әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешуге әлемдік қауымдастықты әзірлеуге бағытталған құжат.

Одан басқа Конференцияда  климатың өзнеруі жіне биологиялық  әртүрлілік  туралы Рамалық конвенция  әзірленді. КОСР барлық құжаттарының өзегі – тұрақты даму тұжырымдамасы.

Конференция Климат мәселесі және оны шешу қажеттігін мойындады. Рамалық конвенция 1994 ж. күшіне енді және 150 астам елде бекітілді. Конвенцияның мақсаты – атмосферада парник газдарының шоғырлануын климаттық  жүйеге қауіпті антропогендік әсер болдырмайтын, табиғи экожүйелердің  климаттық өзгеруіне бейімделуін  жеткілікті мерзімде, халықты азықпен  қамтамасыз етуге қауіп төндірмейтін және тұрақты негізде экономикалық өсімді қамтамасыз етуге қауіп төндірмейтін және тұрақты негізде экономикалық өсімді қамтамасыз ететін дәрежеде тұрақтандыру.

КОСР-92 құжаттарында мемлекеттердің тұрақты дамуға сай келмейтін  өндіріс пен тұтыну үлгілерін  қолданыстан шығаруға көңіл аударуын, дамыған елдердің табиғат ресурстарының  сарқылуына табиғи ортаның ластануына жауапты екенін ескертеді. Өйткені олардың экономикалық даму деңгейі өздерінің және басқа елдердің ресурстарын өлшеусіз пайдалануының нәтижесі және содан кейін ғана табиғи ортаның сапасын жақсартуға жинақталған капитал жұмсала бастады. Дамудың мұндай жолы дамыған елдерге де және дамушы елдерге де жарамсыз, өйткені ғаламның табиғат ресурстары сарқылу шегінде таяды.

Риода қабылданған құжат  бүкіләлемдік іс-әрекет бағдарламасы болуға тұрарлық масштабы бойынша теңдессіз  ниеттер. Құжат МКОСР «Біздің  ортақ болашағымыз» есебінде көрініс  тапқан идеология мен ұсыныстардың жалғасы және дамытылуы. Онда:

Адамзат тарихтың шешуші кезеңінде. Қалыптасқан дамудың  сипаты мен табиғат арасындағы қайшылықтар  шегіне жетті. Осы бағытқа одан ары  қарай жүру ғаламдық опатқа әкеледі, сонда табиғат адамзатқа өзін қорлағаны үшін жауабын ғаламдық өзгерістермен – климаттың өзгеруімен, шөлдермен, жердің тақырлануымен, атмосферадан қауіпті ультракүлгін сәулелердің  өтуімен, індеттермен және аштықпен береді.

Құжатта көптеген нақты мәліметтер және әр түрлі: халықаралық, мемлекеттік, адамдардың іс-әрекет салаларында тұрақты  дамуды қамтамасыз ететін: саяси, экономикалық, денсаулық сақтау, табиғат ресурстарын  ұтымды пайдалану және қорғау, құқықтық, заң шығарушылық, ғылыми,ағартушылық шаралар тізімі бар. Ол шаралардың барлығы экологиялық, табиғатты қорғау бағытында.

Онда: ХХІ ғасыр күн тәртібі... ғаламдық ымыра және ең жоғары деңгейде қабылданған даму және қоршаған орта жөніндегі ынтымақтастық туралы саяси міндеттер келтірілген. Оларды ойдағыдай жүзеге асыру жауапкершілігі ең әуелі үкіметке жүктеледі.

КОСР-92 жұмысымен қатар  Рио-де-Жанейрода Мемлекеттік емес ұйымдардың ғаламдық форумы өтті. Оған 165 елден, 7650 ұлттық және халықаралық ұйымдардан 17 мыңға жуық адам қатысты. Оның басталуы қарсаңында төмендегідей идеялық ұстанымдар қалыптасты:

• экологиядан оқшау экономикалық даму Жерді тақырлануға әкеледі;
• экология экономикалық дамусыз кедейшілік пен әділетсіздікті баянды етеді;
• экологиясыз әрекет құқығы әрқайсымызға қатысты және бәріміздің өзін-өзі жоюына әкеледі.

Аталған ұстанымдар көптеген экологиялық қоғамдық ұйымдардың, әлемнің  әр еліндегі «жасылдар» партиясының  және «Гринпис», «Жасл крест», т.б. Халықаралық  ұйымдардың идеялогиялық қарулануының қорытындысы сияқты болды. Олардың  бағдарламалары тек қана экологиялық  насихат, қоғамдық экологиялық бақылау  және әрекет ету құқығы емес, табиғат қорғау әрекеттерін кеңейту және белсенділік арттыру мақсатында үкіметке саяси ықпал етуді қарастырады.

Аса маңызды экологияның  мәселелерді шешуге БҰҰ ролін  ерекше атау керек. БҰҰ тек қана қазіргі  кезде тұрақты даму стратегиясының бекуіне жан-жақты ықпал етіп қоймай оның кешегі кезеңде туындауына жағдай жасады. Осыдан 45 жыл бұрын, 1949ж. бірінші, ол 1955 ж. екінші табиғат қорғау жөнінде ғылыми-техникалық конференциялар өткізуге жетекші болды.

1962 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясы  «Экономикалық даму және табиғатты  қорғау» атты арнайы қарар  қабылдады. 1982 ж.табиғи орта мәселелері  бойынша Конференцияда БҰҰ табиғи  ортаны қорғау бағдарламасы жасалды  және оны жүзеге асыратын арнайы  ұйым ЮНЕП құрылды. ЮНЕП МАБ,  ФАО, ВОЗ, МАГАТЭ, ЮНИДО және  басқа БҰҰ табиғат қорғау ұйымдары  мен бірге белсенді жұмыс істейді. 1976 және 1980 жж. БҰҰ Бас Ассамблеясы  табиғатты қорғау жөнінде біраз  қаулылар қабылдады, ал 1982 ж. БҰҰ  сессиясы барлық мемлекеттерге  планетамызды және оның табиғи  байлықтарын сақтауды міндеттейтін  «Бүкіләлемдік партиясын» бекітті. 

1983 ж.БҰҰ Бас Ассамблеясының  шешімімен қоршаған орта және  даму жөнінде халықаралық комиссия (МКОСР) құрылды. Оның міндеті  тездетіп ғаламдық экология-экономикалық  бағдарлама жасау және оны  таяудағы онжылдықтарда әлемде  жүзеге асыру жолдарын анықтау.  Ол жұмыс 1987ж. аяқталды және сол жылы Оксфорд университеті «Біздің ортақ болашағымыз» деген атаумен бағдарламаны жариялады. Онда алғаш рет тұрақты даму тұжырымдамасының негізгі ережелері мазмұндалды. БҰҰ Бас Ассамблеясының қаулысымен МКОСР баяндамасы барлық елдердің басшыларына (және БҰҰ жүйесінің басшы органдарына) өздерінің ұлттық бағдарламаларын жасау үшін және оны іс жүзінде орындауға таратылды. МКОСР шешімдері БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдады және ЮНЕП кезекті «2000 ж.дейін және кейінгі кезеңде экологиялық болашақ» атты құжаттың негізіне алынды.

1997 ж. жоғары деңгейдегі  Рио кездесуінің мақсаттарын  жүзеге асыру бойынша әлемде 5 жылда істелгендерді қорытындылау  үшін БҰҰ арнайы сессиясы өтті. Осы ғаламдық кездесулер мен  конференциялардан басқа табиғат  қорғау және экологиялық тәрбие  жөнінде БҰҰ жекелеген географиялық  аймақта жүздеген аймақтың конференциялар, симпозиумдар өткізді. Әр түрлі  халықаралық үкіметтік және үкіметтік  емес ұйымдардың (МПО, МНПО), МСОП (Халықаралық табиғат қорғау одағы  және ВФДЖ(Бүкіләлемдік жабайы  жануарлар қоры) жұмыстарын үйлестіруде  де БҰҰ рөлі маңызды. Осының  бәрі табиғатты қорғауға қатысты  БҰҰ жан-жақты, дәйекті және  ұтымды саясатын көрсетеді. Оның  мысалы үкіметаралық (ЮНЕП,ЮНЕСКО,ФАО)  және үкіметтік емес ұйымдардың  бірлесіп даярлаған құжаты «Табиғатты  қорғаудың бүкіләлемдік стратегиясы»  болып табылады.