Дәріліктік өсімдіктер

Үстідегі аталған міндеттерді  жеті топқа бөлуге болады:

1. Экологиялық саясаттың негізгі бағыттарын анықтау, экологиялық бағдарламаларды бекіту, табиғат қорғауды басқарудың құқықтық және экономикалық негіздерін белгілеу және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
2. Экологиялық бағдарламаларды жоспарлау, қаржыландыру және материалдық-техникалық жабдықтау, табиғатты қорғау әректтерін үйлестіру.
3. Табиғат ресурстарын есептеу және бағалау,табиғи ортаның жағдайын болжау, табиғат ресурстары кадастрларын жүргізу және табиғи ортаның сапасын бақылау.
4. Зиянды әсерлердің табиғат ресурстарын пайдалану төлемдерінің, зиянды заттарды шығарғаны және қатты қалдықтарды орналастырғаны үшін өлшемдердің нормативтерін бекіту.
5. Мемлекеттікм экологиялық бақылау, мемлекеттік экологиялық сараптама, экологиялық зиянды өндірістерді, қызметтерді тоқтату, шектеу шешім қабылдау. Экологиялық қылмыстар үшін қылмыстық және әкімшілік жаза қолдану. Экологиялық құқық бұзушылардың үстінен сотта, арбитраждық сотта іс қозғау.
6. Қорықтар жұмысын ұйымдастыру, табиғат ескерткіштерін қорғау, қызыл кітапты жүргізу, экологиялық тәрбие мен білім беру.
7. Халықаралық бірлестік қарым - қатынас.

Аталған мәселелер мен  міндеттерді барлық басқарушы құрылымдар орындайды. Олардың әрекеттері бөлектеу: кеңістік және ресурстық болып бағытта  жүреді. Мәселен, республикалық басқару органдары  өздерінің құзыретін бүкіл республика территориясында жүргізеді. Ал облыстық, жергілікті органдар- өздерінің құзыреті жүретін территорияда.Мысалы, экологиялық саясат пен экологилық бағдарламалардың негізгі бағыттарын белгілеу, бағалау, мониторинг, бақылау, қорғалатын, нысандар, эко тәрбие мен білім беру әр деңгейдегі мемлекеттік органдардың міндеттері. Бірақ, әрбір территорияда маңыздылығы әр түрлі: республикалық,облыстық, жергілікті ресурстар болуы мүмкін.Бұл олардың құзіретін білдіреді.Мысалы, табиғатты пайдалануға рұқсат беру барлық деңгейдегі басқару органдарының құзыретіне жатады. Бірақ, олардың құзыреті тек өз билігіндегі ресурстарға ғана жүреді.Осы тәртіпке сәйкес республикалық маңызы бар ресурстарды пайдалануға рұқсатты республикалық органдар береді. Мұндай құқық жергілікті ресурстар бойынша жергілікті органдарға, облыстық органдарға - өздерінің құзыретіндегі ресурстар бойынша беріледі.

Табиғатты қорғау жөніндегі  құзыреттер өкілетті және атқарушы органдар арасында да бөлінеді. Ол конституциялық әкімшілік бөлініске байланысты.

Өкілетті органдар шешім  қабылдауды қажет етпейтін мәселелермен айналысады. Табиғатты қорғау заңдарына  сәйкес жоғары өкілетті органның құзыретіне, негізінен,м бес мәселе жатады: 

• экологиялық саясаттың басты бағыттарын анықтау;
• мемлекеттік экологиялық бағдарламаны бекіту;
• табиғатты қорғау қатынастарының құқықтық негіздерін анықтау;

табиғатты қорғау саласындағы  құзыретті және осысаладағыбасқару органдарының әрекеті мен ұйымдастыру  тәртібін анықтау;

- экологиялық апат және экологиялық төтенше жағдайлар аймақтарындағы тәртіпті белгілеу;

Сондай-ақ, облыстық өкілетті органдардың құзыреті анықталады. Олардың  қарауына мыналар жатады:

• табиғатты қорғау және тиімді пайдалану бағдарламаларын бекіту;
• экологиялық қорлар құру және жер бөлімшелерін беру тәртібін анықтау;
• өз территорияларында қорғалатын табиғат нысандарын жариялау;
• табиғатты қорғау инспекцияларын құру және олардың әрекеті бойынша шешім қабылдау.

Жергілікті өзін-өзі  басқару заңына сәйкес қалалық, аудандық өкілетті органдар органдардың құзыретіне мыналар жатады:

• табиғатты қорғау және пайдалану тәртіптерін белгілеу
• өздерінің территорияларында қолайсыз экологиялық салдарға соқтыратын шараларға тыйым салу;
• өздерінің қарауындағы территорияларда экологиялық, санитарлық не құрылыс нормалары бұзылғанда ондай нысандарды салуды, пайдалануды тоқтату туралы шешім қабылдау;
• экологиялық, тарихи, ғылыми маңызы бар жергілікті маңыздағы нысандарды табиғат ескерткіші деп жариялау және оларды қорғау тәртібін анықтау.

Табиғатты қорғау жөнінде кейбір құзыреттер ауылдық өкілетті органдарға да беріледі:

• өз территорияларында муниципалдық меншікке жатпайтын кәсіпорындарды орналастыру жағдайы мен тәртібін белгілеу;
• экологиялық және санитарлық нормалар бұзылғаны анықталған жағдайда құрылысты не нысандарды пайдалануды тоқтату;
• өз қарауындағы территорияларда қолайсыз экологиялық салдарға соқтыратын шараларға тыйым салу. Бұл санэпидемистанцияның не табиғат қорғау комитетінің қорытындысына сәйкес жүзеге асырылады .

Халықтың, қоғамдық ұйымдардың, халық қалаулыларының талаптарына сәйкес барлық деңгейдегі өкілетті органдар атқарушы органдардың құзыретіндегі басқа мәселелрді де қарастыра алады. Сонымен қатар, олар өздерінің құзыретін табиғат қорғау жөнінде нақты шешімдер қабылдау үшін атқарушы органдарға бере алады.

Егер атқарушы органдардың шешімдері  табиғатты қорғаудың экологиялық  талаптарына қарсы келетін болса, өкілетті органдар оларды тоқтата алады. Сонымен қатар атқарушы органдар өкілетті органдардың шешімдерімен келіспесе, сотқа шағына алады.

Табиғатты қорғау жөніндегі арнайы мемлекеттік органдар құзыретінің  көлемі мен сипаты бойынша төрт: кешенді, салалық, қызметтік және территориялық  түрге бөлінеді:

Кшенді органдар барлық міндеттерді  не табиғат қорғау міндеттерінің  бір тобын атқарады.Салалық-жеке табиғат нысандарын қорғауға және пайдалануға назар аударады.Қызметтік – барлық табиғат нысандарына қатысты бір не бірнеше қызмет атқарады. Территориялық- өз территориясында басқару міндетін орындайды.

Кешенді басқару органдарына жататындар: Қоршаған ортаны қорғау министрлігі;Санитарлық- экологиялық бақылау; Төтенше оқиғалар жөніндегі агенттік;Гидрометеорология және мониторинг қызметтері.

Салалық арнайы басқару органдарына:Жер  ресурстары және жерге орналастыру  комитеті, Орман шаруашылық, Су және балық шаруашылық комитеті, Ауыл шаруашылық министрлігі.

Қызметтік және территориялық арнайы басқару органдары:Ядролық және радиациялық қауіпсіздікті бақылау, Тау-кен қауіпсіздігін бақылау, Кеден  комитеті, Ішкі істер министрлігі.

 Табиғатты қорғауды арнайы басқару органдарының қызметтері төмендегідей:

Қоршаған ортаны қорғау министрлігі  табиғатқорғау жөнінде басты  арнайы өкілетті орган болып табылады. Оған табиғатты қорғау жөнінде мемлекеттік  саясатты жүзеге асыру, экологиялық  қауіпсіздікті қамтамасыз ету және биологиялық түрлерді сақтау, салааралық үйлестірүшілік, осы салада қызметтерді реттеу, сондай-ақ, мемлекеттік экологиялық бақылау, мемлекеттік экологиялық сараптама, мемлекеттік табиғат қорықтарын және басқа қорғалатын территорияларды басқару міндеттері жүктелген.

Бұл министрлік қызметінің үш ерекшелігі бар. Біріншісі- бақылау, қадағалау қызметтерін кешенді атқаруы. Оның тікелей қарауына табиғи ортаны қорғауды және табиғи қорғалатын нысандарды бақылау жатады. Басқа табиғат нысандарын бақылау салалық арнайы өкілетті органдарға жүктелген.

Екіншісі- ол шаруашылықты басқару органдарына жатпайды. Табиғат  ресурстарын пайдалануды басқармайды.

Үшінші ерекшелігі- мемлекеттік  экологиялық қызметі табиғат  ресурстарын экономикада пайдаланудан оқшау атқарылады.

Қоршаған ортаны қорғаудың  негізгі қызметтері:

• табиғатты қорғау жөніндегі өкілетті органдардың, сондай-ақ басқа министрліктердің жұмыстарын үйлестіру.
• Табиғатты пайдалануды реттеу, яғни табиғат ресурстарын пайдалану нормаларын, ережелерін,табиғатқа әсер ететін шаруашылық әрекеттердің тәртіптерін белгілеу. Мұндай нормалар мен ережелерді кез келген табиғатты пайдаланушы, сондай-ақ табиғатты қорғаушы мекемелер орындауға міндетті;
• Бақылаушы-қадағалаушы әрекеттерді ұйымдастыру және басқару. Бұл қызметтің бір бөлігін Минэкологиялық территориялық органдары атқарады.Мысалы, атмосфера ауасының тазалығын бағалау, мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізу және т.с.с. Қалғандары салалық табиғат қорғау органдарына жүктеледі. Мысалы, жерді, жер қойнауын, суды,орманды,жануарларды қорғауды арнайы өкілеттік берілген мекемелер жүзеге асырады. Біртұтас мемлекеттік экологиялық мониторинг жүйесі де Минэкология қарауында;
• Министрліктің рұқсат беру жұмыстары: зиянды заттарды шығаруға, төгуге, орналастыруға, биологиялық нысандарды өндіруге, жинауға, сатуға, сатып алуға, айырбастауға, тасымалдауға, шетке шығаруға және әкелуге рұқсат беру болып табылады.Табиғатты пайдалану шарттарын, нормаларын, шектерін, сондай-ақ табиғи ортаның сапасының нормаларын анықтау Минэкология қызметіне жатады.
• Табиғи ортаның жай-күй, шаруашылық әрекеттер салдарынан ондағы өзгерістер туралы дер кезінде деректі мәлімет беріп отыру Минэкологияның ақпараттық қызметіне жатады. Минэкология жыл сайын табиғи ортаның жағдайы және Қазақстанның табиғат ресурстарын пайдалану туралы баяндама жариялап отырады.
• Табиғатты қорғау қорларын басқару.
• Экологиялық тәрбие мен білім беруді басқару.
• Табиғи ортаны және табиғат ресурстарын қорғау жөнінде халықаралық ынтымақтастықтың дамуына қатысу.

Минэкология өзінің құзыретін  жергілікті әкімшіліктер мен атқарушы үкімет органдарымен келісіп құрылған облыстық, қалалық, аудандық территориялық органдар жүйесі арқылы жүргізіледі.

2. Индустрия және табиғи  ресурстар министрлігіне экономикамызда  пайдаланатын табиғат ресурстарын  қорғау және тиімді пайдалану  міндеті жүктелген. Сонымен қатар, оған бұрынғы Геология министрлігі міндеттері де жүктелген.

3. Санитарлық-эпидимиологиялық  қадағалау органдары табиғат  қорғау жөнінде мынадай қызметтер  атқарады:

- табиғи ортаны санитарлық  қорғау жөнінен министрліктердің, ұйымдардың,кәсіпорындар мен мекемелердің жұмыстарын үйлестіреді.

- табиғи ортадағы зиянды  заттардың санитарлық нормаларын  әзірлейді және бекітеді, барлық  шаруашылық нысандарына тиесілі  санитарлық нормалар мен ережелерді  белгілейді.

- адамның денсаулығына  қауіпті зиянды заттармен атмосфера ауасының, су көздерінің, топырақтың ластанбауын қадағалайды.

- қоғамның, өмір сүру  ортасының саулығы туралы, антропогендік  әсерлерден ондағы өзгерістерді  болжап мәліметтер жинап, ақпараттық  қызмет атқарады. Санитарлық- эпидемиялық  жағдайлары және табиғи ортаны сауықтыру шаралары туралы халыққа хабарлайды.

4. Қазгидромет табиғи  ортаның мониторингі иқызметін  атқаратын басшы ұйым болып  табылады. Оған табиғи ортаның  жай-күйін, ондағы өзгерістерді  қадағалауды ұйымдастыру, жүргізу  жәнге болжау міндеттелген. Оның қадағалайтын нысандары атмосфера, топырақ, жер бетіндегі су, теңіздер,ауыл шаруашылық алқап пен өнімдер, ғарыш кеңістігі. Гидрометтің негізгі қызметі табиғи ортаның жай-күй және ондағы өзгерістер туралы хабарландыру. Гидромет жазалаушы не сақтандыру шараларын жүргізуші мекеме емес, табиғатты қорғау тәртібін бұзушыларға ешқандай шара қолдана алмайды. Ондай шаралармен мәлімет алған министрліктер, инспекциялар, ұйымдар, кәсіпорындар айналысады.

Гидромет қызметінің жүйелері өздерінің тұрақты бақылаушыларының тұрақты мәлімет алып тұрады.

5. Төтенше жағдайлар  министрлігі табиғи және өндірістік  апаттар кезінде, төтенше жағдайларда  адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз  етумен айналысады.Оның экологиялық  қызметі экологиялық апаттардың  салдарын жою туралы төтенше шаралар қолдану.

6. Жер комитеті жер  ресурстарын есептеу, мемлекеттік  жер кадастрін жүргізу, жерді  пайдаланушыларға беру және олардани  алу, жерді қорғауды және пайдалануды  бақылау, жерге орналастыру қызметін  басқару жұмыстарымен айналысады. Өзінің жұмысын облыстық, аудандық территориялық органдары арқылы атқарады.

7. Орман шаруашылығы  комитеті орман өсіру, қорғау,пайдалану,  орман шаруашылығын ұйымдастыру,ағашы  кесілетін орман бөліктерін белгілеу, ағаш кесу билеттерін беру, орманды  пайдалану ережелерін бұзушылармен күресу,ормагн алқаптарын қалпына келтіру, молайту жұмыстарымен айналысады.

8. Балық шаруашылығы  комитеті балық қорын өсіру,  қорғау және пайдалануды реттеу, балық аулау тәртіптерін, ережелерін  белгілеу, балық қорын есептеу,  аулау шектерін нормаларын бекіту жұмыстарымен айналысады. Балықтан басқа су жануарлары мен жәндіктері де оның қарамағында.

9. Ауыл шаруашылық  министрлігі арнайы үш экологиялық  қызметтер атқарады:

- жануарларды есептеу,  пайдалануды реттеу, аң аулауды  бақылау

- Қазақстан территориясына жануарлар мен өсімдіктердің ауруларының,зиянкестерінің болмауын, таралмауын бақылау.

- өсімдіктерді қорғаушы  химиялық және т.б. заттарды  қолдануды бақылау.

Бұлардан басқа да арнайы және территориялық органдар экологиялық қызметтер атқарады.

10. Қазатом халықтың табиғи ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында атом энергиясын өндіру, тасымалдау, сақтау және халық шаруашылығында пайдалану ядролық материалдарды, радиоқауіпті заттарды, олардың негізінде жасалған өнімдерді пайдалану мәселелерін бақылайды.

11. Тау-кен жұмыстарының  қауіпсіздігін қадағалау қызметі  кен өндіргенде, тағы басқа жағдайларда  жарылыс, қопару жұмыстарының  қауіпсіздігін, жер қойнауынан  пайдалану ережелерінің сақталуын  бақылайды.

12. Кеден комитеті табиғат  ескерткіштерін, жануарларды, құстарды, өсімдіктерді, оның ішінде Қызыл Кітапқа жазылғандарды шетке әкетпеуді, адамға және табиғатқа экологиялық қауіпті тауарлардың әкелінбеуін бақылайды.

13. Ішкі істер министрлігі  көліктердің және өзге өздігінен  жүретін машиналардың зиянды  заттар шығарып атмосфераны, су көздерін, топырақты ластамауын бақылайды. Табиғат нысандарын қорғайды, санитарлық нормалардың орындалуын бақылаушы органдарға көмектеседі.

Табиғатты қорғау жөнінде  арнайы қызметтер  атқаратын органдармен  қатар өздерінің жұмыстары мен табиғат қорғау мәселесін шешетін басқарушы және атқарушы органдар бар. Олар:

14. Экономика министрлігі,  әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын,  өндіріс күштерін дамыту жоспарларын  жасағанда инвестиция саясатын  анықтағанда экологиялық мәселелерге  баса назар аударады. Экология министрлігі Білім және ғылым министрліктерімен бірлесіпм экологиялық таза технологиялар қолданылуын, аз қалдықты және қалдықсыз технологияларды өндіріске енгізуді, экологиялық таза өнімдер шығаруды дамытуды қамтамасыз етеді.