Саяси жанжалдар

                                                   § 1. Саяси жанжалдар

   Біздің елдің болсын, шетелдердің  қоғамтану ғылымдарында болсын  ұзақ жылдар бойы үлкен саяси  қопарылыстар тұрсын, өткір қайшылықтар,  терең дағдарыстар болса, мемлекеттің  қалыпты, ойдағыдай дамымағандығы,  жетілмегендігі, ауруы болып саналады. Ол үшін мемлекет тұрақты, тепе-теңдік жағдайында бірқалыпты дамуы керек сияқты болып көрінді. Сондықтан тұрақтылық қоғамның негізгі мақсаттарының, құндылықтарының бірі саналатын.

   Ал, шын мәнінде, бұл дұрыс  түсінік емес еді. Себебі, қоғамда  әр түрлі топтар, таптар, жіктер  болатындығы туралы өткен тарауларда  айтқан болатынбыз. Олардың өзінді мақсат-мүдделері , талап-тілектері, арман-аңсарлары, мұқтаж-қажеттіктері болады. Олар, сөз жоқ, сәйкес келе бермейді. Осыдан келіп араларында айырмашылықтар пайда болады. Олар дер кезінде шешілмесе, шиеленістерге жанжалдарға айналады. Шиеленіс деп әрбір қарсы жақты қолайсыздыққа ұшыратып, істі насырға  шаптыратын қарама-қарсы мүдделердің, пікірлердің, көзқарастардың қайшы келуін, елеулі келіспеушілікті, өткір таласты айтады.

   Шиеленіске адамзат өте  ертеден-ақ көңіл аударған. Мысалы, б.з.б. YII-YI ғасырларда қытай фәлсафашылары  дүниедегі нәрселердің бәріеің  қозғалыс көзі оң (ян) және теріс  (инь) басталардан тұрады деп  есептеді. Ежелгі грек фәлсафашысы  Гераклит заттар мен құбылыстардың  дамуы қарама-қарсылықтардың пайдалылығын  атап көрсетті. Гегель қарама-қарсылықтардың  қайшылықтары мен күресін жоғары  бағалады.

    Саяси шиеленістер теориясына  әсіресе көп көңіл бөлген-марксизм. Маркс пен Энгельс "Коммунистік  партияның манифесінде ": "Ерікті мен құл, партиций мен плебей, помещик пен крепостной, мастер мен кіші мастер, қысқасы, езуші мен езуліші бірімен-бірі ылғи антагонист болып,бірде жасырын, бірде айқын түрде үздіксіз күресіп келді, бұл күрес әрқашан бүкіл қоғам тұрмысын революциялық түрде қайта құрумен немесе күресуші таптардың жалпы жойылуымен тынып отыратын" деген. Олар тап күресі таптық қоғамдардың дамуының заңдылығы және қозғаушы күші деп есептеді.

   Осы ғасырдың 50 жылдарында  американдық Льюис Козер әлеуметтік  шиеленістерге құндылықтар, мәртебе, билік, қаржы-қаражат үшін күресті жатқызды. Мұндай көзқарас Батыс саясаттарында кең тараған.

   60 жылдары немістің әлеметтанушысы  Ральф Дарендорф " қоғамның  дау-дамайлық үлгісін" алға  тартты. Ол "Индустриялдық қоғамдағы  таптар мен таптық шиеленістер"  деген еңбегінде билікті бөлуге  байланысты адамдар арасында  теңсіздік пайда болады, олар  кикілжіңге әкеледі. Соның нәтижесінде қоғамда құрылымдық өзгерістер жасалады. Капитализм біртіндеп терең өзгерістеоге ұшырайды. Оларды өздері жүзеге асырады, сондықтан К.Маркс айтқан революциялық төңкеріске жол берілмейді делінген.

   Американың әлеуметтанушысы  Кеннет Баулдинг "шиеленістің  жалпы теориясын" жасады. Оның ойынша, әлеметтік шиеленістің мәні адамның қалыптық реакциясына байланысты. Қандай кикілжің болмасын, тітіркендіргіштер, қоздырғыштардың әрекеттері арқылы реакцияларды, құндылықтарды, жеке адамдардың құштарлықтарын өзгертуге болады. Соның арқасында қоғамдық құрылыс түбірімен өзгеріске ұшырайды.

   Қазіргі кезде қоғамдағы  шиеленістер көптеген ғалымдардың  назарын аударуда. Сондықтан осы  мәселемен арнайы айналысатын  конфликтология деген пайда болды.  Ол мейірімсіздікке, төзімсіздікке,  озбырлыққа әкелетін, қоғамды бүліндіріп  тығырыққа тірейтін саяси шиеленістердің  шығу заңдылықтарын біліп, реттеу жолдарын іздестіріп, оның алдын алуға бағытталады. Соған орай, ол саяси және қоғамдық қатынастарды жетілдіруді де қарастырады.

   Әлеуметтік шиеленістердің  бірнеше себептері бар. Ең бірінші,  жалпы себебіне адамдардың теңсіздігі  жатады. Себебі, әркімнің қоғамдағы  мәртебесі, қызметі, билікке қатынасы  әр түрлі. Біреулер билік етеді, екіншілері оларға бағынады, дегендерін істейді.

Дарендорф: "Бұл қайшылық әрқашан  болған және бола бермек, сондықтан  Маркстің коммунистік қоғамда таптар, дау-дамайлар болмайды деуі бекер сөз" дейді.

   Шиеленістің екінші себебіне  қажеттілік, мұқтаждықтың, талап-тілектің  өтелмеуі немесе қанағаттандырғысыз  өтелуі жатады.

   Үшіншіден, адамдар өздерін  белгілі бір әлеметтік, этникалық,  діни, т.б. бірлестіктердің мүшесіміз  деп санайды. Бұл олардың өмірдегі орнын айқындайды және өздерінің жағдайын басқалардан төмен сезініп, мүдделеріне қысым жасалды деп ұғады. Мысалы, Ресейдің кейбір халықтары, Солтүстік Ирландиядағы католиктер, Канададағы  Квебек провинциясы, Испаниядағы баскілер және т.с.с.

   Батыстың көптеген саясатшылары  шиеленістер (төртінші) себебін адамның  адамның санасынан іздейді. Мысалы, жеке адам мен қоғамдық құндылықтар  туралы түсініктері сәйкес келмеуі,  өмірден адам бір нәтижені  күтуі, шындығында басқаша шығуы,  адамдардың өзара түсініспеушілігі, олардың ішкі сезімдерінің жетілмегендігі, т.т.

   Шиеленістер қоғам өмірінде маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік бақылауға алынған шиеленіс адамдар, топтар арасында пайда болған дау-дамайларды уақытында ушықтырмай, асқындырмай шешуге септігін тигізеді.

   Әлеуметтік шиеленістер  сан алуан келеді. Олар мемлекеттер,  ұлттар, ұйымдар, жұмысшылар мен  әкімшілік басшылары, ері мен  әйелі және т.с.с. арасында кездеседі.  Олар әр түрлі топтастырылады, жіктеледі. Мысалы, оларға қатынасатын  субъектілерге байланысты мемлекеттер,  ұлттар, діндер, нәсілдер арасындағы; қатынасатын жақтарға байланысты саяси, экономикалық, идеологиялық, экологиялық, сауда, қаржы, әскери, мәдени; қамтыған шеңберіне қарай халықаралық, аумақтық, жергілікті болып бөлінеді. Оларды антагонистік және антагонистік емес, негізгі және негізгі емес, шындыққа жататын және жатпайтын, ұзақ уақыттық және қысқа мерзімді, т.т.етіп те бөліп жүр.

    Саяси шиеленістер өзінің  дамуы барысында бірнеше кезеңдерден  өтеді. Алғашқы кезеңінде кикілжіңдерге  негіз туады. Қоғамның кейбір  салаларында қиындықтар пайда  болады. Оларға айтарлықтай мән  берілмесе, өрби түседі. Мысалы, адамдардың  өмір сүру деңгейі төмендейді, құқық сақтау, адамгершілік тәртіптері бұзылады. Әділетсіздікті бұрынырақ сезетін қарсы жақтың алдыңғы қатарлы адамдары өздерінің келіспеушіліктерін білдіре бастайды. Келесі кезеңде келіспеушілік, наразылық ашық айтылып, алғашқы қақтығыстар болуы мүмкін. Билікті халық мойындағанда, оның заңдарын дұрыс деп түсініп, өз еріктерімен орындағанда билік.

Сонда оның беделі де, халықты бағындыратын сиқырлы сыры да болады. Ал мынадай  кикілжіңде басқарушы төбе топтың әр түрлі қылмыстары ашылып, беделдері кетіп, оларға сенімсіздік туады. Одан кейін екі жақтың арасында ашық қарсыластық, қақтығыстар болуы мүмкін. Екі жақты да көптеген адамдар қолдап, дау-дамайдың шеңбері кеңиді. Егер мұның бәріне жол табылып, шешілмесе, дау-жанжал өркениетті түрден шығып, қарулы қақтығысқа айналады. Мысалы, Югословиядағы, таулы Карабахтағы,грузин-абхаз шиеленістері сияқты.

   Біраз жағдайда билік  басындағылар қайшылықты байқаса  да байқамаған сыңай білдіреді.  Ондайда кикілжің бықсып, жанып  өрістеуі, тіпті өртке айналуы  мүмкін. Сондықтан шиеленісті шешу керек. Бұрын одан екі жолымен құтылғысы келетін. Біріншісі, қоғамның "таза" даму қисынына сәйкес келмегенді өз арасынан аластап сыртқа ығыстырып шығаруы арқылы құтылғысы келді. Екіншісінде, керексіз жағдайда құрылымды тура басып-жаншып құрту, жою арқылы құтылғысы келді. Екеуінде де қайшылық шешілген сияқты алдамшы түсінік туады. Ал, шын мәнінде, бұл ауруды ішке тыққанмен бірдей.

   Сондықтан қазір көбіне  шиеленістерді дер кезінде шешуге  тырысады. Оның екі жолы бар.

1. Шиеленісті мәмілеге келу арқылы бейбіт жолмен шешу. Мәміле деп дау-жанжалға қатысушы жақтардың өзара кешірімділік білдіріп, ымыраға келуін айтады.Онда екі жақ бірін-бірі ұғысып, өзара кешірімділік жасап, ортақ келісімге келуге тырысады.
2. Зорлық негізінде бітістіру, келістіру. Мұндай жағдай бір жақтың күші айтарлықтай басым болғанда, екінші жақ жеңілгенде немесе оны толық жойып жібергенде туады.

Екі жақты татуластырудың кең тараған  түрі-келіссөздер.Ол арқылы қарсы жақтың пікірі, дәлелері белгілі болады, күштің арақатынасы айқындалады, келісімнің шарттары айқындалады. Дағдарыс жағдайынан шығу үшін оның мәнін, ерекшеліктерін әлеуметтік негізін және т.б. зерттеп  білген жөн.

Қоғамдағы саяси шиеленіс көбіне заңды оппозицияның бар жоғына да байланысты. Бұрынғы  Кеңес заманында көппартиялық пен оппозицияға қалыпты жағдайдан тыс, ерісі нәрсе сияқты қарайтын. Ал демократиялық елдерге олар қажетті шарт. Олар болмаса, билік органдарына сенімсіздік туады, олар бюрократияланады. Оппозицияда әр топтың талап-тілектері, көзқарастары ескеріледі. Сондықтан ағылшын фәлсафашысы Джон Милль демократиядан оппозицияны алып тастаса, дектатура қалады деп тегін айтпаған.

Дегенмен, шиеленіс болған соң, одан қайткен  күнде де шығу керек. Ол азаматтық  келісім негізінде шешілуге тиіс. Оның екі жолы бар. Біріншісі-араздық, жаулық, күдіктілік қалпын бұзып, сенім  жағдайын туғызу. Екіншісі-барлық деңгейде адамдардың қарым-қатынас тетіктерін қалыптастыру. Зорлық зорлықты тудырады.

Сондықтан одан аулақ болып, өркениетті жол іздеген абзал.

Америкалық саясатшы Г.Рафф әрбір  есі дұрыс адам ортақ мүдделер тауып, шиеленістерді реттей, жөнге  келтіре білу керек деген. Батыстың тәжірибесі жеке адамның еркіндігіне, қоғамның ашықтығына, заңның билігіне негізделеді. Біз үшін олардың бәрін  толық орындай қою әлі қиын. Бірақ соған тырысқан жөн. Себебі, олар ел тағдыры үшін маңызды шарттар.

Сонымен саяси шиеленістер қоғамның дамуына тән қасиет. Олардың желеген  түрі ғана қирап, бүлдіруге әкеледі. Олай болмау үшін өсіп келе жатқан дау-дамай, кекілжіңдерді дер кезінде ашып, реттеген, одан да жақсысы олардың  алдын алған ләзім. Оған саяси  және қоғамдық өмірдің демократилық жағдайында ғана қол жеткізуге болады. Сондықтан америкалық саясатшы Сеймур Липсед (1922 жылы туған). Тұрақтылық пен демократияны медальдің екі жағы деп өте дұрыс санайды.