Қарым-қатынас психологиясы

М.И.Лисина «Қарым-қатынас  – ортақ нәтижеге жету мақсатында келісілген және бірлескен бағыттағы  екі немесе одан да көп адамдардың бірлескен өзара іс-әрекеті» —  деп көрсетеді.

Л.К.Аварченко: «Қарым-қатынас  іс-әрекетпен біріккен өмір сүру формаларына  негізделген адамдардың іс-әрекеті» — деп көрсетеді.

Сонымен қарым-қатынас  адамдардың іс-әрекеті арқасында, ақпарат  алмасу, өзара әрекеттің бірлік стратегиясын, басқа адамды қабылдау және түсіну барысында адамдар арасында дамитын  күрделі көп салалы үрдіс.

Қарым-қатынас  түрлері мен формалары бойынша  әр алуан. Тура, жанама, тікелей, біреуарқылы (тікелейемес). Алғашқысытікелейқарым-қатынас, соныңнегізіндетікелейемесқарым-қатынаспайдаболады.

Тікелейемесқарым-қатынас – жазбашатүрдегінемесетехникалыққұралдыпайдаланунегізіндегітолықемеспсихологиялықконтакт.

Қарым-қатынасарықарайжекетұлғааралықжәнекөпшіліктікқарым-қатынсболыпбөлінеді. Жеке тұлғаралық  қарым-қатынас – топтарда, жұптардажеке дара ерекшеліктерінбілу, қайғықуаныштарынаортақтасу, түсіну, бірігіпіс-әрекететунегіздеріндеқалыптасатынтүрі.

Көпшіліктікқарым-қатынас — көпшетүрдегітанысемесадамдардыңжәнекөпшіліктікмәліметқұралдарыарқылықарым-қатынасжасау, осындайқатынастыңтүрінеөнер, эстетикалық – қарым-қатынастардыдажатқызады.

Қарым-қатынастаадамдарөзінкөрсетеді, өзіүшінжәнебасқаларүшінпсихологиялыққасиеттерінашабіледі. Соныменбіргеолқасиеттеріқарым-қатынастаіскеасады да. Адамдарменқарым-қатынастаадамзаттықтәжірибеніигеруі, қалыптасқан мораль, құндылықтар, іс-әрекеттүрлерінигеруі, жекеадамжәне дара адамтүрініңқалыптасуыіскеасырылады. Яғниқарым-қатынасадамныңпсихологиялықдамуыныңмаңызды факторы. Жалпыалғандақарым-қатынастыбылайанықтауғаболады: адамныңбүкілөмірібарысындапсихикалықпроцестері мен мінез-құлқықалыптасатынжан-жақтышындық.

III. ҚОРЫТЫНДЫ

Қарым-қатынас –  адамдардың бір-ірімен әсерлесу және бір-біріне әсер ету процестерінің жиынтығы болып табылады. Ол адамдардың ақпарат  алмасуы ғана емес, сонымен қатар  олардың арасындағы эмоционалды  байланыстың болуына ықпал етеді. Осы адамдар арасындағы байланыс мазмұны және байқалуы бойынша көп  қырлы болып келеді.

Көптеген авторлар қарым-қатынасты субъективтік байланыс ретінде ғана қарастырады. Әр қатысушы осы процестегі өзінің орны мен рөлін  ғана түсінбей,басқаның да осыған сәйкес жүріс-тұрыс формасымен кездеседі.  
«...Қарым-қатынас акті, - деп жазады М.С.Каган, - бір адам басқа адаммен байланысқа түскенде, ол басқаны өзіне ұқсатады және теңейді, активті кері байланысты күтеді, яғни сол кезде орынды.»

А.А.Леонтьев өзінің бір еңбегінде былай жазды: «Қарым-қатынасты  интериндивидуалды емес, әлеуметтік феномен деп түсіну керек; оның субьектісі ретінде индивидті емес, әлеуметтік топ немесе тұтас қоғамды алу  керек.» 
Қарым-қатынас жақында ғана ғылыми әлеуметтік, әлеуметтік-психологиялық және психолингвистикалық анализдің пәніне айналды. Қарым-қатынасты зерттеу барысында әр ғылым бұл процесті әр жақтан қарастырады.

Қарым-қатынас ұжымдық  еңбекте ғана маңызды орын алмайды. Адамның болып қалыптасу процесінің өзі, оның қғамдық адамға айналуы  қарым-қатынассыз мүмкін емес. Дамыған  тұлғаға қарым-қатынас қажеттілікке айналады. 
Карл Маркс пен Фридрих Энгельс көрсеткендей басынан қарым-қатынастың дамуы алғашқы адамның сана-сезімінің дамуымен және еңбек іс-әрекетімен тығыз байланысты. «Алғашында еңбек, содан кейін сөйлеудің қалыптасуы – ең негізгі екі стимулдар, соның әсерінен маймылдың миы ақырындап адам миына айналды...»

4. ҚОЛДАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Бодалев А.А. Личность и общение. – М.:Педагогика, 1983
2. Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений. – М.:МГУ, 1987.
3. Донцов А.И. Психология коллектива. –М.:МГУ, 1984
4. Методы исследования межличностного восприятия /под ред. Г.М.Андреевой. – М.:МГУ, 1984
5. Обозов Н.Н. Межличностные отношения. –Л.:ЛГУ, 1979.
6. Петровская Л.А. Компетентность в общении. –М.:МГУ, 1989.
7. Қазақтілітерминдерініңсалалықғылымитүсіндірмесөздігі. Педагокикажәне психология. Алматы: Мектеп. 2002
8. Елеусізова С. Қарым−қатынаспсихологиясы. Алматы: Рауан, 1995,
9. ЖарықбаевҚ.Психологиянегіздері. Алматы: „Эверо“, 2005
10. Құдиярова А.М. Ортақтасуқарым−қатынаспсихологиясы. Алматы, 2002