Жеткіншектердің қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы әлеуметтік институттардың өзара әрекеттестігі»

        5. Әлеуметтендіру қызметі – әр  түрлі қоғамдық құбылыстарды  біліп, соған бейімделіп өмір  сүру, оқып білім алу, кәсіп  таңдау, мамандыққа ие болу сияқты әлеуметтенудің басты мақсатын меңгерту. Бала отбасында қоғамдық өміріне қажетті қасиеттерді, қарым-қатынасқа ену тәсілдерін, әр түрлі байланыстар орнату жолдарын іздестіреді. Сондай-ақ, әлеуметтік жүріс-тұрыс ережелерін, қоғамдық қарым-қатынас нормаларын сақтау мен қоғамда өмір сүруіне бейімдеу, ұлттық әдет-ғұрыптарды мәдениетті танып-білу және меңгеру, әлеуметтік тұлға болып қалыптасуына отбасы жағдай жасау керек.

      6. Психотерапиялық  қызметі. Бұл баланың үйде өзін  емін-еркін де қолайлы сезініп, ата-анасының қасында жеке басына зиян келтіретін барлық жат көріністерден қорғалып «отбасы – менің панам» жанымен түйсіну қызметі.  Бала үшін отбасы мықты сүйеніш, әр түрлі сыртқы күштердің теріс ықпалынан сақтайтын қорған, ақыл-кеңес беретін, басына түскен қиыншылықтарды бірге көтеріп, одан шығарып алатын жәрдемшісі дегенді білдіреді. Отбасы бала үшін оқудан не жұмыстан соң үйіне келіп дем алып, ата-анасымен, бауырларымен бірге уақыт өткізіп, ертеңгі күнге даярланып, күш-жігер жинайтын жылулық мекені болуы керек.

    Отбасы осы  келтірілген қызметінің барлығын  толық немесе кейбіреулерін ғана  орындауы мүмкін. Бұл қызметтер  орындалмаған жағдайда баланың  отбасынан алған қуаты да, көрген  тәрбиесі де жартылай болады.

     Отбасы  ұғымы неке ұғымымен тығыз байланысты. Неке дегеніміз – отбасын қалыптастыру мен оған қоғамдық бақылау жасаудың дәстүрлі тәсілі, ер адамдар мен әйел адамдардың арасындағы бір-біріне және өз балаларына, ата-анасына қатысты құқықтары мен міндеттерін белгілейтін қатынас формасы.

    Некенің формалары:  моногамия – бір еркек пен  бір әйелдің арасындағы неке  және полигамия – бір индивид  пен бірнеше индивидтің арасындағы  неке болып бөлінеді. Некелік  серік таңдаудың эндогомия (серіктер  бір топтың ішінде) және экзогомия  (неке белгілі бір топтан тыс) сияқты екі түрі бар.

    Қоғам некелік байланыстардың нығаюына, отбасының тұрақтылығына мүдделі. Мемлекет отбасына өзінің отбасы және неке туралы заңдарымен ықпал етіп, отбасы мүшелерінің бір-бірімен және олардың қоғаммен, мемлекетпен қарым-қатынастарын реттеп отырады.

    Отбасының құрылымдық типтері – ерлі-зайыптылық, тұрмыстық және ата-аналық сипаттарға сәйкес пайда болып қалыптасқан құбылыс. Сондықтан отбасы құрылымын оның мүшелері арасындағы өзара қарым-қатынастар, рөлдерді бөлісу мен ішкі билікті жүргізу анықтайды.

      Отбасы  адамдардың әлеуметтік қауымдастығының  ежелге формаларының бірі. Ол  дін, мемлекет сияқты әлеуметтік  институттардан әлдеқайда бұрын  пайда болған.

    Отбасы шағын  топ бола тұрып, индивидтердің  мүдделерін қоғамдық мүдделермен байланыстырады. Мұнда жеке мүдделер қоғам тарапынан қабылданған әлеуметтік құндылықтар, нормалар мен тәртіп үлгілері негізінде ретке келтіріліп отырады.

    Отбасы құрамына  қарай нуклеаралық, күрделі және  үлкен деп бөлінеді. Нуклеаралық отбасы толық та толық емес те болуы мүмкін. Әкесі, шешесі және балаларынан тұратын отбасы толық, ерлі-зайыптылардың біреуінсіз, көбінесе, балалы аналар, кей кездері балалы әкелер болып келетін отбасы толық емеске жатады. Күрделі отбасы бірнеше ұрпақ өкілдерінен құралады.

    Отбасылар  төмендегідей белгілер бойынша  жіктеледі:

• отбасындағы балалардың санына қарай: баласы жоқ отбасылар, бір балалы отбасылар, аз балалы отбасылар, көп балалы отбасылар;
• отбасылық өмір тәжірибесіне қарай: жас жұбайлар отбасы, жастар отбасы, орта жастағылар отбасы, егде кісілер отбасы;
• географиялық нышандар бойынша: ауылдық отбасы және қалалық отбасы;
• отбасындағы басымдылыққа қарай: авторитарлы отбасы және эгаметарлы отбасы.

    Отбасыны бұдан  басқа белгілеріне қарап бөлуге  де болады:

• детоцентристік отбасы, мұнда отбасы мүшелерінің барлық күш-қуаты шаңырақ берекесіне арналады. Балаға деген материалдық және рухани қамқорлықтың арта түсуі – жағымды құбылыс, бірақ бұл шектен шығып кетсе, соңы әлеуметтік және адамгершілік жағынан келеңсіз жағдайларға ұрындыруы мүмкін;
• ерлі-зайыптылық отбасы. Мұндай отбасыларындағы қарым-қатынас жұбайлар арасындағы өзара қарым-қатынасқа қарап анықталады.

     Отбасыларды  отбасылық өмірдің ерекше жағдайына  қарай да бөліп қарастыруға  болады:

• дистанттық отбасы, маұнда жұбайлардың бірі жұмыс жағдайына байланысты, көбінесе, отбасынан бөлек болады. Мұндай жағдай теңізшілердің, әскери т.б. адамдардың отбасында кездеседі.
• студенттік отбасы. Әлеуметтік зерттеулер бойынша студенттердің 70 пайызы студенттік шақта некеге тұрғанды мақұлдайды, 27 пайызы бірінші кезекте білім алып, сосын барып отбасын құрғанды қалайды, ал 3 пайзы некеге тұрғандар екен.

   Қазіргі заман  отбасының көптеген шешімін күтіп  тұрған мәселелерінің ішінен  әлеуметтік-педагогикалық қызметкерге  тиесілі – күйзеліске ұшыраған отбасы мүшелерінің қоғамдық өмірге бейімделуіне көмектесу. Бейімделудің ең басты көсеткіші отбасының әлеуметтік мәртебесі, әсіресе оның материалдық қал-жағдайы, құрылымы, мүшелерінің жеке ерекшеліктері, рухани құндылықтары, көзқарасы болып табылады. Осыған орай әлеуметтік педагог отбасының құрылымына байланысты оның мынадай белгілерін білуі тиіс:

• толық, немесе, толық емес отбасы;
• күн көру үшін уақтылы құрылған жалған отбасы;
• отбасы мүшелерінің жас ерекшеліктері – жастар, ересектер, қарттар;
• қаншасыншы рет құрылған отбасы (мысалы, алғашқы, екінші, т.б.);
• балаларының санына қарай – көп балалы, жалғыз балалы отбасы;
• отбасында ұрпақ жалғасына қарай – бір немесе бірнеше буыннан құрылған, мысалы, жас отбасы мен әке-шешесі, әже, атасы, қайын бикесі, қайын сіңлісі, қайын ағасы т.б. тұра ма?

   Бұлардан басқа  әлеуметтендіру жұмысын ұйымдастыруда  отбасының материалдық ахуалы, психологиялық  жағдайы, тұрмыс-тіршілік шарты,  мүшелерінің атқаратын міндеттері, әр адамның жеке және жас  ерекшеліктері де маңызды. Міне, осылардың барлығы отбасының мәртебесін құрайды.  Ғалымдардың зерттеулері бойынша отбасының төрт түрлі мәртебесі анықталған. Олар: әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік психологиялық, әлеуметтік мәдени және ситуативтік.

    Отбасы үшін  әлеуметтік бейімделудің ең маңыздысы – материалдық ахуалы, кірістері, баспанасы, жиһаз бен керек-жарақ бұйымдары, жылжымайтын мүлікке иелігі, отбасы шаруашылығы т.б. Бұлар отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесін құрайды. Егер отбасында жұбайлардың табысы ең басты қажеттілікке жетпесе, мысалы, азық-түлік, киім-кешек т.б., ол отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесі төмен екендігін көрсетеді.

   Отбасының кірістері  өмір сүрудің материалдық нормаларын  қанағаттандырып, бірақ материалдық  жақтан толық қамтамасыз ете алмаса, онда мұндай отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесі орта деңгейде деп есептеледі.

      Отбасының  әлеуметтік сипатының екінші  белгісі – отбасындағы психологиялық  ахуал. Бірге өмір сүруші адамдардың  өзара, бір-бірімен қарым-қатынасы, бауырластық пен үйірсектігі, өзара сый-құрметі, ізеттілігі, бір-біріне көмектесуге даяр тұруы жақсы психологиялық жағдай туғызып, отбасылық өмірде қуаныш пен қанағаттану сезімдерін туындатады.

    Психологиялық  ахуалы дұрыс қалыптаспаған отбасында  өзара қарым-қатынас нормалары бұзылып, мүшелерінің арасында қарама-қайшылық туындап, зекіп сөйлеу, тілазарлық, бірін-бірі тыңдамау, түсініспеушілік, ұрыс-керіс секілді жат көріністер пайда болса, онда мұндай отбасыларға психотерапиялық көмек ұйымдастыру қажет.

   Отбасының әлеуметтік сипатының үшінші белгісі –  әлеуметтік мәдени бейімделу. Бұл отбасы мүшелерінің білімділігі, мәдениеттілігі, бала тәрбиесіне ықпал ететін аса маңызды сипаты. Себебі, мәдениетті отбасында салт, әдет-ғұрып сақталып, дәстүрге айналған мейрамдар өткізіліп, рухани байлығы артады, демек бұл отбасының әлеуметтік-мәдени деңгейі жоғары деп есептелінеді.

    Отбасының  әлеуметтік сипатының төртінші  белгісі – ситуативті рөл атқаруға  бейімділік. Бұл – отбасы мүшелерінің  балаға деген қарым-қатынасы, баланы ұғынып, түсінуі, баланың проблемасын шеше білу.

Отбасы, барлық уақытта  да,  өсіп келе жатқан ұрпақ тәрбиесі мәселелерін шешуде үлкен мүмкіндіктерге ие болған. Қазіргі заманғы жанұяның ерекшелігі – ата-ананың білім және жалпы мәдени деңгейінің жоғары болуы.

    Балалардың отбасындағы тәрбиесі оның белгілі бір тұрақты әлеуметтік институт ретінде анықталады, ол отбасы мүшелері арасындағы өзара қатынастардың қалыптасуы мен дамуына септігін тигізетін адамдардың жақындығы, туыстық қатынастар, өзара үйелмендік, тұрмыстық өмір. Отбасы тәрбиесінің артықшылығы да осы қатынастарда, оны тәрбиенің ешқандай да түрі алмастыра алмайды.

          Тәрбиелік ықпал көздерін ойластыруда бүгін де олар өз жұмыстарын қайта қарастырып, өткен дәуірлердегі ата-аналар мен қоғамдық мекемелер арасында қалыптасқан бір тарапты формальды істерден бас тартып, педагогикалық ағарту – сауаттандырудың гуманистік бағдарына өткені қажет.

      Балаларды тәрбиелеуге байланысты  осы заман тәжірибесінде мектеп, отбасы және қоғамдық іс-әрекеттерді  бірлестіре орындаудың келесідей ұйымдастыру формалары қабылданған:

1. Педагогикалық  ұжым, ата-аналар комитеті, жер-жердегі  қоғамдық кеңестер, клубтар, кітапханалар, стадиондар, тәртіп сақтау және  денсаулық мекемелерінің жоспарларын  біріктіре түзу, сонымен тәрбие процесіне қатысушылардың нақты міндеттерін айқын бөлістіріп беру.

2. Мектеп күшімен  ата-аналар және қоғам өкілдерін  балалармен жұмыс жүргізудің  тиімді тәсілдермен таныстырып, жүйелі оқыту.

3. Тәрбие жұмыстарының  барысын тыңғылықты зерттей отырып, олардың нәтижесін бірлікті талдауға салу, сонымен кезіккен кемшіліктердің алдын алып, оларды болдырмауға бірлікті ат салысу.

     Ата-аналарға  арналған негізгі жұмыстарды  мектеп ата-аналар бірлестіктері  арқылы орындап барады. Мұндай  бірлестіктердің әрбірі өз жарғысына ие болып, олар негізінде өз іс- әрекетінің басты бағыт-бағдарын белгілейді, тәрбие поцесіне қатысушылардың міндеттерін айқындайды. Көп жағдайларда отбасы, мектеп және қоғамдық мекемелердің бірлікті ортақ жоспары түзіледі.

      Білім жүйесіндегі жаңа қатынастарға орай ата-аналар көптеген мүмкіндіктерге ие болып отыр: оқу пәндерін таңдау, олардың мңгеру көлемін анықтау, оқу жоспарларын түзу, оқу тоқсандары мен демалыс мерзімдерін белгілеу және өзгерту, мектептің оқу, білім бағдарын таңдау, мектепшілік жарғылар қабылдау, тәртіп, оқу еңбегі, тыныс алу, тамақтану, оқушыларға дәрігерлік көмек шараларын қарастыру, мадақтау және жазалау жобаларын ұсыну т.б. бір сөзбен келісімді ұйымдастырылған бірлікті тәрбие істері нәтижесінде мектеп пен отбасы балалар тәрбиесінде өзара шынайы үйлесімді жолдас болып, өздеріне жүктелген міндеттерді бірігіп атқарары сөзсіз.

      Ата-аналар бірлестігінің басты  қызметтерінің бірі - әрқашан да  педагогикалық жалпы сауаттылықты  көтеру.

      Педагогикалық дәрісбаян сағаттары, ата-аналар университеттері, дөңгелек үстелдер, конференциялар, ата-аналар мектебі мен басқа да үздіксіз жүргізілетін ағымды не бір сәттік педагогикалық ағарту істерінің  өз баласын жете түсінем деген ата мен анаға олармен дұрыс қатынас жасап, қиын мәселелерді  оңтайлы шешуде, дау-дамайлы жағдайларды үйлестіруде тигізер көмегі орасан. Осы мақсатпен көптеген ата-аналар комитеттері өз мүшелері үшін педагогикалық әдебиеттер сатып алуға қаржы бөліп, жағымды педагогикалық газеттер мен журналдар шығарып, талдатуға себебін тигізуде.

     Жалпы  әдептілік, эстетикалық, адамгершілік,  ерік пен сана-сезімдік құндылықтар  қорын түзу ата-аналар мектебін  ұйымдастырудан басталады. Қарым-қатынасқа шебер оның белсенді мүшелері барша ата-аналарды гуманистік педагогика негіздерін үйреніп, меңгеруге насихаттап, қызметтестік педагогика мен іс-әрекеттің тәрбие бағыттарын игеруде үлкен табыстарға жетуде. Өз білімдерін толықтыруға ынталандыру нәтижесінде ата-аналар отбасындағы балалар тәрбиесін ұйымдастыруда көп нәрсені үйренуде.

    Ана-аналардың көпшілігі өз балаларының дарынды да талантты, мәдениетті де талапшаң болғанына мүдделі.  

      Мектеп пен отбасы арасындағы  қатынас  осы секілді табиғи  ұмтылыс негізінде құрылғаны  жөн. Мектеп пен отбасы арасындағы  қатынаста ешқандай қайшылық болмағаны абзал. Екі тәрбие көзінің де ортадағы келіспеушілік сәттерін жойып, біртекті тәрбиелік әрі дамыту арнасына түскені әбден қажет.

    Мектеп  пен отбасының бірлікті ісінің  бағыты – балалардың адамгершілік  – имандылық сапаларын дамыту, денсаулығын нығайту, сана-сезімдік  қажеттерін өрбітіп, қоршаған  дүние әсемдігін қабылдауға баулу. 

    Қазіргі  заман отбасы тәрбиесі гуманистік  педагогика принциптеріне негізделеді. Ол принциптердің бастылары:

• креативтік  (еркіндік) – бала қабілетінің кедергісіз өз бетінше дамуы;
• гуманизм – тұлға болмысын тану әрі оның беделін мойындап, ең жоғары құндылық ретінде бағалау;
• демокретизм<span class="dash041e_0431_044b_0447_043d_044b_0439__Char" style=" font-family: 'KZ Times New Roma