Негізгі бөлім

Тәрбие үрдісі мектепте өткізілетін оқу – тәрбие жұмысының  негізгі бөлігі. Оған пән мұғалімдері, тәрбиешілер, оқушылар, білім мекемесі және қоғамдық ұйымдар бірлесе ат салысатын күрделі жұмыс.

Жаңа Қазақстанның жаңа ұрпағын даярлау барысында, педагогика саласында «тәрбие технологиясы»  деген ұғым пайда болды. Себебі жаңа ұрпақты жаңа заман дәстүріне  лайықты тәрбиелеу қажеттігі туындады. Қазіргі педагогтар алдында тұрған міндет қазақ халқының көптеген жылдар бойы қалыптасқан жағымды пайдалы ұлттық құндылықтарын сақтай отырып жаңа заман талабына сай жаңа формациядағы білімді, мәдениетті ұрпақты тәрбиелеу.

«Технология» термин сөзі гректің –«шеберлік» деген ұғымын білдіреді. Алғашқы кезде металл не металды өңдеудің әдіс тәсілдерін жиынтығы деп есептелінсе, кейіннен ХХ ғасырда педагогикалық оқыту әдісіне пайдаланылады. Жеке тұлғаны кешенді оқыту және тәрбиелеу үрдісі технология үрдісін тәрбие саласына да пайдалануға әкеліп соқты. Педагогикада бұрыннан қалыптасып келе жатқан «әдістеме» (методика) деген ұғым бар. Технология ұғымы да әдістеме ұғымын толықтыра тереңдете түседі. Яғни екі ұғымның да негізгі фнукциалдық мақсаты «тұлғаны тәрбиелеу» болып табылады. Осы тәрбиелеу үрдісі кезінде технология мен әдістеменің айырмашылығы туындайды.

«Әдістеме» үрдісі тәрбиенің  әдіс – тәсілдеріне сипаттама  берсе, «технология » үрдісі- тәрбие үрдісін басқарудың жүйелі қалыптасқан  жүйесін құрастырады, реттейді және іске асырады.

Тәрбие технологиясының  өзіне тән міндетті құрам бөліктері (атрибуттары) болады.

Обьективті құрам бөлігіне тәрбие ісін басқарудың мақсаты мазмұны  формасы ұстанымдары, әдісі жатады.

Субьективті құрам бөліктерінің іс-әрекет түрі (стиль), тәрбие ісіндегі қарым-қатынас, тәрбиеге қатысты тұлғалардың функциясы және олардың құқы мен міндеттері жатады.

Тәрбие нысанының шамасы ауқымына және мақсат міндетіне қарай  тәрбие технологиясының үлгісі (модель)

3 түрлі деңгейге бөлінеді.

1. Стратегиялық технология

2. Тактикалық технология

3. Жеделдете жүргізетін  технология

Стратегиялық үлгі –  көптеген жылдарға арналған тәрбие жүйесінің  басты болашақтағы негізгі бағыттарын қамтиды.

Тактикалық үлгі - белгілі  бір кезеңдегі атқарылатын істерді басқаруды жүзеге асырады.

Жеделдете жүргізілетін тәрбие технологиясының үлгісі кейінге  қалдыруға болмайтын педагогикалық  жағдайларды іске асыру туралы тәрбие ісі. Бұл үлгі алдағы екі үлгіні іске асырудың алғашқы бастапқы кезеңі десе де болады. Бұл үлгі нақты практикалық іс-шара бойынша жүргізіледі.

   2.3.Оқу жұмысындағы тәрбие  құрылымы

Әлеуметтік  және тәрбие жұмысы бөлімінің (ӘТЖБ) мақсаты  – әлеуметті жауапкершілікті  тұлға қалыптастыруға қолайлы жағдай туғызу, студенттерді әлеуметтік қолдау, жастарды жоо қоғамдық және мәдени шараларына тарту, әлеуметтік және тәрбие жұмысы бағыты бойынша жоо Стратегиясын,мемлекеттік жастар саясаты бағдарламасын жүзеге асыру, студенттердің әлеуметтік және мәдени қызығушылықтарын қорғау және қолдау. Оқытуды жүзеге асыруда білім мен оқытуды ұйымдастыруда оны модернизациялау көзделеді. «Түрлері» деген ұғым латын тілінен аударғанда «fоrmа» сырқы көрініс дегенді білдіреді, сыртқы сызық-белгілі орныққан тәртіп. Философия пәнінде «түрлері» ішкі мазмұнды ұйымдастыру деген ұғыммен анықталады. Яғни «түрлері» ішкі байланысты білдіреді және ұйымдастыру тәсілдері, өзара құбылыс, сыртқы жағдайлармен де сабақтастықта. Былайша айтқанда, оқытудың түрі-оқу материалын меңгерудегі оқушылардың өзара әрекеті. Оқыту түрі: әдіспен, амалдарға, құралдарга оқушылардың іс-әрекетіне тәуелді болады. Педагогтік іс-әрекет бір-бірімен, өзара байланысты ықпалдастық, әсер етушілік, белгілі бір тапсырманы орындау кезіндегі оқушылармен мұғалімнің қарым-қатынасыі (Чередов И.М.). Оқытудың түрі оқыту үрдісінің құрылымы-мұғалім қызметі: белгілі бір оқу материалын игеру барысындағы оқушының оқу іс-эрекетін басқару жэне оқу тәсілдерін меңгерумен сабақтас. Сабақтың сыртқы көрінісі оку материалының ішкі бөліктерінің басын біріктіріп және дидактикалық категория ретінде оқу үрдісін ұйымдастырудын сыртқы пішінін белгілейді, мұның өзі оқушылардың білім сапасының көрсеткіші мен өтетін уақыты және орны, оның жүзеге асырылу тәртібі секілді жағдайлармен байланысты.

 Педагогика тарихында  ұлы педагогтардың тұжырымдары  және оқуды ұйымдастырудың әртүрлі тәсілдері белгілі. Оның дамып, жетілуі қоғамның қажеттілігі мен сұранысының талап-мүддесіне қатысты. Оқытуды ұйымдастырудың түрлері негізінен былай жіктеледі. Оқушының саны мен құрамы,жұмыс орны, оқу жұмысының ұзақтығы. Осыған қарап оқытудың түрі былайша бөлінеді:

 • жеке ( бір ғана  оқушымен жұмыс істейді);

 • жеке-жұптық ( оқушы  – оқушы, мұғалімнің оқушымен  қарым- катынасы, қазіргі жағдайда  оқушымен қарым-қатынасы жеке  оқушының әзірлік үрдісіндегі  қызметі мен айқындалады);

 • жеке-топтық топ  мектепте жұмыс істейді, бірақ  бір мектепте оқытылатын оқушылардың  жасы әр шаманы құрайтын топ  болады (оқытудың бұл түрі орта  ғасыр мектептерінде қолданылған).

 • Өзара бірлесіп  оқыту, (аталған оқыту жүйесі Англияда  пайда болған, атауы-беланкастер жүйесі);

 • Саралап оқыту,  оқытудың бұл түрі оқушылардың  қабілетіне карай өтіледі (Мангейм  жүйесі);

 • Бригадалық оқыту,тапсырманы  бригада алады: бір сыныпта  5-6 оқушы ұйымдасады, есеп беруші-бригадир  оқытудың бұл түрі XX ғасырдың 20-жылдарына  тән);

 • Американдык  «Винетка-жоспар», «Трампа-жоспар»  және т.б.

 • Оқытудың микротоптық  жүйесі (фронтальді, ұжымдық жұмыс

 және т.б.).

 Оқыту түрлерінің  сыныптық-сабақ жүйесі ХҮІІ ғасырда  туысқан тәуелсіз мемлекеттердің  Богемия, Украина, Белоруссия  елдерінің мектептерінде

 ең көп тараған  жэне үш жүзжылдық уақыт бойы  элі дамып келе жатыр. Сынып  дегеніміз-жас ерекшелігіне қарай  тұрақты, бірге оқитын оқушылардың  құрамы, бұл жүйеде оқушылар мұғалімінің  тапсырмасын сабақ барысында  жэне үйге берілген тапсырманы  орындайды. Оқытудың бұл жүйесінің теориялық тағылымын ХҮІІ ғасырда – атақты чех педагогы Ян Амос Коменский жасаған. Басқа оқытудың түрлерімен салыстырғанда, сыныпты-сабақ жүйесінің көптеген ұтымды тұстарын атап өтуге болады; сабақ құрылымын тиімді етіп құру, барлық оқу тәрбие үрдісін тәртіптеуді қамтамасыз ету, оны қарапайым дәрежеде басқару, оқу мәселесін талқылағанда, оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігін пайдалану, белгілі міндеттерді шешу барысында ұжымдық ізденіс жасау, уақыт үнемдеу, сабақ үстінде әр оқушының рухани санасын арттыруға құлшынысының бәсекеге түсуі, жүйелілікті және кезеңдік реттілікті жүзеге асырып, оның одан әрі дамуына, білімсіздіктен білімділікке жетіліп отыруына ұмтылу. Бұл оқытудың түрінде де кемшіліктер кездеседі: сыныптық-сабақ жүйесі үлгерімі орташа деңгейдегі оқушыға бағытталған, сөйтіп, бір жағынан үлгерімі нашар деңгейдегі оқушының қабілеті жетпейтін күрделі тапсырмалар келсе, екінші жағынан өте талапты оқушылар үшін ыңғайланған оқу объектісі болмайды, әр оқушының жеке қабілеті ескерілмейді, нәтижесінде, мұғалім осы үш түрлі деңгейге жекелеген жұмысты ұйымдастыру амалын қарастыруы көзделеді және оқытудың әдістері мен қарқын мөлшерін дәл межелей алу шеберлігі болуы талап етіледі.

 Бәрін есептей келгенде, әрине сыныптық- сабақ жүйесі тұрақталып, жаппай озық іс-тәжірибелер жинақталады деуге дәлеліміз бар. Жастары бір шамадағы сынып оқушыларын бірге оқуының тағы бір жағымды тұсы- ол оқушылардың ұйымдасқан анықтықты және үзіліссіз оқу жұмысын, сонымен қатар міндетті оқу мен сабақтан тыс жұмысты қамтамасыз етеді.

 Сыныптық – сабақ  жүйесі өзіне көптеген оқу  үрдісін ұйымдастырудың бірқатар  кешендерін қосып алады. Оған  жататындар: экскурсия, оқу шеберханасындағы  сабақтар, тәжірибелер, еңбек жіне  өндіріс түрлері, сыныптан тыс жұмыстардың түрлері (пән үйірмелері, студия, ғылыми қоғамы, олимпиада, байқаулар, конференциялар).

 Оқытудың осы түрі  ауқымында жұмыстың ұжымдық, топтық, жеке даралап және саралап  оқыту немесе қарапайым мазмұндағы  түрлері ұйымдастырылады. Сыныптағы  барлық оқушыларға бір тектес тапсырмалар берілгенде (жазбаша, зертханалық және тәжірибешілік немесе практикалық сабақтар), онда саралап оқыту жұмысы жүргізілмейді, ал сыныпта топтар эртүрлі тапсырмалар орындаса, бір мәселені шешсе, бірге отырып барлығы тақырыпты меңгереді, міне сол арқылы жұмысты әрі ұжымдық фронтальды, топтық түрлері іске асады.

 Жоғарыда жіктелген  оқытуды ұйымдастырудың түрлеріне  жататын ерекшеліктің бірі –  кез келген оқушының оқу еңбегіне  үйретеді: тыңдауға, ұжымдық іс-әрекетте  берілген сұрақты талқылауға, өзінің жұмысын ұйымдастыруға, өзінің пікірін айтуға, басқаны тыңдауға, олардың жасаған ой тұжырымы мен дәлелдемелерімен келісетінін, немесе оған өздерінің дәйектемелерін дәлелдеп қарсы тұжырым құруға, басқаның ой түйінін толықтыруға, конспект жазуға, баяндама мәтіндерін жинақтауға, библиография құрастыруға, білім көздерімен жұмыс істеуге, өзінің оқу іс-әрекетін ұйымдастыруға, берілген уақытта жұмысын аяқтай білуге және т.б. топтық жұмыста оқушылар қош басылық қызметкерлік, бағынбаушылық іс-әрекетті ұйымдастыру элементтерін меңгереді, үлкендер ортасымен, жалпы өзін қоршаған ортамен қарым-қатынас тәжірибесін қалыптастырады-табиғи іскерлікке, өндірістік және әлеуметтік қарым-қатынасқа, өмірге бейімделеді. Оқытуды ұйымдастырудың түрінде оқушылардың тәрбиесі үлкен рөл атқарады, мұндай іс-әрекетте тұлғаның өзін-өзі басқару жағы басымдылыққа ие болады.

 Сыныптық -сабақ жүйесін  оқытуды ұйымдастырудың ең қайнар  көзі болып табылады. Оқытудың  бұл түрі жас мөлшері біркелкі  топтан құрылған және оқытудың  бірдей бағдарламасы құрылған және тұрақты құрамы бар, сабақ үнемі оқу кестесімен өтілетін және оқытудың бірдей бағдарламасы құрылған жағдайда іс-тәжірибеде қолданылады. Сондықтан ол оқу-тәрбие үрдісінің барлық компоненттерін қамтиды: мақсат, мазмұн құрал, әдістер, ұйымдастыру мен басқару қызметі, оның дидактикалық элементтері. Сабақтың маңызы мен берілу мәні сабақ үрдісінде біртұтастық динамикалық жүйеге саяды, сөйтіп, ұжымдықтан-жеке, яғни мұғалімнің оқушыға, нәтижесінде, оқушының білім меңгеруі оның икемі мен қабілетіне сәйкестеніп, өзіндік іс-әрекетінде тәжірибеде сұрыпталып, бір жағынан қарым-қатынас мәдениеті дамыса; екінші жағынан, оқушылардың қабілеттілігі шыңдалады. Нәтижесінде, сабақ түрлері сапасында оқыту үрдісін алға жылжытады, ал екінші жағынан оқытуды ұйымдастыру түрі ретінде роль атқарады, мұғалімнің сабақты ұйымдастырудың негізгі талаптарын айқындайды, мұның бәрі дерлік оқытудың заңдары мен прицинциптерін тұйындайды. Сабақ – педагогтік шығармашылықта құрылады және сондықтан да ол біртұтастық жүйемен оқшаулануға тиіс. Кіші бөліктердің өзара іштей байланысы бірігіп, оқушылар мен мұғалімнің іс-әрекеті дамуының бір тектес логикаға бейімделуіне бағыт жасайды.

 Сабақтың талабын  орындау мен оны түсінуге байланысты, мұның өзі әлеуметтік сұранымға  қатысты анықталып, оқушылардың жеке басының қажетсінуіне орай құрылады, оқыту мақсаты, міндеттері, заңдары мен принциптері басшылыққа алынып, жоғарыдағы іс-әрекеттің мазмұнын айқындайды. Жалпы талаптардың ішінде, бүгінгі сабаққа сәйкес келетін, болып қарауға олатын жіктеме төмендегідей: (И.П.Подласый)

- ғылым жетістіктерінің  жаңа түрін озық іс тәжірибені, оқу-тәрбие үрдісінің негізгі  заңдарына құрылған сабақты;

- сабақты өту үрдісінде,  барлық дидактикалық принциптер  мен ережелер;

- оқушылардың санасын  қалыптастыруға әсер етерлік, пәнаралық байланысты;

- бұрынғы білімнің  байланыстыруға, оны меңгеруде икем-қабілетін  және оқушылардың білім сапасын  арттыру барысындағы тіректік  құғымдарға сілтеме жасау;

- тұлғаны жан-жақты  дамытудың белсенді және түрінің  қажеттілігі;

- педагог оқу-құралдарын  ұтымды қолдануы;

- алған білімнің, өндірістік  қызметпен, оқушының жеке іс-тәжірибесімен  байланысты жүзеге асыруы;

- білімнің, икемнің, қабілетін  тәжірибеде қалыптастыру, оны ойлау  – амалы мен іс-әрекетке тиімді  қолдануы;

- сабақты диагностикалау, жоспарлау, жобалау және болжау алуы.

 Әрбір сабақ тұтас  педагогтың үрдістің функциясын жүзеге асыруға бағытталған: оқыту, дамыту, тәрбиелеу. Соның нәтижесінде сабақ көпжоспарлы, құрылымы әр түрлі болып келуі мүмкін. Сабақ құрылымының ерекше көп тараған түрі болып келуі мүмкін. Сабақ құрылымының ерекше көп тараған түрі барлық дидактикалық міндеттерді шешуге: білімді

 енгізу, жаңа материалды  зерделеу, өткен материалды бекіту, бақылау, оқушылардың білімін  бағалау, үйге тапсырма берумен  байланысты.

 Көріп отырғанымыздай, сабақтың құрылымы кездейсоқ  болмайды, ол оқыту үрдісінің  заңдылықтарын жүзеге асырады,  жаңа сабақты меңгерту логикасын  ішкі психологиялық құбылыс ретінде,  оқушының өзіндік ойлау іс-әрекетінің  заңын, жеке таным қабілеті  сапасында алып, мұғалім қызметінің түрін және оқушыны педагогтік үрдістің субъектісі ретінде алады. Сабақ элементтері, ішінара бөліктердің өзара біртұтастығында аталған заңдар жүзеге асады, өзектілігі анықталып, оқушылардың жаңа ұғымдық түсініктер қалыптасады, сөйтіп, іс-әрекет тәсілдерін меңгеріп оны тәжірибеде қолдануға төселеді. Педагогикалық жүйеде бұлар оқытудың кезеңдері сияқты, негізгісі, өзгертуге болмайтын, әр сабақта дидактикалық бірліктегі міндеттерді жинақтап, сабақтың дидактикалық құрылымының компоненті сапасында келеді. Міне, осы компоненттер сабаққа қажетті шарттар мен бағдарламалық материалдарды меңгеруге жеткілікті біліктілік пен икем, қабілеттерді және оқушылардың ойлау әрекетінің белсенділігін өздігінен қалыптастыру, олардың өмірге бейімделуге және интеллектуалдық қабілетін дамыту – оқушыларды өмірге бейімделуге және еңбек етуге жаттықтыруға тиісті қадам.  
                                                             Қорытынды