Муниципалды баскару

Егер жергілікті билік дотациялары қажет мұқтаждықтарды қаржыландыру үшін жеткіліксіз болса, билік органдары қызмет көрсетудегі  шығындарды қысқарта алады және қолайлы  шығындары қабылдай алады.Жеке жергілікті табыстары ұлғайту мүмкіндігі ресурстар  үшін «вентиль қауіпсіздігін қолдану  арқылы,жергілікті биліктер жеке қалауы бойынша салық деңгейі мен  алымдарды өзгерту жолдары арқылы ұлғайтып немесе төменете алады. Мемсектордың децентрализациялау жағдайында жеке табыстарды пайдаланудың мүмкін еместігінің себебі, жергілікті табыстардың жергілікті деңгейдегі жауапкершілігі жоғарылауы. Бұл идея «есептілік» атауын алады.

   Орталық  басқару саясаты  қауіпті болғандықтан  жергілікті салықтарды алу құқы  шектелген,бұл жергілікті табысқа  қатысты қабылданған шешімдердің  қауіпсіздігіне әкеледі.Бірақ тәжірибе  көрсеткендей ,бұл жалғыз ғана  вариант емес.

Орталық басқару  органдары субсидяны бөлу арқылы қаржыландыруды қалайды,бұл жергілікті билікті бақылаудың тиімді құралы болып  табылады.

 

2. Жеке табыстарды қалыптастырудың екі типі бөлінеді: пайдаланушылар төлемдері және салықтар

 

Пайдаланушылар  төлемдері ( пайдалануға салық)

 Пайдаланушылар  салықтары жергілікті бюджетті  қалыптастырудағы маңызды табыс  көзі болып саналады.

Жергілікті  салықтар

Әр түрлі  елдер тәжірибесін салыстыра  отырып көрсеткендей « ең жақсы жергілікті салық жоқ», яғни аймақ мүмкіндігін  есептеу қажет.

Бөлінетін салықтар – үкімет арқылы бекітілеген салықтар.Атауы  заңға сәйкес міндетті, табыстың бөліну фактінен шыққан.Салықтан түсетін табыстар үлесі жергілікті өзін өзі басқару  органдарына берілуі тиіс.

«Бөлінетін  салықтар» жергілікті органдардың  өзін өзі қаржыландыруы есебінде талқылау үшін үлкен қызығушылық  туғызады, бұл тақырып жергілікті басқару дотацияларында қозғалуы тиіс,олар ұқсас сипаттарға ие болады.

Кәсіпкерлерден  алынатын салықтар

  Немісше  сөйлейтін елдерде (Германия, Австрия , Швейцария)кәсіпкерлік қызметіне жергілікті салықтарды жинау дәстүрлері жүзеге асырылған. Бұл сауда кәсіпорындарында жиналған кейбір критерийлерге негізделген салықтар:  сауда айналымы,меншік құны,жалдамалы жұмысшылар саны және оның көрсеткіштері.

Мүлікке салынатын  салықтар.

 Салық мүлік  құны немесе басқа да жағдайларға  негізделеді- жер құнына.Мүлікке  салынатын салық, ғимараттарды  қосқанда,ары қарай жерге салынатын  салыққа қарағанда ,мүлік бағасы  жоғарылауы есебінен болады.Меншіктің  кадастрлық сипаттамасы бар елдерде,жоғарыда  айтылған тәсіл салық алудың  негізі болып табылады.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Байтанаева.Б Государственная  поддержка развития предпринимательства  в Казахстане //Аль-Пари// 2000 №6 с  19-22

2. Қазақстан  Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк  басқару. Алматы 2005 жыл

3. Бердалиев  Қ Б. Қазақстан экономикасын  басқару негіздері: оқу құралы /ҚР-ның Ғылым және Білім Министрлігі,  Т.Рыскулов атындағы Қазақ мемлекеттік  Басқару Академиясы – Алматы: Экономика, 2001- 129б.

4. Курманбаев  С.К. Гамарник Г.Н. Муниципальный  менеджмент. Алматы 2000ж

5. Местное самоуправление: проблемы методологии и организации / Под.ред. доктора экономических наук, доктора философских наук, проф. В.Я. Ельмеева, доктора экономических наук, проф. В.Н. Ивановой. – СПб: Изд-во СПбГУ, 97.

 

   9-тақырып.Қазақстан Республикасының аймақтық саясаты

1. Аймақтық саясат мәні

2. ҚР « Мемлекеттік жергілікті басқару туралы»заңы

 

Қазақстанның мемлекеттік  аймақтық саясаты Конституцияға  және ҚР-ның   Заңдарына, ең алдымен  «ҚР- дағы мемлекеттік жергілікті басқару  туралы» Заңына негізделеді.

Мемлекеттік аймақтық саясат тәуелсіз Қазақстан құрамына кіретін  әр аймақтың тарихи, географиялық, климаттық  және басқа да ерекшеліктеріне, халықтық көпұлттылық құрамына, даму факторы  бойынша аймақтардың әр түрлі  тіліне назар аударылып, құрастырылады.

Аймақтық саясат аймақтық аспектіде мемлекеттік экономикалық, әлеуметтік, этносаяси, экологиялық  дамудың реттеу құралы ретінде қолданылады.

Мемлекеттік аймақтық объектісі  ретінде экономикалық-географиялық аймақтардан тұратын республикалық  территориясы және де оның құрамына кіретін  облыстардың территориясы, аудандар, қалалар және жергілікті өзін-өзі  басқару құрылымы қарастырылады.

Мемлекеттік аймақтық саясаттың  мақсаты сан алуан және өте  күрделі. Солардың ішінде Қазақстанның дамуында маңызды орын алатындары мыналар:

- Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық  негізін нығайту және әскери, экономикалық қауіпсіздік пен  экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз  ету. 

- Жекелеген әлеуметтік  топтардың әлеуметтік тендірін  қамтамасыз ету, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық  саясаты мен олардың қызығушылықтарының  үйлесімді болды. 

- Аймақтарда әлеуметтік  экономикалық қалыптастыру, әлеуметтік  қауіпсіздік механизмдерін қамтамасыз  ету. 

- Қазақстанның барлық  аймақтарында өмір сүру деңгейін  көтеру.

- Қазақстан Республикасының  барлық халқының ұлттық мәдениетінің  еркін дамуын қамтамасыз ету. 

Әлемдік тәжерибе көрсеткендей, басқару жүйесінің барлық деңгейінде әр түрлі реттеу механизмдері қолданылады:

1. Экономикалық реформалар.

2. Құрылымдық қайта құрылыс.

3. Нарықтық инфрақырылымды  қалыптастыру.

4. Қоғамдық және әкімшілік  басқарудың ұйымдық формасын  құру.

Соңғы кезде қолданылып жүрген аймақтық саясаттың принциптері  өзі қалыптасып және дамып отырған  ішкі және сыртқы талаптармен келісілген:

- Дәстүрлі табиғатты пайдалану  кезінде экологияны қорғау. Бұл  жекелеген аймақтардың территориялық  проблемаларын шешуге көмектеседі. 

- Қазақстан аймақтарының  экономикалық дамуының кешенділігін  күшейту. 

- Тең институционалдық  талаптар қалыптастыру, сол арқылы  әлеуметтік, этно-саяси, экологиялық  жағдайды тұрақтандыру.

Жаңа аймақтық саясат негізінде  жалпыреспубликалық құрылымындағы  аймақтар спецификасы, экономикалық реформалардың  негізгі бағыттарының аймақтық деңгейге көшуін, жергілікті өзін-өзі басқарудың жан-жақты дамуын, кәсіпкерлікті  қолдау, аймақтар ішіндегі әлеуметтік проблемалардың шешімін, табиғатты  қорғау проблемаларын және табиғи ресурстарды  рационалды қолдануды есепке алуы керек. Сондай-ақ жаңа аймақтық саясат, бұрынғысына  қарағанда жаңа нарықтық концепцияға  негізделуі керек.

1996 жылда жасалған аймақтық  саясаттың концепциясы негізінен  территориалдық жоспарлаудың әдістеріне  негізделген. Іс жүзінде аймақтар  арасында материалдық, қаржылық, тіпті еңбек ресурстары мемлекеттік  деңгейде қайта үйлестірілді.

Нарықтық экономикаға  көшу кезінде және мемлекеттің аймақтық дамуға тікелей араласуынан бас  тарту аймақтық саясат әдістері үрдісінің  жанама әлеуметтік-экономикалық реттеуішке ауысуына әкеледі.

 

2. Аймақтық саясаттың мақсаттары мен міндеттері

Мемлекеттік аймақтық саясаттың  мақсаттары алуан түрлі және күрделі.

Олардың ішінен Қазақстанның даму басымдықтары тұрғысынан келесілерін  бөліп көрсетуге болады:

• Қазақстан мемлекетінің әлеуметтік-экономикалық негіздерін нығайту және оның біртұтастығын сақтау, әскери және экономикалық қауіпсіздігін және экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету;
• жеке әлеуметтік топтардың өмірлік деңгейінде әлеуметтік тепе-теңдікті, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатымен олардың мүдделерінің баланстылығын қамтамасыз ету;
• Қазақстанның әр түрлі аймақтарындағы тұрғындардың өмір деңгейін көтеру;
• ҚР-ның барлық халқының ұлттық-мәдени дамуы үшін жағдайлар жасау.

Мемлекеттік аймақтық саясатың негізгі мағынасы бағып-қағу идеологиясын және орталық билік органдарынан тәуелділікті жою, Қазақстан  аймақтарында әлеуметтік-мәдени және ғылыми-техникалық дамудың алдыңғы қатарлы технологиясын  қалыптастыру, сонымен қатар тұрғындардың өмір деңгейінің тұрақты өсімін қамтамасыз ету. Берілген кезеңнің саяси стратегиясы  үш негізгі мәселеге зейін салуды талап етеді: кедейшілікті қысқарту, жұмысбастылық пен әлеуметтік интеграцияны қамтамасыз ету.

Тұрақты даму – қазіргі  ұрпақтың болашақ ұрпақ алдында  экономикалық қарыздардың жиналуына  жол бермеу міндетін, білім беруге және денсаулық сақтауға қажетті  инвестициямен қамтамасыз етумен, табиғи ресурстарды рационалды пайдалануды, қоршаған ортаны қорғау мен қалпына  келтіруді қарастырады.

Кейінге қалдырылған қарыздар – экономикалық, әлеуметтік және экологиялық  – болашақ ұрпақты әділетті таңдау құқығынан айырады. Сондықтан тұрақты  адами даму стратегиясының мақсаты  – болашақ ұрпақ өз қажеттілігін қазіргі ұрпақ деңгейінде қанағаттандыруына  мүмкіндік беретіндей – физикалық, адам және  табиғи сияқты әр түрлі  капиталды көбейту керек.

Мемлекеттік аймақтық саясаттың  міндеттері алға қойылған мақсаттармен ескеріледі және келесі шараларда ескеріледі:

• аймақтардың заңдық тұрғыда қалыптасқан бюджеттік өзін-өзі басқарушылығын қамтамасыз ететін саяси, экономикалық және құқықтық сипаттағы шараларын жасау, Қазақстанның барлық территориясында экономикалық белсенділікті мемлекеттік ынталандырумен жекелеген аймақтарды селективті мемлекеттік қолдау шараларымен үйлестіру;
• шаруашылық, қаржылық, әлеуметтік, мәдени және ұлттық саясатта орталық билік органдарының жергілікті билік органдарымен кезекті және пропорционалды өзара қарым-қатынасы;
• Қазақстанның әрбір азаматына мемлекеттің барлық территориясында кепілдендірілген конституциялық құқықтары мен бостандықтарын  нақты қамтамасыз ету;
• экономикалық рационалды кеңістіктік құрылымын қалыптастыру, территориалды еңбек бөлінісін жетілдіру, Қазақстанның аймақтарындағы экономикалық байланыстары мен шаруашылықты мамандандыруда тиімді және бәсекеге қабілетті бағыттарын дамыту;
• аймақтық және республикалық тауар, еңбек және капитал нарықтарының, институционалдық және нарықтық инфрақұрылымының қалыптасуы;
• күрделі әлеуметтік-экономикалық, этносаяси, демографиялық және экологиялық жағдайындағы, сондай-ақ обьективті түрде өзін-өзі дамытуға қажетті әлеуеті жоқ аймақтарды мемлекеттік қолдау;
• ірі және ұсақ қалалардың, депрессивті аймақтардың, өнеркәсіптік және өндіруші өндірісі бар тұрғын пункттерінің спецификалық проблемаларын шешу.

Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы  аймақтық саясаттың негізгі бағыттары  қандай?

Аймақтық саясаттың негізіне - жергілікті өзін-өзі басқарудың жан-жақты  дамуы, аймақтар ішіндегі аса маңызды  әлеуметтік-экономикалық проблемалардың шешімі, табиғатты қорғау, және табиғи ресурстарды рационалды пайдалану  проблемалары жатады. Қазіргі уақытта  Қазақстанның барлық аймақтарында дағдарыстық  құбылысатар өсіп, жеке аймақтар арасында қарама-қайшылықтар пайда болуда. Барлық аймақтар бірдей нарықтық қатынастарға дайын емес. Көбісі дамымағандықтан тұйық жүйеге бейімделіп, өздерінің тар аймақтық нарықтарын құруда. Дамыған экономикалық әлеуеті бар аймақтар болса ашық экономика қағидатын ұстанып, өз өнімдерін тек ішкі нарыққа ғана емес, сондай-ақ басқа аймақтар мен шетелге жіберуде. Бұл өзгешеліктер аймақтарды басқаруға әр түрлі тұрғыдан келуді талап етеді. Дегенмен, басты мақсат аймақтық дисбаланс жағдайында Қазақстанның экономикалық өсімін, бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Қазіргі кезде территориалдық шаруашылықтың мазмұны бойынша  күрделі қайта құрылыс үрдісі жүріп жатыр. Ғылым және практика аймақтық басқару жүйесін жақсартудың  оптималды жолдарын, сонымен қатар  аймақтарды экономикалық және әлеуметтік дамытудың мемлекетік реттеу тұрғысынан қалыптастыруды белсенді іздеу кезеңінде.

Қазақстандағы мемлекеттік  басқарудың оптималды схемасын іздеу  қарама-қайшылықта өтуде. Бір жағынан  ол унитарлы мемлекет ретінде Қазақстанның мемлекеттік біртұтастығын нығайту  мен сақтау логикасына сүйенеді. Екінші жағынан, жергілікті өзін-өзі басқару  құқығына Конституциямен орнатылған құқық  жергілікті проблемаларды шешу өкілеттігін  аймақтық деңгейге  көшуін қарастырады. Қазіргі уақытқа дейін аймақтық саясаттың негізгі принциптері  жасалмағандықтан, мемлекеттік басқарудың қайта құрылысы жүйесіз жүргізілуде. Сәйкес ғылыми және экономикалық негіздемесіз әкімшілік-территориалды бірліктерінің  шекарасы өзгереді, арнайы экономикалық зоналар құрылады, инвестициялар  және трансферттер үйлестіріледі. Аймақтық басқару функциясымен жүзеге асырылатын мемлекеттік органдар жергілікті басқару  органдарымен өзара қарым-қатынас  механизмін және қоғамдық пен мемлекеттік, коммерциялық құрылымды айқын көрсетпейді.

Халықаралық практика көрсеткендей, мемлекеттік аймақтық саясат келесілердің көмегімен негізгі принциптерін жүзеге асыру үшін әр түрлі механизмдер  қолданады: 

• Экономикалық реформа;
• Құрылымдық қайта құрылыс
• Нарықтық инфрақұрылымды құру;
• Әкімшілік және қоғамдық басқарудың ұйымдастырушылық формалары арқылы;