Патогендік микроорганизмдердің табиғаты және микробтық паразитизмнің эволюциясы

Орындаған:Алтай А

 

Қабылдаған: Ахаева Мария Адиллаевна

 

 

Тақырыбы:Патогендік микроорганизмдердің  табиғаты және микробтық паразитизмнің  эволюциясы

 

Астана – 2012 жыл

 

“Астана медицина университеті”  АҚ

Ш.И. Сарбасова атындағы микробиология,вирусология  кафедрасы

 

Презентация

• Кіріспе
• Негізгі бөлім
• Паразитизм туралы түсінік
• Патогенді микроорганизмдердің эволюциясы
• Патогенді микроорганизмнің тасымалдануы
• Патогенді микроорганизмдердің фенотиптік белгісі
• Қорытынды
• Пайланылған әдебиеттер

 

Жоспар

Кіріспе

 

• Бұл жұмыста негізінен біздер микробтық паразиттердің патогенді әсерлеріне және эволюциясына тоқталмақпыз. Адам ағзасында дамитын көптеген патогенді микроорганизмдердің эволюциясы және өмірлік циклдары ерекшеліктеріне мән берілмек.

Паразитизм туралы түсінік

 

Паразитизм (гр. parasіtos – арамтамақ) — белгілі бір организмнің (паразиттің) екінші бір организмді (иені) тіршілік  ортасы ретінде пайдаланып, сонда  өсіп дамуы, қоректенуі. Паразит  организмнің сыртында тіршілік  етсе эктопаразит, ал ішкі органдар  мен тін, ұлпаларда тіршілік етсе  эндопаразит деп аталады. Паразитизм  вирустар мен бактериялардан  бастап, өсімдіктер арасында да, жануарлар арасында да кездеседі. Сондай-ақ, түгелімен паразиттерден  ғана тұратын «кластар» мен  «отрядтар» бар. Мысалы, қарапайымдардан  споровиктер, жалпақ құрттардан  трематодалар, моногенеялар, цестодалар, жәндіктердің ішінде бүргелер  мен биттер, т.б. Жоғары сатыдағы  өсімдіктер арасында омела (лат. vіscum) және сұңғыла (лат. orobanche) туыстарын  айтуға болады. Жалпы бір организмде  паразиттің бірнеше түрі тіршілік  етеді, олар әр түрлі органдар  мен тіндерде (ұлпаларда) орнығады  да, өзгеше қауымдастық — паразитоценоз  құрады.

• Паразиттің даму сатысының бір кезеңі иесі организмінде (мысалы, тек қоректену кезінде) өтетін болса, оны «уақытша паразитизм» деп, ал дамуының көпшілік уақыты иесі организмінде өтетін болса «тұрақты паразитизм» деп атайды. Паразиттер облигатты (міндетті) және факультативті (міндетті емес) деп бөлінеді. Паразиттерге тән ерекшелік — тіршілік ету жағдайына байланысты оларда бір органдары (мысалы, ас қорыту, сезім жүйесінің, т.б.) жойылса, керісінше екінші бір органдары (мысалы, көбею, бекіну, т.б.) күрделілене түседі. Паразитизм процесі кезінде паразиттердің дамуы бір ғана емес, бірнеше иеде өтуі мүмкін. Мысалы, безгек қоздырғышының иелері — адам мен анофелес туысына жататын маса; эхинококк ауруы қоздырғышының иелері — адам мен ит, т.б. Паразитизм өсімдіктер арасында да кең тараған. Бірақ мүк, қырыққұлақтәрізділер, жалаңаш тұқымдылар арасында паразитизм кездеспейді. Паразитизмнің табиғаттағы организмдер популяциясын реттеуде және сұрыптау процесінде маңызы болғанымен, адам денсаулығына, жануарларға, өсімдіктерге өте көп зиян келтіреді. Паразитизм мәселелерін биология, медицина, ветеринария, агрономия, паразитология, вирусология, т.б. ғылым салалары зерттейді;

• Паразитизм қасиеті түрге генетикалық бекітілген және тұқым қуалау арқылы беріледі. Паразиттерге адам ауруының жұқпалы және инвазиялық барлық қоздырғыштары жатады.

•  "Патогенділік" - микроорганизмнің ауру қоздыру қабілеті. Ол екі грек сөзінен тұрады: раіһоз - қайғы-қасірет, gепеs - тудыру. Патогенді, яғни ауру тудырушыларға барлық бактериялар жатпайды. Микро- және макроорганизм арасында түрлі .симбиоз формалары бар: мутуализм, комменсализм және паразитизм. Патогенділік, немесе ауру тудыру қабілет абсолютты емес. Оның пайда болуы келесі шарттарға байланысты:
• Микробтардың патогенділігі жануарлардың арнайы түрінде байқалады. Кей бактериялар тек адамға патогенді, басқалары тек жануарларға патогенді, ал тағы баскалары адамға және жануарға да патогенді (оба, бругцеллез, туляремия т.б. қоздырғыштар).
• Кей жағдайларда (табиги) микробтар макроорганизмге патогенді емес, ал жағдайы өзгергенде сол микроорганизм патогенді болып келеді. Мысалы, табиғи жағдайда тауықтар сібір түйнемесімен ауырмайды, ал егер олардың дене температурасын төмендетсе олар ауырады.
• Сау адамға патогенді емес немесе шартты патогенді микроорганизмдер организмнің табиғи резистенттілігі (төзімділігі) бәсендесе осы микробтар патогенді болып келеді.

•  Патогенділік ауру тудыру қабілеті — бактерияның түр (видовое) қасиеті, түрдің барлығына тән, бірақ түрлі өкілдерде түрлі дәрежеде көрінеді. Сондықган, патогенділік дәрежені бағалау үшін вируленттілік термин пайда болды. Патогенділік және вируленттілік (латын тілінен virulentus - улы) бір мағынада - ауру тудыру қабілет, бірақ вируленттілік дегеніміз саналық баға, яғни пагогенділіктің дәрежесі, өлшемі. Вируленттілікті күшейтуте (ұлғайту) және бәсендету (төмен) болады. Бұны қоздырғышқа түрлі әсер беру нәтижесінде байқауға болады. Л.Пастер сібір түйнемесіне қарсы вакцина алғанда, оның қоздырғышын жоғары температурада өсірді (42"С) - қоздырғыштың патогенділік қабілетіне жауанты плазмида жоғары температурада бұзылады. Л.Пастер қүтыруға қарсы вакцинаны алғанда, ол көжектерге жоғары вирулентті құтыру қоздырғышының штаммын селекциялап адамға патогенді емес штаммын алды. Л.Себип полиомиелитке қарсы тірі вакпинаны полиовирустың үш типтерінің селекциясын жасағанда авирулентті штаммын алды.

Патогенді микроорганизмдердің  эволюциясы

 

• Патогенді организмдер сапрофиттер шықты деп болжамданады, олар эволюция процесінде жануар ағзасының әртүрлі тіндері мен мүшесіеде паразиттік қоректену типіне бейімделген. Және сол жануарлар мен өсімдіктер белгілі бір паразит таксондарының қожайыны болып табылады. Қожайын организмі де эволциялық процесс бойынша өзгеріп отырады, яғни оларда паразиттерге қарсы қорғаныш механизмі қалыптасады. Бір жағынан, эволюция бойынша көптеген паразиттер қожайынының қорғаныш реакцияларына бейімделуі жүреді. Мұндай бейімделуге паразит клеткасының қабырғасының қалыңдауы мысал бола алады.

Патогенді микроорганизмдердің тасымалдануы

 

• Патогендік  түрлік белгі, ол паразиттің эволюциия процесінде микроорганизмнің геномына бекітіліп тұқымқуалау арқылы тасымалданады, яғни генотиптік белгі, ол микроорганизмнің микроорганизмге енуінің потенциалды мүмкіншілігін, онда көбейеді, ауруда пайда болатын патологиялық процестердің жиынтығын тудырады.

 

Паразиттің өмірлік циклі

Патогенді микроорганизмдердің  фенотиптік белгісі

 

    Фенотиптік белгісі вируленттілік болып табылады, яғни белгілі бір жағдайларда көрінетін штамның қасиеті. Вируленттілікті жоғарлатуға, төмендетуге, өлшеуге болады, яғни бұл патогендік шамасы болып келеді.

Патогенділік бактериялардың биологиялық  белгі ретінде үш қасиеттермен  нәтижеленеді:  

 

• Инфекциялық (немесе инфективтік) — бұл қоздырғыштың организмге енуі және ауру тудыруы. "Микробтың ену механизмінің біреуімен енгенде өзінің патогенді қасиеті сақталып беткейлі барьерлерден (тері және кілегей қабығы) өтеу қабілеті" (Л.М.Королюк, 1995). Мысалы ұзақ уақыт лимфоциттерде, макрофагтарда, жүйке тіндерінде персистерлеуші қабілеті бар адамның иммуножетіспеушілік вирусымен шақырылатын ауру. Тіндерде ұзақ уақыт сақталуы салдарынан организмнің нервті және иммундық жүйесін баяу зақымдайды, ол екіншілік инфекциялар, жеделдеу энцефалитпен, ісіктер және тағы да басқа патологиялық өзгерістермен сипатталады, осының бәрі науқас адамның өліміне әкеледі.
• Инвазивтік-қоздырғыш организмнің қорғаныс механизмдерінен сау өтіп, көбейеді, клеткаға өтіп, организмде таралу қабілеті. Бұл қасиет патогенді микроорганизмдерде пагогенді факторлар топтасқанда сипаттама береді. Олар клеткаға енген соң қарқынды көбейеді; фагоцитозды бәсендететін факторлар және фагоцитозды өткізбеуге бейімді факторлар микроорганизмдерде кездеседі; "агрессия және қорғаныс" ферменттері көптеген топтар қалыптастырады.
• токсигендік (немесе улылық -токсиндік)

 

 

• Эндотоксин және экзотоксин анықталған. Эндотоксин теріс грамды бактерияларда ғана бар. Ол ЛПС және онымен байланысты белоктар. Эндотоксиндер термостабилді (температураға төзімді), тек бактерия бұзылғанда сыртқа шығады. Эндотоксин экзотоксинге қарағанда спецификасы байқалмайды. Олардын улылығы және пирогенділігі теріс грамды бактериялардың ЛПС құрамына кіретін белок А-мен байланысты. Эндотоксиннің пирогендік әсері бас миының термо орталығымен байланысты емес. Олар полиморфты ядролы лейкоциттерден пирогенді заттар бөлінуін стимуляциялайды. Эндотоксин " қабыну агенттер ретінде болады: капиллярлардың өткізгіштігін артады және клеткаларды бұзады. Олардың қабыну және пирогенді әсері бейспецификалы. Эндотоксинмен уланудың көптегеп көріністері жалғыз ЛПС әсерімен мұқтаж емес, эндотоксин биологиялық белсенді заттар бөлінуін қамтамасыз етеді -- гистамин, серотонин, простагландин, лейкотриен т.б., барлығы 20 астам. Осы биологиялық белсенді заттар организмнің мүшелері мен тіңдерін зақымдайды.

Экзотоксинді оң грамды және  теріс грамды бактериялар түзеді. Оң грамды бактерияларда‑ экзогоксин  ЦПМ және клетка қабырғасында  қарқынды синтезделіп сыртқа  шығарылып тұрады. Теріс грамды  бактерияларда (тырысқақ вибрионы, токсигенді ішек таяқшасы, салмонеллдер) кей экзотоксиндері (энтеротоксин) арнайы қолайлы жағдайда түзіледі, яғни инфицирленген организмде  және цитоплазмада сақталады, клетка  бұзылғанда сыртқа шығады.

Эндотоксиндер бактерияның компоненті  болып, бактерия енгеннен  кейін  ішкі факторлардың әсерінен бөлініп  шығады.

 Анатоксин (токсоид) (гр. ана – сыз, сіз, емес, қосымшасы, гр. тохікон – у) – формалинмен ұзақ әсер етудің нәтижесінде улылығын жоғалтқан, бірақ иммундық және антигендік қасиеттері сақталған бактериялық экзотоксин.

 

 

 

Қорытынды

 

• Мұндай патогенді микроорганизмдер адам өмірі үшін қауіпті болып табылады. Және бұлардан сақтанудың бірнеше жолдары да бар. Паразиттік тіршілік ету сау организмнің патологиясына алып келеді. Және көптеген жұқпалы аурулардың шығуы алып келеді. Сондықтан патогенді және шартты патогенді микроорганизмдерді толық зерттеп білгенде ғана біздер олардың зиян жақтарын көптеп білеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер

 

• http://semestr.kz/refkaz/29/728-auru-tu1171yzatyn-mikrobtar-sipattamasy.html
• http://ru.wikipedia.org/wiki/Паразитизм
• http://kk.wikipedia.org/wiki/Паразитизм
• http://ru.wikipedia.org/wiki/Патоген