Иммундық реакциялар

б) Келесі айырмашылық  –бласттрансформацияны әртүрлі  интерлейкиндер қалыптастырады.

Т-хелпердің активтенуінде  бұл антигенжеткізуші өнімі-ИЛ-1 әсерінен, осы жасуша бөліп шығаратын ИЛ-2. Өз секреция өнімдері арқылы стимулданатын жасушаларды аутокриндік деп атайды.

В-жасушаларды қарастыратын болсақ, олардың стимулдануы гетерокринді болады, яғни стимуляция шерік-жасушалар (активтенген Т-хелперлер) секрециясының өнімдері арқылы жүзеге асады, мысалы: ИЛ-4 (бласттрансформацияны индукциялайды) және ИЛ-5 (проплазмалоциттерде және плазмалоцитерде алғашқы антиденелердің синтезделуін және секрециялануын стимулдайды).

Жасушалық иммундық реакциялардағы (NК-жасушалардың қатынасуымен жүретін) адгезивтік әрекеттесулер

Жасушалық иммундық реакцияларда шешеуші рөл жасуша-киллерлерге (Т-киллерлер, NК-жасушалар) тиісілі. Т-киллер «жат» жасушалармен түйіскеннен кейін активтенеді және бласттрансформацияланады; ал NК-жасушалар-барлық уақытта, яғни жасуша-нысанамен түйіспей ақ, актив күйде болады. Сондықтан төменде NК-жасушалардың қатынасуымен жүретін адгезивтік әрекеттесу жобасын қарастырамыз.

1) Алғаш жасушалардың  әлсіз адгезиясы болады;

2) Осының арқасында NК-киллерлердің ГНК-І-дің (гистоүйлесімділіктің негізгі кешенінің) белгілі бір антигендерін тануына мүмкіндік туады.

3) Егер NК-жасуша ГНК-І-дің өздеріне бағытталған бір антигенін тапса, гуморалдық реакциядағыдай, адгезияның күшею және активтену тетіктері іске қосылады.

4) Адгезивтік ақуыздар  арасында өзімізге бұрыннан белгілі  жұптар-LҒА-1-ІСАМ-1 және LҒА-1-ІСАМ-2 болады және олардың әрқайсысы NК-киллерлердің және оның «нысанасының» беттерінде кездеседі.

Жасушаның адгезиялық қызметтері және

жасушааралық  түйісу (контакт)

Тірі дүние эволюциясында  біржасушалы ағзалардан көпжасушалы  ағзалардың пайда болуы үдерісінде жасушалардың бір-бірімен байланысуын және жасушааралық ақпараттармен алмасуын қамтамасыз ететін тетіктердің қалыптасқаны сөзсіз. Мұндай тетіктердің бірі-жасушааралық адгезия және жасушааралық түйісу (контакт) болып табылады.

Эмбриогенез кезінде  жасушалардың топтасып ұлпа пайда етуі қалай болса солай, кездейсоқ, жүзеге аспайды, әрбір ұлпа жасуша топтарының арнайы адгезиясы (ағыл. «adhesion»-тіркесу), тіркесіп байланысуы нәтижесінде түзіледі.

Жасушалардың бір-бірімен  тіркесіп байланысуының екі түрін  ажыратуға болады: жасушааралық адгезия  және жасушааралық түйісу (контакт). Бұлардың екеуі де бір-біріне ұқсас, ортақ  бір нәтижеге, жасушалардың өзара  байланысуына, алып келетін үдерістер. Дегенмен, айырмашылықтары да жоқ емес, мысалы: -адгезия-жасушалардың уақытша байланысуы және ол әртүрлі ұлпа жасушалары (қан жасушаларымен эндотеомиоциттер) арасында болатын байланыс.

Адгезиялық байланыстар-ағзаның  қабыну, иммундық реакциялардың қалыптасуы т,б, сияқты маңызды құбылыстарға алып келеді.

Жасушааралық түйісу (контакт)-жасушалардың салыстырмалы түрде  тұрақты байланысуы, ол ұлпалардың түзілуіне алып келеді және бір ұлпа жасушаларының арасында болады.

Адгезивтік  мембраналық ақуыздар

1) Интегриндер-құрылысы  гетеродимерлі (_j β_j) болып келетін интегралдық ақуыздар. Оның  субъединицасының (бөлшегінің)-10, β-субъединицасының-15-ке жуық түрлері белгілі. β-бөлшегі -бөлшекке қарағанда кішілеу болып келеді. Екеуінің де жасушаішілік, мембраналық, жасушадан тыс-3 домендер болады.

 

Жасушаішілік домен- цитоскелеттің (цитоқаңқаның) бекінуіне қатынасады. Бұл доменмен микрофиламенттер арасындағы байланыс арнайы ақуыздар-винкулин, талин  немесе актиннің көмегімен жүзеге асады. 

Жасушадан тыс домен-арнайы лигандаларды «танып» олармен адгезиялануға (байланысуға) жауапты. Осы лигандаларда, көпшілік жағдайларда «танылатын» локус бірдей трипептид бірізділігі-Аргинин-Глицин-Аспарагин- (-А-Г-А) болып табылады.

β-бөлшектің 15 түрі белгі. Дегенмен, олардың ішінен жиі кездесетіні және жақсы зерттелгені, үшеу: β₁-интегрин, β₂-интегрин, β₃-интегрин.

β₁-интегриндер-лимфоциттердің және тромбоциттердің мембранасында кездеседі. Кейбір β₁-интегриндер лимфоциттердің эндотелиймен әрекеттесуіне қатынасады.

β_2-интегриндерге жататын 3 ақуыз анықталған, олар тек қана лимфоциттерде емес, сол сияқты-басқа да лейкоциттерде- гранулоциттерде және моноциттерде табылған.

Лейкоцитердегі (гранулоциттер, моноциттер) β₂-интегриндер біріншіден эндотелий жасушаларымен, екіншіден фагоциттелуші субъекттермен әрекеттесуді қамтамасыз етеді.

β₂-интегриндер кейбір лейкоциттер және активтенген тромбоциттер беттерінде табылған. 2) Селектиндер-мономерлер болып табылады, оның N-ұшы домені лектиндер қасиеттеріне ие.

 

Лектиндер–олигосахаридтік тізбектердің соңғы моносахаридіне ерекше сай болып келетін ақуыздар тобы болып табылады.

Сонымен, лектиндік домен  арқасында, селектиндер жасуша беттеріндегі белгілі бір көмірсу компоненттерін «таниды». Екі селектиндер (Р және Е) үшін лиганд болып олигосахаридтің соңғы қанты сиалил-фукоза саналады.

Лектиндік доменнен басқа, тізбектің N-ұшынан С-ұшына қарай, тағы-да 3-10 домендері болады.

Селектиндердің 3 өкілі  белгілі-L-, Р-және Е-селектиндер. 

L-селектин-әртүрлі лейкоциттер беттерінде кездеседі және эндотелтийдің гликопротеиндермен әрекеттесуіне қатынасады. L-селектинге сай келетін гликопротеиндер лимфотүйіндердің қылтамырдан тыс венулаларында (бұл венулалар биік эндотелтийдің болуымен ерекшеленеді) өте көп мөлшерде кездеседі. Сондықтан да осы жерде, кәдімгі жағдайларда, лимфоциттер қантамырлар қуысынан сыртқа-лимфа түйіндеріне шығады, бұл үдерісті хоминг (ағыл. (home)-ұй), лимфоциттердің лимфоидтық ұлпаға қайта оралуы, деп атайды. Биік эндотелий гликопротеиндері лимфоциттер үшін шамшырақ (маяк) қызметін атқарады және оларды қантамыр адрессиндері деп атайды. Сонымен, лимфоциттер хомингі L-селектиннің қантамыр адрессиндерімен әрекеттесуі нәтижесінде жүзеге асады.

Р-және Е-селектиндер-лейкоциттер  емес эндотелий беттерінде кездеседі  және олар лейкоциттермен әрекеттесуге қатынасады.

Адгезивтік  иммунноглобулиндер

Адгезивтік иммунноглобулиндер (Jg) және иммуноглобулин тектес (Jg-тектес) ақуыздар лимфоидтық жасушалар бетінде, рецептор ретінде, кездеседі.

 

 

В-лимфоциттер беттеріндегі иммуноглобулиндер (Jg) жеңіл тізбектерден (L) және ауыр тізбектерден (Н) тұратын олигомерлік құрылым болып табылады. L-тізбек 2 доменнен, бір құбылмалы (V₂) және бір тұрақты (константты) (С_L) тұрады, ал Н-тізбек-4 доменнен тұрады, оның бірі құбылмалы (V_Н) және 3 не 4 тұрақты (константты) (С_Н). Құбылмалы домендер (V_L және V_Н) жұптасып белгілі бір антигенге сай (спецификалық) антигенбайланыстырушы орталық пайда етеді.

Т-лимфоциттер бетіндегі Jg тек ауыр тізбектен тұрады, мұндай ақуыздарды Т-жасушалы рецепторлар (ТЖР) деп аталады.

 

 

Кодгериндер-адгезивтік қабілеті тек Са²⁺ ионы болған жағдайда ғана байқалатын ақуыздар. Олардың қызметі-эпителий, нерв және бұлшықет ұлпаларында салыстырмалы түрде тұрақты жасушааралық түйісуді (контакт) қалыптастыру.

Адгезивтік ақуыздар өте маңызды және күрделі физиологиялық үдерістерді-қабыну, иммундық реакция т.б. қалыптастырады.

Қабыну

Қабыну-ағзаның қорғаныстық  реакциясының бірі болып табылады. Бұл күрделі патобиологиялық  үдерісте-екі маңызды құбылысты  атауға болады:

 

-қантамырлық реакция (ұсақ қантамырлардың кеңейуі және қабырғаларының өткізгіштік қабілетінің жоғарлауы);

- лейкоциттердің қантамырлардан  белсенді сыртқа шығуы.

Соңғы уақытқа дейін  қабыну ошағына лейкоциттердің шоғырлануы микроағзалардың не ағзаның өз жасушаларының бөліп шығаратын хемоаттрактанттары болуы мүмкін деген болжам айтылып келген. Ал, шын мәнінде лейкоциттер миграциясын индукциялайтын басты құбылыс-қабыну аймағында эндотелийдің адгезивтік қабілетінің жоғарылауы екендігі белгілі болды.

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер:

 

1. А. Рақышев «Организмнің нәзік құрылысы», Алматы, 1994.
2. Қ. Сапаров «Жалпы цитология негіздері», Алматы, 1994.
3. М. Нұрышев «Гистология және эмбриология негіздері», Алматы, 1998.
4. Ю. И. Афанасьев, Н. А. Юрина «Гистология, цитология және эмбриология», Алматы, 1998.