Иммундық реакциялар

Досполова А.

Жоспар

І Кіріспе

ІІ Негізгі  бөлім

  а)  Иммундық реакциялар

  б)  Гистоүйлесімділіктің  негізгі кешенінің-І- (ГНК-1) антигендері  және жасушалық  иммундық реакция

  в)  Гистоүйлесімділіктің  негізгі кешенінің –ІІ- (ГНК-ІІ-) антигендері және гуморальдық  иммундық реакция

  г)  Гуморалдық  иммундық реакциялардағы адгезивтік  әрекеттесулер

ІІІ Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Иммундық реакциялар

Иммундық үдерістердің инициаторлары болып антигендер саналады. Антигендер дегеніміз-жат ақуыздар, полисахаридтер, қысқа пептидтер. Олар еріген күйінде және вирустардың, бактериялардың, әртүрлі жасушалардың беттерінде түйіршік күйінде кездесуі мүмкін. «Түйіршіктермен»-(вирустар, бактериялар, әртүрлі жасушалар) байланысқан антигендерді корпускулярлық антигендер деп атайды.

Еріген және корпускулярлық антигнедердің екеуі де иммундық реакцияларды туғыза алады, бірақ олардың  тетіктері әртүрлі болады.

Антигендер өздерінің  иммуноспецификалық қасиеттері бойынша  да ерекшеленеді: әртүрлі иммуноспецификалық еріген антигендерге түрліше антиденелер (иммуноглобулиндер) түзіледі, ал корпускулярлық антигендердің қатынасуымен жүретін иммундық реакцияларда-түрліше рецепторлары бар Т-жасушалар қатынасады.

Антигеннің иммундық спецификалылығы оның олигопептидтік не олигосахаридтік фрагменттері арқылы анықталады, оны антигендік детерминанта деп атайды. Бір антигеннің бірнеше антигендік детерминанттары болуы мүмкін. Егер мұндай антиген ағзаға енсе оған қарсы бірнеше антиденелер түзіледі. Микроағзалар бетерінде көптеген әртүрлі антигендер және тиісілі өте көп антигендік детерминанттар болады. Сондықтан да бактериялық инфекция кезінде қанда көптеген антиденелер саны бірден өседі.

 

Гистоүйлесімділіктің  негізгі кешенінің-І- (ГНК-1) антигендері  және жасушалық 

иммундық реакция

Сонымен, антиген деп  иммундық реакцияны тудыратын «жат»  заттарды атаймыз. Дегенмен, кейде, белгілі  бір жағдайларда иммундық реакция  тудыратын ағзаның өз ақуыздарын да антигендерге жатқызады. Оларға-өте  маңызды мембраналық гликопротеиндер-гистоүйлесімділіктің негізгі кешендерінің антигендері (ГНК, ағыл. МНС-антигендері-Maijor histocompatibility Complex) жатады. Гистоүйлесімділіктің негізгі кешендері (ГНК)-гликопротеиндерді кодтаушы гендер жиынтығы болып табылады.

 

 

Гистоүйлесімділіктің  негізгі кешенінің ГНК антигендерін 2 топқа бөледі-ГНК-1, ГНК-2.

ГНК-1 антигендері ағзаның кез-келген ядролы соматикалық жасушалрының беттерінде кездеседі. Олардың жалпы саны бірнеше  жүздеген гликопротеиндерге дейін  жетеді. Әрбір жасушалар беттерінде кездесетінГКГ-1 антигендерінің жалпы саны 500 000 молекулаға дейін жетеді, бұл плазмолемма ақуыздарының 1%-на тең. ГНК-1 антигендері молекуласы екі әртүрлі полипептидтер тізбегінен тұрады: ауыр тізбек (массасы 44000 Да) және жеңіл тізбек (11000 Да).

Осы ақуыздарды кодтаушы гендер 6 хромосомада орналасқан. ГНК-1 гендерінің әрқайсысының көптеген аллельдері белгілі, сондықтан да әртүрлі адамдардың жасушалары ГНК-1 антигендер жиынтығы бойынша ерекшеленеді. Демек, ГНК-1 антигендері жиынтығы арқылы ағзаның иммундық жүйесі жасушаларды «өз жасушалары» және «жат жасушалар» деп «бөледі».

Жасуша төмендегі жағдайларда  «жат жасуша» деп «танылады»:

-егер бұл трансплантант жасушасы  болса;

-егер бұл ағзаның өз жасушасы, бірақ ісік жасушаларына айналған (малигнизацияланған) болса;

-егер ГНК-1антигендерінің біреуімен вирус байланысқан болса;

-егер бұл жасушасы ірі микроағза,  мыс. патогендік саңырау құлақтікі,  болса.

1) Жоғарыда келтірілген жағдайлардың  бәрінде-де жасуша арнайы лимфоциттер-киллерлер  (киллер-өлтіруші) арқылы шабуылданады. Лимфоциттер-киллер арасында:

-иммуноспецификациялық Т-килерлер (Т-жасушаларының бір популяциясы)  және

-иммуноспецификациялық NК-жасушалар (табиғи киллерлер), болады.

Т-киллер рецепторларының (Т-жасушалар  рецепторлары ТЖР) ерекшеліктеріне  қарай оларды клондарға бөледі.

-Т-киллерлердің әр бір рецепторлары (ТЖР) белгілі бір ГНК-1 антигендерін  «тануға» маманданған;

-егер антиген «дұрыс» күйде  болатын болса, онда Т-киллерлер  қозбайды;

Т-киллерлердің активтенуі өздері «тексеретін» жасуша беттерінде өздеріне сай келетін ГНК-1 антигенін таба алмаған жағдайларда жүзеге асады, яғниТ-киллерлер әрекеті «танымау» реакциясы принципіне негізделген.

NК-жасушалар (табиғи киллерлер) болатын болса, олардың бәрі бірдей және белгілі бір ақуыздарды (ісік жасушаларының беттерінде пайда болатын) «тануға» бағытталған.

2) Сонымен жасуша нысанамен  түйісіп және «өзіне сай» келетін  ГНК-1 антигенін таба алмай Т-киллерлер  активтенеді, яғни бластрансформацияланады-шеткі  лимфоидтық мүшелерде қарқынды  бөлінетін Т-иммунобласттарға айналады.

3) Жаңа Т-киллерлер  (немесе NК-жасушалар) «жат» жасушаларды шабуылдап, жасуша нысана мембранасында гидрофилдік арналарды пайда ететін перфорин деп аталатын ақуызды бөліп шығарады. Осы арналар арқылы жасушаға жасушаішілік ақуыздарды ыдырататын арнайы протеазалар-гранзималар енеді. Сонымен қатар, осы арна арқылы жасушаға кіші молекулалы қосылыстар және су енуі мүмкін, ал бұл осмостық шоктың дамуына ықпал етеді.

Иммундық реакцияларда осы тетікпен қатар тағы бір тетік  әсер етеді: көптеген жасуша-нысана беттерінде Ғаs ақуызы, ал Т-киллерлерде оның контрагенті -Ғаs-лигандтар болады. Олардың өзара әрекеттесуі жасуша-нысанада «өзін-өзі өлтіру» -апоптоз тетіктерін іске қосады.

Осы үдерістердің бәрін-жасушалық  иммундық реакция деп атайды.

 

Гистоүйлесімділіктің  негізгі кешенінің –ІІ- (ГНК-ІІ-) антигендері және

гуморальдық иммундық реакция

ГКН-ІІ- антигендері барлық жасушалардың емес, тек кейбір жасушалардың-антиген  жеткізуші жасушалар-В-лимфоциттер, макрофагалар, кілегей қабаттың эпителий жасушалары, қантамырлар эндетелиоциттері, беттерінде кездеседі.

Осы жасушалар мен  олардың беттерінде орналасқан ГНК-ІІ-антигнедерінің қатынасуымен гуморальдық иммундық реакциялар дамиды. Оны туындататын  агенттер:

-ерігіш антигендер,

-ұсақ корпускулярлық  агенттер–(бактериялар, органеллалар (әсіресе лизосомалар) ағзаға енген жағдайларда) болып саналады.

Гуморалдық иммундық реакцияларда төмендегідей құбылыстар орын алады:

1а) Антигендердің ағзаға  ең алғаш рет енуі кезінде  имундық реакция жасуша бетіндегі   иммуноглобиндердің–(Jg) тиісілі В-жасушалар клондарымен өзара спецификациялық әрекеттесулерінен басталады.

Егер антиген ағзаға қайтадан енетін болса, онда ол оған қарсы  түзілген антиденелермен байланыса  алады. Осы кешен (антиген-антидене), өз кезегінде, макрофагтар және басқа  да антиген жеткізуші жасушалар беттеріндегі Ғс (Jg-нің тұрақты (константты) бөлігінің рецепторлары) рецепторлаымен әрекеттеседі.

1б) Қалай болғанда  да антигендер (ерігіш, корпускулярлық) тиісілі жасушалар арқылы фагоцитозданады  және өңделеді. Бұл кезде ол  антигендік детерминанттарға дейін бөлшектеніп, гаптенге айналады.

1в) Содан кейін өңделу  өнімдері жасуша беттеріне шығарылады  және ГНК-ІІ-антигендерімен байланысып  кешен пайда етеді. Осылайша  ГНК-ІІ-антигендерінің көмегімен  бастапқы антиген бөлшектері (гаптендер) қайтадан толық антигендерге, бірақ «стандартты» нұсқаға айналады. Және олар үнемі корпускулярлық антигендер болып табылады, себебі олар антиген жеткізуші жасушалар беттерімен байланысқан. Соңғы құбылыс гуморалдық және жасушалық реакциялар тетіктерін бір-біріне жақындатады.

2а) Келесі кезеңде  «стандартты корпускулярлық антиген» (СКА) Т-жасушалардың маманданған  түрі-Т-хелперлер (хелпер-көмекші)  арқылы «танылады».

-Т-хелперлер өздерінің  Т-жасушалы рецепторлары (ТЖР) арқылы  стандартты корпускулярлық антиген (СКА) құрамындағы «жат» пептидті «тануға» ынталанған;

-бірақ олардың ынталылығы  абсолютті болмайды, салыстырмалы  түрде болады, сондықтан олар  нақтылы пептидтерді «танымай»,  тек олардың типтік бейнелерін  ғана «таниды». Бір сөзбен айтқанда, Т-хелпер бірегей пептид арқылы активтенбей, белгілі бір құрылымдық типке жататын кез-келген пептид арқылы активтенуі мүмкін. Яғни, антиген жеткізуші жасушалармен (СКА бар) және Т-хелперлер (тиісілі рецепторлары бар) арасында салыстырмалы иммуноспецификалық әрекеттесу жүзеге асады.

2б) Мұндай әрекеттесу  Т-хелперлерді активтендіреді, яғни  олар шеткі лимфойдтық мүшелерде  бласттрансформацияланады (белсенде  бөлінеді), жаңадан түзілген жасушалар  сол СКА-ны жаңа «қуатпен» шабуылдау  қабілетіне ие болады.

Жоғарыда келтірілген екі жағдайлар Т-киллерлер реакциясына ұқсас, бірақ Т-хелперлер әрекеттерінің ерекшеліктері де жоқ емес.

 

 

 

3а) Ол «шабуылдаудың»  ақырғы нәтижесінде активтенген  Т-хелпер В-лимфоцитпен (активтенуді  туғызған СКА бар) кездескенде,  Т-хелпер өз кезегінде, осы В-лимфоцитті активтендіреді (ал Т-киллер жасуша-нысананы ыдыратады).

3б) В-жасушалардың  активтенуі бласттрансформация  және жасушалардың белсенді көбеюі  күйінде байқалады. Жаңадан түзілген  жасушалар плазматикалық жасушаларға  жіктеледі (дифференцияланады).

Осылайша, активтенбеген Т-хелпердің  В-жасушамен  иммуноспецификалық әрекеттесуі  Т-хелпердің активтенуіне, ал активтенген  Т-хелпердің В-жасушамен осындай  әрекеттесуі В-жасушаны активтендіріп, плазмалоциттердің пайда болуына  алып келеді.

4а) Плазмалоциттер  лимфотүйіндердің ми тізбектерінде және талақ тізбектерінде жинақталады; олардың кейбіреулері қанға өтіп мүшелердің дәнекер ұлпаларына миграцияланады.

4б) Плазмалоцитер қай  жерде жинақталмасын, олар реакцияны  тудырған бастапқы антигендердің  антигендік детерминанттарына қарсы спецификалық антиденелерді өндіреді (синтездейді).

Бұл жағдайларда антигендерге қарсы бағытталған негізгі «қару»-ерігіш антиденелер болып табылады, сондақтан  да осы күрделі иммундық реакцияны  гуморалдық деп атайды.

5) Бұл «қару» (ерігіш антидене) қалайща әрекет етеді?

а) антиген-антидене кешені макрофагтар не нейтрофилдер беттеріндегі Ғ_с рецепторлармен байланысып фагоцитоздануы мүмкін;

б) Бактериялар беттеріндегі антиденелер комплимент жүйесінің  ақуыздарының байланысуын және кезек-кезегімен активтенуін иницияциялайды. Бұл жүйе қалыпты жағдайда активсіз күйде болатын 20-ға жуық протеазаларды-ақуыздарды топтастырады.

Жүйенің активтенуі сатылы тетік (каскадтық механизм) арқылы жүзеге асады. Оның соңғы компоненттері, шабуылдаушы  жасуша мембранасында иондық арналарды қалыптастырады. Нәтижесінде, жасуша осмостық шоктан өліп, жойылады.

 

Гуморалдық  иммундық реакциялардағы адгезивтік әрекеттесулер

Гуморалдық реакцияларда екі рет жасушааралық әрекеттесулер  орын алады:

-біріншісі-антиген жеткізуші  жасушалардың Т-хелперлерді активтендіру  кезінде;

-екіншісі–«стандартты  корпускулярлық антигендері (СКА)»  бар В-лимфоциттің активтенген  Т-хелперлер арқылы активтенуі  кезінде.

Осы жағдайлардың кез-келгенінде  тек иммуноспецификалық әрекеттесулер (СКА-ТЖР) болып қана қоймай, әртүрлі адгезивтік молекулалардың қатынасуымен иммуноспецификалық емес әрекеттесулер де орын алады.

Әрекеттесудің екінші түрі жасушалар арасында тұрақты байланыс пайда болу үшін қажет. Оған көптеген адгезивтік молекулалар қатынасады.

Алғаш Jg-тәрізді ақуыздар мен β₂-интегриндердің көмегімен жасушалар иммуноспецификациялық емес әрекеттеседі. Бұл әрекеттесу әлсіз болады және ол жақын арада иммуноспецификалық әрекеттесу (СКА-ТЖР) арқылы бекітілмесе жасушалар бір бірінен жеп-жеңіл ажырасады.

Егер СКА және ТЖР-лар  бір-біріне сайма-сай (комплементарлы) болса, онда адгезияның күшеюі және бір  жасушаның активтену тетіктері  іске қосылады:

-әрекеттескен адгезивтік  ақуыздардың (ИКАМ-1 –ЛФА-1) өзара  бір-біріне деген құштарлығы  жоғарылайды;

-жасуша беттерінде  басқа да (қосымша) адгезивтік (негізінен Jg-тәрізді) молекулалар пайда болады;

-жасушалар белгілі  бір кезекпен интерлейкиндерді  синтездей бастайды, олардың біреуі  осы жасушалардың біреуін (Т-хелперді  не В-лимфоцитті) бластрансформациялайды.

Қарастырылған жасушалар  әрекеттесулері арасында кейбір ерекшеліктер де бар, олар:

а) Т-хелперлердің активтенуінде  иммуноспецификалық әрекеттесу (СКА-ТЖР) Т-хелперлер тарапынан екі адгезивтік ақуыздар –СД3 және СД4, арқылы қуаттанады. СД4 ақуызының СПИД ауруының дамуында маңызы өте зор, ол тек Т-хелперлерге ғана сай келеді және онымен ең алғаш СПИД вирусы байланысады. Осыдан кейін вирус Т-хелперлер жасушасына еніп, кері транскриптаза арқылы көбеедіде, ақырында жасушаны ыдыратады. Сондықтан да ағзада барлық гуморалдық иммундық реакция бастырмаланып иммун жетіспеушілігі синдромы (СПИД) дамиды.