Анамастычны кампанент у складзе фразеалогіі: тэарэтычныя перадумовы даследавання

     Прааналізаваўшы адабраны намі фразеалагічны матэрыял беларускай  мовы з анамастычным кампанентам, мы вылучылі ў ім восем тэматычных груп: 1) характарыстыка чалавека; 2) становішча, сітуацыя;      3) мера і ступень; 4) прасторава-часавыя адносіны, характарыстыка месца;       5) перакананні, пагрозы, звароты, заўвагі, назіранні; 6) хвароба, смерць, пакаранне, знішчэнне; 7) дзейнасць, характарыстыка дзеяння, учынку;         8) пакуты, мукі, перашкода, прымус, гвалт. Вынікі семантычнай класіфікацыі фразеалагічных адзінак з анамастычным кампанентам паводле іх дэнататыўнай характарыстыкі мы прадставілі ў выгдядзе табліцы 2.                                                                                                                                                                                                                                                                                  

                                                                                                                            Табліца 2.

Вынікі семантычнай класіфікацыі фразеалагічных адзінак

Прааналізуем кожную з вылучаных намі груп. Не дзіўна, што самая шматлікая група - “характарыстыка чалавека”. Відавочна, што такое азначэнне тэматычнай катэгорыі з’яўляецца вельмі абагульненым. Таму мэтазгодна падзяліць яе на драбнейшыя састаўныя часткі: 1) разумовыя здольнасці, якасці чалавека і рысы яго характару; 2) знешні выгляд;              3) паводзіны чалавека; 4) узаемаадносіны паміж дюдзьмі.

   У падгрупе, якая апісвае разумовыя здольначці якасці чалавека і рысы яго характару, чалавек ахарактарызаваны ўсебакова, закранута інтэлектуальная сфера (конь Ісусаў ‘неразумны чалавек’; бурыданаў асёл ‘крайне нерашучы чалавек, які хістаецца, вагаецца ў выбары паміж двума раўнацэннымі рашэннямі ці раўназначнымі жаданнямі’; Алёша з батонамі ‘някемлівы, няўмелы чалавек, недарэка ці разявака’; пастухова Ганна ‘кожны някемлівы чалавек’), душэўныя якасці (двухаблічны  Янус ‘крывадушны чалавек’; валаамаў асёл (асліца) ‘пакорны чалавек, які нечакана выказаў пратэст’; Фама няверны (няверуючы) ‘чалавек, якога цяжка прымусіць паверыць чаму-небудзь, каму-небудзь’) і  інш. Адмоўныя якасці і рысы характару чалавека прадстаўлены значна большай колькасцю фразеалагічных адзінак. Сярод фразеалагізмаў са станоўчай канатацыяй зафіксаваны такія, як свяцейшы за папу рымскага ‘такі, што занадта строга прытрымліваецца пэўных ідэалаў, правілаў, установак’.                    

Падгрупа “знешні выгляд” мае дачыненне да вопраткі і чалавечага цела. Сюды ўваходзяць наступныя фразеалагічныя адзінкі: у касцюме Евы ‘без усялякага адзення, голая’. Пра жанчыну; у касцюме Адама ‘голы, без усялякага адзення’. Пра мужчыну; адамаў яблык ‘цвёрды выступ на горле ў мужчыны, кадык’.

  У падгрупу “паводзіны чалавека” мы ўключылі сем фразеалагічных адзінак. Сярод іх: як дзядзька ў Вільні ‘паводзіць сябе непрывычна, збянтэжана’; пець Лазара ‘прыкідавацца няшчасным, каб расчуліць каго-небудзь’; на ўсю іванаўскую ‘вельмі гучна, голасна гаварыць, крычаць’; (цікавы) як Марцін да кавы ‘вельмі, празмерна цікаўны хто-небудзь’;  казанская сірата ‘той, хто прыкідваецца пакрыўджаным, няшчасным, каб разжаліць каго-небудзь’; унтэр прышыбееў ‘самачынны ахоўнік парадку, душыцель свабоды’; ківаць на Пятра ‘звальваць віну на іншага’; ісці (пайсці) у Каносу ‘прыніжацца перад кім-небудзь, каяцца, станавіцца пакорлівым, прызнаючы сябе пераможаным’. Гэтыя адзінкі ў поўнай меры раскрываюць, тлумачаць характар чалавека па яго паводзінах.     

Характэрна, што ў склад падгрупы 4 “узаемаадносіны паміж людзьмі” ўваходзяць адзінкі, якія звязаны з паводзінамі аднаго чалавека ў адносінах да другога ці групы людзей: сіямскія блізняты ‘аднадумцы, блізкія ў якіх-небудзь адносінах людзі ці неразлучныя сябры’; Іван без роду і племені ‘той, хто парваў усе сувязі з роднымі і блізкімі’; Андрэй Кузьме родны Хвёдар (Хведар) ‘той, хто важнічае, хваліцца блізкасцю ці сваяцтвам з нераўнёй’; гамбургскі рахунак ‘сур’ёзныя, прынцыповыя, бескампрамісныя адносіны, стасункі паміж кім-небудзь’. 

Для апісання сітуацыі, становішча з адабранага намі матэрыялу служаць фразеалагізмы з другой групы: гордзіеў вузел ‘заблытанае спляценне акалічнасцяў’; паміж Сцылай і Харыбдай ‘у бязвыхадным становішчы’; егіпецкая кара ‘нязносна цяжкае становішча, бяда’; пацёмкінская вёска ‘ашуканства, паказуха, за якой хаваецца дрэнны стан чаго-небудзь’; трышкаў кафтан ‘становішча, калі з ліквідацыяй адных недахопаў непазбежна ўзнікаюць другія’. Усім гэтым прыкладам, акрамя аднаго, уласціва адмоўная канатацыя.

Тэматычная група  “мера і ступень” складаецца з  фразеалагізмаў (зарабіць, выручыць, выгадаць)  як заблоцкі на мыле ‘зусім нічога ці амаль нічога, ніколькі’; як на Дзяды ‘выдатна, уволю (наесціся, пад’есці)’; да Масквы ракам не пераставіш (не паўстаўляеш) ‘залішне многа’; пад Катоўскага (стрыгчы) ‘дагала, зусім, поўнасцю’; як швед пад Палтавай ‘зусім, канчаткова’; геркулесавы слупы ‘вышэйшая, крайняя ступень, мяжа чаго-небудзь’.

Група “прасторава-часавыя адносіны” прадстаўлена наступнымі  фразеалагічнымі адзінкамі: Садом і Гамора ‘заганнае, грахоўнае месца’ (Садом і Гамора - старажытныя гарады, поўныя заганаў і, па біблейскім міфе, падвергнутыя за гэта разбурэнню); аўгіевы стайні ‘запушчанае, забруджанае месца’; куды  Макар цялят не ганяў, дзе Макар козы пасе ‘вельмі далёка, аддаленае або цяжкадаступнае месца’. Часавыя адносіны выяўляюцца ў наступных фразеалагізмах: да грэчаскіх Каляд (календаў) (адкладваць) ‘на няпэўны час, надоўга ці назаўсёды’; арэдавы вякі ‘вельмі доўга’; мафусаілаў век ‘вельмі доўгае жыццё, даўгалецце’.

У фразеалагізмах за царом Гарохам ‘вельмі даўно, невядома калі’ (было, адбывалася што-небудзь); Ад Адама 1) ‘з даўніх часоў, здаўна’;          2) ‘здалёк, не адразу прыступаючы да сутнасці справы’ ўласнае  імя  адыгрывае ключавую ролю, вызначаючы сэнс ўсёй фразеалагічнай адзінкі. Адам - першы чалавек на зямлі, Гарох - таксама “персанаж” вельмі старажытны. Сам фразеалагізм за царом Гарохам узнік на ўзор свабодных словазлучэнняў тыпу за царом Ірадам, за царом Сімяонам. Назва расліны ў якасці імя выкарыстана ў сувязі з тым, што гэта адна з найбольш старажытных культурных раслін, вядомых славянам. Ад значэнняў гэтых уласных імёнаў у далейшым, як нам падаецца, і было развіта значэнне ўсёй фразеалагічнай адзінкі [ Лепешаў 2004, с. 147 ].

З усяго вышэй пералічанага вынікае, што ў аналізуемай катэгорыі змяшчаюцца фразеалагізмы з рознай структурай, але падобным значэннем. Пры гэтым яны адрозніваюцца адзін ад аднаго “тэрытарыяльнай прыналежнасцю” сваіх значэнняў, гэта значыць, тут уласныя назвы, якія абазначаюць пэўныя геаграфічныя аб’екты, сігналізуюць пра вытокі паходжання фразеалагічнай адзінкі. Трэба дадаць, што некаторыя фразеалагізмы знаходзяцца ў сінанімічных адносінах паміж сабой.

 Група  5 “перакананні, пагрозы, звароты, заўвагі, назіранні”  ўключае  дваццаць дзве фразеалагічныя адзінкі . Сярод іх такія, як вось табе, бабка, і Юр’еў дзень! ‘вокліч здзіўлення ці расчаравання’; як (быццам) фенікс з попелу (з прыску) ‘нібы сімвал неўміручасці, вечнага абнаўлення, адраджэння’; шапка Манамаха 1) ‘галаўны ўбор як сімвал царскай улады ў Расіі’; 2) ‘адзінае, паўнаўладнае кіраўніцтва  дзяржавай’; слава Алаху ‘на шчасце. Выказванне радасці, задавальнення, супакою з якой-небудзь прычыны’; і квіта < пане, дзядзька>  Мікіта ‘на гэтым усё скончана; пра канчатковую развязку чаго-небудзь’; адзін раз Марку жаніць ‘выказванне поўнай рашучасці перад прыняццем рашэння’; Масква відаць ‘выказванне незадавальнення пры ўжыванні чаго-небудзь горкага або кіслага’ (часта суправаджаецца прыжмурам вачэй).

  Большая частка фразеалагізмаў з гэтай групы нясе ў сабе перакананні, у якіх  адлюстравана жыццёвая ісціна (кесарава Кесару ‘кожнаму належнае тое, чаго заслужыў’). Некаторыя з выразаў звязаны з рэлігійным аспектам жыцця: Алах з табой (ім, ёй, вамі, імі) ‘няхай будзе так’; выказванне згоды, прымірэння, уступкі’;  Алах ведае што ‘штосьці надзвычайнае’;  адзін Алах ведае ‘нікому невядома’.

    Да катэгорыі “хвароба, смерць, пакаранне, знішчэнне” мы аднеслі фразеалагічныя адзінкі кшталту сталыпінскі гальштук ‘шыбеніца, пятля’; адправіць у Магілёўскую губернію ‘забіваць, знішчаць’; антонаў агонь ‘заражэнне крыві, гангрэна’; у Магілёўскую губерню ‘у замагільны свет, супрацьпастаўлены зямному жыццю’; варфаламееўская ноч ‘масавае, нечаканае знішчэнне каго-небудзь’; трапіць  да Абрама (Абрагама) на піва ‘памерці’; замуж за <пана> пясоцкага (збірацца) ‘паміраць’; ездзіў у Рыгу ‘ванітавала каго-небудзь, звычайна пры моцным ап’яненні’; адпраўляць у штаб Духоніна ‘растрэльваць’; адпраўляцца (ісці, ехаць) да Абрама (Абрагама) на піва ‘паміраць’.

Тэматычная катэгорыя “дзейнасць, характарыстыка дзеяння, учынку” складаецца з вялікай колькасці фразеалагізмаў. Мы знаходзім цалкам лагічным, што фразеалогія закранае і тэматычную катэгорыю роду заняткаў, дзейнасці чалавека: (дагадзіць) як ксёндз Магдусі ‘вельмі добра (дагадзіць каму-небудзь)’; як Мамай прайшоў ‘поўны беспарадак, неразбярыха’; дамоклаў меч ‘пастаянная небяспека, неадступная пагроза’; траянскі конь ‘ашуканства, хітры падман’; не па Юрку шапка ‘зусім немагчыма, вельмі цяжка (рабіць што-небудзь)’; перайсці рубікон ‘адважыцца на  беззваротны крок, пераступіць, перайсці  важную мяжу’; эзопаўская (эзопава) мова ‘іншасказальнае, алегарычнае выказванне думак’; праметэеў агонь ‘незгасальнае імкненне да высакароднай мэты’; па гамбургскім рахунку ‘па-сапраўднаму, належным чынам, як і павінна быць’; прыкідвацца казанскай сіратой ‘прыкідвацца пакрыўджаным, няшчасным’; скінуць з сябе ветхага  Адама ‘вызваліцца ад старых прывычак, поглядаў і стаць іншым чалавекам’; адкрыць Амерыку 1) ‘гаварыць, аб’яўляць пра даўно ўсім вядомае’;               2) ‘знаходзіць, выяўляць што-небудзь зусім новае’; адгароджвацца кітайскай сцяной (ад каго, ад чаго) ‘вельмі моцна, наглуха адасабляцца, адмяжоўвацца ад каго-небудзь, чаго-небудзь’; праметэеў агонь ‘незгасальнае імкненне да высакароднай мэты’; галопам па еўропах ‘павярхоўна, несур’ёзна, не ўдаючыся ў дэталі’.

 Паколькі існаванне людзей не заўсёды працякала мірна і нярэдка ўзнікалі рознага кшталту канфлікты, то і гэты фрагмент жыцця чалавека і грамадства рэпрэзентаваны ў фразеалогіі. У аналізуемым намі матэрыяле пацвярджаюць гэта такія фразеалагізмы, як: як (быццам, бы) Ленін на буржуазію ‘непрыязна ці з нянавісцю, з агідай (глядзець на каго-небудзь)’; валяць ваньку ‘паводзіць сябе несур’ёзна, паступаць не так, як трэба’; пацалунак Юды (юдаў пацалунак) ‘здрадніцкі ўчынак пад маскай добразычлівасці, дружбы’.

  Нельга не звярнуць увагі на фразеалагізм, які адносіцца да творчай сферы, а дакладней, характарызуе дзейнасць паэта, – асядлаць Пегаса.         На сённяшні дзень вельмі рэдкія выпадкі яго ўжывання; яго хутчэй можна сустрэць у кніжнай мове, чым у гутарковай.

   Тэматычная катэгорыя “пакуты, мукі, перашкода, прымус, гвалт”: кітайская сцяна ‘неадольная перашкода, поўная ізаляванасць ад каго, чаго-небудзь’; укладвацца ў пракрустава ложа ‘насільна прыстасоўвацца да чаго-небудзь, падганяцца да пэўнай меркі’; танталавы мукі (пакуты) ‘нясцерпнае мучэнне ад усведамлення блізкасці жаданай мэты і немагчымасці дасягнуць яе’.

Такім чынам, падводзячы высновы, неабходна яшчэ раз зазначыць, што адабраныя намі фразеалагічныя адзінкі беларускай мовы з анамастычным кампанентам з’яўляюцца тэматычна разнастайнымі. Важнай асаблівасцю гэтых адзінак з’яўляецца частая адмоўная канатацыя ў структуры іх значэнняў, у той час як фразеалагізмы са станоўчай або нейтральнай канатацыяй сустракаюцца значна радзей.

Разгледзеўшы асаблівасці тэматычных груп, у першую чаргу лічым неабходным адзначыць колькасныя паказчыкі. Група “характарыстыка чалавека” з’яўляецца самай шматлікай. Яна налічвае трыццаць тры адзінкі, што складае 29,4% ад агульнай колькасці фразеалагізмаў. У сувязі з тым, што ў такога тыпу фразеалагізмах  чалавек характарызуецца усебакова,  мы палічылі мэтазгодным вылучыць у групе “характарыстыка чалавека” чатыры падгрупы: “разумовыя здольнасці, якасці чалавека і рысы яго характару”, “знешні выгляд”, “паводзіны чалавека”, “узаемаадносіны паміж людзьмі”. Дастаткова вялікай у колькасным плане можна назваць групу фразеалагізмаў, лексічнае значэнне якіх акрэсліваецца ў межах “перакананні, назіранні, пагрозы, звароты, заўвагі”. Да адзначанай тэматычнай групы фразеалагізмаў у пераважнай большасці адносяцца адзінкі, якія  маюць агульнае лексічнае значэнне “назіранні”, але адрозніваюцца адценнямі. Усе астатнія тэматычныя групы ў сукупнасці з дзвюма названымі дапамагаюць стварыць моўную карціну свету; паводле В. А. Маславай, – гэта сукупнасць чалавечых ведаў пра свет, занатаваных у моўнай форме [Маслава 2001,        с. 64].