Мемлекет механизмі

 Қазақстан Республикасының  Конституциясына сүйене отырып, қазіргі кездегі мемлекеттік  аппаратты құратын келесі органдарына жекелеуге болады.

 Қазақстан Республикасының  Президенті. Президент мемлекет  билеушісі ретінде бола отырып, ешқандай үш биліктің біреуіне жатпайды.

 Президент – халық  бірлігінің, мемлекеттік биліктің, Конституцияның тұрақтылы, адам  мен азамат бостандықтары мен құқықтарының символы және кепілі. Мемлекет басшысына, мемлекеттік билік құрылымында жетекші жүйеқұрушы рөл қатысады. Конституцияға сай ол Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі, мемлекет шекарасының тұрақтылығы, мемлекеттік билік бұтақтарының біріктірілген күйінде жұмыс атқаруын, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының бағытталуының кеплі. Мемлекет билеушісі ретінде Президент - Қазақстанды мемлекет ішінде және халықаралық қатынастар аренасында көрсетеді. Президент – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Бас Қолбасшысы болып табылады.

 Уәкілді және заң  шығарушы органдар (ҚР Конституциясының 4-бөлімі, 49-63 баптар.) Қазақстан Республикасының  Уакілді және заң шығарушы  орган Парламент болып табылады. Ол екі палатадан тұрады –  Сенат пен Мәжіліс. Парламент - әрдайым жұмыс атқаратын орган, оған орай мемлекеттің заң шығарушы функциясы тоқтаусыз жүзеге асырылады, ол заманауи мемлекеттіліктің моделіне сай келеді және қоғам мен мемлекеттің әдеттегі өмірлік іс әрекетін қамтамасыз етеді. Мемлекеттік мәжілістің өкілдік мерзімі – 5 жыл, Сенат – 6 жыл [11,40].

 Палаталар отырысында  Парламент өкілдігі келесіде  танылады; ол Конституцияға қосымшалар  мен өзгерістер енгізеді; конституциялық  заңдар қабылдайды; республикалық  бюджетті қалыптастырады, Үкімет  пен Санаушы комитетінің бюджетті қадағалау ептемесін жүргізеді, бюджетке қосымшалар мен өзгертілер енгізеді; Премьер министрдің паламент жөніндегі баяндамасын қабылдайды және т.б.

 Сенаттың ерекше  билігіне қатысатындар: ұсыныс бойынша  қызметтен босату немесе қабылдау: ҚР Президенті, ҚР Жоғарғы Сотының Төрағасын, ҚР Жоғарғы Сотының алқалар төрағасы мен соттарын, олардың ант қабылдауын; ҚР Президент Республикасының Бас прокурорын және Ұлттық Қауіспсіздік Комитетінің төрағасын; Жоғарғы Сот Төрағасын және соттарын, Бас прокурордың қолтигізбеушіліктен айыру; жергілікті өкілетті органдардың өкілдігінің уақытынан бұрын тоқтатылуы; Қазақстан Республикасының жоғарғы Сотының Кеңесіне екі депутатты өкіл ретінде жіберілуі; ҚР президентінің қызметін Мәжілістің екі палатада талқылап қарастыруы.

 Билік атқарушы  органдар (ҚР Конституциясының 5-бөлімінің  64-70 баптар).Конституцияға сай Қазақстан  Республикасында билік атқарушы  Республика Үкіметі. Ол Премьер-министрден, Премьер-министрдің орынбасарынан  және министрлерен тұрады. Конституция  бойынша Үкіметке үш билік бөлімдерінің бірі – атқарушы билік кең көлемінде жүктеліп, басқа органдардың құзыретіне кірмейді. Атқарушы органдардың барлық жүйелерін Үкімет басқарады, яғни жоғарғы сатыдағы биліктің аяқтаушысы, оның «ең жоғарға инстанциясы болып келеді» [12, 223].

 ҚР Үкіметі, Парламентке  республикалық бюджетті жетілдіріп, ұсынып оның қолданылуының есебін  береді; мемлекетің қоғами-экономикалық  саясатының негізгі бағыттарын  дамытады, оның қорғаныс қабілеттілігін, қауіпсіздігін, қоғамдық тәртіппен  қамтамасыз етіп оның іске асырылуын ұйымдастырады; Мәжіліске заңдар жобаларын енгізеді, заңдардын орындалуын қамтамасыз етеді; сыртқы саясат жүргізуге шаралар қолданады; министрліктер, мемлекеттік комитеттер, басқа да орталық және жергілікті органдарды т.б. қызметтерін басқарады.

 Конституциялық Кеңес  мемлекеттің ең маңызды демократиялық  институты болып табылады.Конституцияңың  тікелей басшылығын және нақты  қызметін ұйымдастыру, азаматтың  құқығы мен бостандықтарын, биліктің  бөлімі принципіпінің функциялау, ал федерациялық мемлекеттерде – федератциялар мен субъекттер арасындағы құзырет дауларын шешу мақсатымен, конституциялық бақылауды ұйымдастырады.

 Бүгінгі замандағы  мемлекетте конституциялық бақылау  (бақылау) иститут ұйымдасуының  үш нұсқасы бар. Кейбір мемлекеттерде оның іске асырылуы жалпы юрисдикция соттарына жүктелді (АҚШ, Жапония және т.б.), басқаларда – арнайы құрылған конституциялық соттарға (ГФР, Австрия, Италия және т.б.), үшінші мемлекеттерде соттық емес органдарға (Франциядағы Мемлекеттік Кеңес, Қазақстан Республикасындағы Конституциялық Кеңес). Саяси-құқықтық статус, конституциялық қадағалау органдарының құзыреті, олардың қызмет атқаруын ұйымдасуына, қабылдау нәтижесіндегі салдар әртүрлі жағдайларға тәуелді болады.

 Қазақстан Республикасының  Конституциялық Кеңесі, Конституциның Қазақстан аумағындағы жоғарғылығын қамтамасыз ететін орган болып табылады. Өз құзыретін іске асыру кезінде Конституциялық Кеңес мемлекеттік органдардан тәуелсіз болады. Конституциялық Кеңес, өз өкілдігін іске асырған кезде,мемлекеттік органдардан, организациялардан, қызметті тұлғалар мен азаматтардан тәуелсіз, тек Конституцияға ғана тәуелді және басқа да саяси сәттерден тыс шыға алмайды. Өз қызметі процессінде Конституциялық Кеңес бекіту мен зерттеу мәселелерінен бас тартуға міндетті, өйткені ол соттар мен басқа органдардың құзыретіне кіреді. Конституциялық Кеңес ешбір билік тармағымен байланыспайды, бірақ та өкілдігіне орай, қызмет ұйымдастыруына және кепілдігіне байланысты соттарға жақын болып келеді.

 ҚР Конституциясының 71 бабының пунктіне сай Конституциялық Кеңестің ұйымдасуы мен қызметі конституциялық заңмен реттеледі. Қазіргі кезде Конституциялық Кеңестің Конституция нормаларын дамытуда статусын бекітетін арнайы комплексті акт болып табылатын «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңес туралы» заңы 25 желатоқсан 1995 жыл.

 Сот билігі –  биліктің бір тармағы, ол заң  шығарушы және атқарушы биліктен  дербес қызмет етеді. ҚР Конституциясына  сай, Қазақстанда әділеттілік  әкімшілік, қылмыстық, азаматтық  іс жүргізумен іске асырылады. Судьялар тәуелсіз және тек Қазақстан Республикасының Конституциясына және заңдарына бағынады.

 Сот билігі адам  мен азаматтың заңды мүдделерін, бостандықтары мен құқықтарын  қорғауын іске асыру міндетті. Ол Конституция, заңдар, басқа  да нормативті құқықтық актілер, халықаралық келісімдер негізінде шыққан барлық істер мен дауларға қатысты болады.

 Қазақстан Республикасының  сот органдарына Жоғарғы сот,  және жергілікті соттар кіреді. Олар әділеттілікті азаматтық,  қылмыстық, әкімшілік және шаруашылық  істер қарауымен жүргізеді. Жоғарғы сот азаматтық, қылмыстық және басқа да істер істер бойынша жоғарғы сот органы болып табылады. Жергілікті соттарға қадағалау жүргізіп, сот тәжірибесі бойынша сұрақтарға жауап береді. Қазақстан Республикасының сот жүйесінде сонымен қатар әскери және экономикалық соттар бар.

 Қазақстан Республикасының  Прокуратурасы – жалпы орталықтандырылған  төменгі прокурорлардың Қазақстан  Республикасының Бас Прокурорға  бағындырылған жүйе. Конституциямен  қабылданған «Қазақстан Республикасының  прокуратурасы туралы» 25 желтоқсан 1995 жылғы заңы прокуратураның демократиялық мемлекеттің ең маңызды элементтерінің бірі болуының статусын бекітті. Осыған байланысты заңның жоғарғылығын, заңдылықтың бірлігін және беріктілігін күшейту, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, сонымен қатар заңмен қорғалатын қоғам мен мемлекет мүдделерін жан жақты бақылау мақсатымен Қазақстан Республикасының прокуратурасы Қазақстан аумағында қадағалау жүргізеді.

 Мемлекет қорғаныс  органдары. Қазақстан Республикасының Конституциясына және «Қорғаныс туралы» заңына сай Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері мемлекеттік әскери ұйым, мемлекет қорғанысының негізін қалайтын орган болып табылады. Мемлекет билеу жүйесіндегі одан басқа жаңа орган – Қауіпсіздік Кеңесі (Қазақстан Республикасының Президенті төрағалық етеді) – елдің балық қорғану мәселелерін қарастыратын, арнайы жоғарғы орган болып табылады.

 Қарулы Күштер органы  және басқа да органдар, мемлекеттің  қорғану мақсаттарына жүктелген  және Қазақстан Республикасының Конституциясымен билік атқарушы органдарына жатқызылған болса да,олардың ерекше қызметі мен тағайыны оларды мемлекеттік аппараттың басқа жеке жүйесіне белгілеуге мүмкіндік береді.

 Мемлекеттік билеудің  жергілікті органдары (ҚР Конституциясының 8-тармағы, 85-89 баптар және «Жергілікті уәкілді, атқарушы органдар туралы» заңы 10.12.1993 ж. өзгертулер мен қосымшалармен 22.05.1995) Мемлекеттің жергілікті билеу жергілікті уәкілетті органдармен (маслихаттар) және атқарушы органдармен іске асырылады. Олар белгілі бір территориядағы істердің жағдайларына жауапты. Жергілікті уәкілді органдар (облыстық, қалалық, аудандық) әкімшілік-аумақтық бірліктердегі халықтың талаптарын, қалауларын білдіреді. Жалпымемлекеттік мүдделерді ескере отырып осы қалауларды іске асыру үшін керекті шаралар қолданып, процессін қадағалайды. Мәслихаттар қызметі: экономикалық және қоғамдық территорияның, жергілікті бюджет және бюджеттің іске асырылуы оның есесп берілуі, даму пландар қабылдануы, жергілікті атқару атқару органдарының басшылар есебін қарастыру және т.б. [13,197]

 Әкімдермен басқарылатын  әкімшілік-аумақтық, жергілікті атқарушы  органдар Қазақстан Республикасының  атқару органдарының бір жүйесіне  кіреді. Жалпымемлекеттік саясатты  белгілі территорияның талаптарымен  есептей отырып жүргізу. Жергілікті атқарушы органдардың қызметі: экономикалық және қоғамдық даму пландар шығару, жергілікті бюджет пен оның атақарылуына жағдай жасау, коммуналды меншікті билеу және т.б.

 Маслихаттар мәселелер  бойынша шешімдерді, ал әкімдер  – әкімшілік аудандық территориядағы міндетті түрде талап етілетін шешімдер мен бұйрықтарды қабылдайды. Қазақстан Республикасы Конституциясына мен заңдарына сай емес Мәслихаттың шешімі сот арқылы қабылданбауы мүмкін.Әкімдер шешімі Президентпен, Қазақстан Республикасының Үкіметімен немесе жоғары тұрған әкіммен, сонымен қатар соттық тәртіпте қабылданбауы мүмкін.

3.2 Қазақстан Республикасында  мемлекеттік аппарат құрылуы  мен қызмет атқару принциптері.

 Мемлекеттік аппарат  ұйымдасуы мен қызмет атқару  принциптерінде, оның негізінде жатқан, ең маңызды идеялар мен жағдайларды түсіну керек. Олар қоғамды-класстық мәнді, қоғамды мазмұн мен тағайынын, мемлекеттің негізгі нысандары мен мақсаттарын ашады. Мемлекеттік аппарат ұйымдасу принциптері мен қызметі, мемлекеттік механизмнің көпғасырлық қызметі барысында негізделіп, өмірге келе бастады. Олардың біреулері, негізінен көптеген елдердің мемлекеттік аппаратының қызметіне қатыстылардың кейбірлеріуі жерсінді, дамыды ал басқалары жойылды.

 Басқа мемлекеттердің  ерекшеліктеріне және ішінде жүріп жатқан өгерістерге қарамастан, әр мемлекеттердің ұйымдасуында, қызметінде, аппараттарында мемлекет механизміне сай жалпы және жекеленген принциптер бар. Жекеленген принциптер мемлекеттік аппараттың тек кейбір топтарына, органдарына әсер етеді. Әр принциптің мазмұнын қарастырайық.

 Гуманизм адамның  тұлға ретінде құндылықтарын  мойынау, мемлекеттегі қызметін  орнату мүдделерін білдіреді.  Гуманизм, ең алдымен адамның  ең қарапайым құқықтарының мемлекеттік  органдардың сыйлауын және оның  есепке алуын қарастырады - өмір құқықғы, жеке өмірге қолтигізбеушілік, намысқа құқығы, жеке меншікке және т.б.

 Демократизм. Грек  тілінен аударғанда демократия - деген халық билігі. Демокртизмді  мойындау принципінің басты қағидалары  халықтың билік қайнар көзі  болып табылуы, оның саяси шешімдер қабылдауға қытысу құқықтарын мойындау, азаматтың құқықтары мен бостандықтарын жария ету. ҚР Конституциясының 33 бабының екінші пунктінде «Қазақстан Республикасының азаматтары мемлекеттік органдарды сайлау немесе сайлану, мемлекеттік референдумға қатысу құқықтары бар». Уәкілетті демократия уәкілді органдар қызметінде білдіріледі. ҚР Конституциясының 1-бөлім 3 бабына сай «Халық мемлекеттік биліктің жалғыз қайнар көзі болып табылады. Халық билігін республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сонымен қатар мемлекеттік органдарда уәкілдігін атқарады».

 Жариялық. Осы принциптің  мазмұнына кіретіндер: мемлекеттік  органдар қызметі жайындағы қоғамның  хабардылығы, өйткені хабардарлық  негізінде ғана халықбилеушілік  принципі мүмкін, сонымен қатар өз құқықтары мен жеке мүдделеріне тиетін әркімнің ақпарат алу құқықғы. Қазақстанда хабардарлық принципі кең түрде дамып жатыр. Оның басты нысаны мемлекеттік аппарат қызметі жайындағы қоғамның ойын құру. ҚР Конституциясының 20 бабының 2-пунктінде: «Әркім заңмен қудаланбаған тәсілмен еркін түрде ақпарат алу және беру құқығы бар».[14,295]

 Заңдылық. Заңдылық  принципінің заңды және саяси  белгісі бола тұрып, ол әр  түрлі мемлекеттік органдар мен  ұйымдар қызмет атқару методы  болып табылады. Барлық мемлекеттердің, мемлекеттік аппарат қызметінде заңдылық деген – барлық мемлекеттік органдар мен міндетті тұлғалардың қолданылудағы конституцияға, заңдық актілерге сай функциялауы. Қазақстан Республикасында мемлекеттік аппарат және оның барлық органдары мен міндетті тұлғалары, Конституция және онымен қатар қабылданған заңды актілерге сай қызмет атқарады. Мемлекеттік органдардың барлық қызметі құқық нормаларымен реттелген, олардың қатаң түрде іске асырылуы заңдылық принципінің негізін құрайды.

 Централизм. Мемлекеттік аппараттың иерархиялық құрылымы бар: яғни төментұрушы органдар, жоғары тұрған органдардың жарлықтарын орындау және жиі есеп беруі тиіс. Мемлекет органдың тек сызықтық түрде бағынуы немесе «екіжақты бағынуы» бар - сызықтық және көлденең.Мысалыға алсақ, Қазақстан Республикасында облыстық салалы мемлекеттік департамент, жоғары тұрған жергілікті әкімшілік органына бағынады.