Тарбағатай өңірінің экономикасын және туристік-рекреациялық

 

 

 

 

 

 

                              

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                                   24

 

                                                                                           5-Кесте

                  Жауын –шашынның орташа айлық  көрсеткіші,мм

 

Үржар

 

 

 

Годы	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	XII	Год
1986	38	13	7	51	17	18	21	11	9	47	29	100	360
1987	69	57	19	87	65	42	35	1	22	57	91	51	597
1988	88	18	14	19	109	30	44	30	17	48	16	81	513
1989	38	47	2	31	17	18	25	14	22	58	27	42	341
1990	60	29	33	32	26	2	69	17	3	66	88	25	450
1991	53	12	25	1	1	29	12	9	14	10	52	44	261
1992	20	11	16	12	15	32	18	64	23	6	22	40	279
1993	18	71	34	24	42	62	74	6	17	17	75	36	475
1994	41	29	13	63	18	10	15	36	21	15	119	23	404
1995	11	23	13	0	26	1	87	29	3	43	14	34	282
1996	32	28	7	42	19	9	20	11	25	40	59	90	382
1997	66	52	17	0	60	8	7	19	1	1	53	149	430
1998	36	73	16	49	70	12	24	12	41	17	97	50	495
1999	38	20	34	55	16	34	13	9	19	13	61	27	339
2000	57	13	15	26	43	18	30	14	9	85	67	133	511
2001	61	43	7	60	31	31	28	4	8	61	28	24	385
2002	44	14	57	63	73	93	35	12	11	20	132	111	667
2003	104	34	27	18	24	36	107	18	32	22	97	22	543
2004	18	43	76	42	28	33	56	13	16	17	95	55	490
2005	14.8	7.9	39.3	47.2	71.6	56.8	27.6	16	1.1	7.2	55.1	46	391
2006	71.6	68.7	22.5	97.0	6.3	26.9	11.8	00	16.8	69.7	23	53.4	468
2007	24.5	70	32.5	17.4	50.9	22.2	21.1	5.5	15.1	12.1	59.7	54	385
2008	22.4	38.4	36	20.5	3	25.9	18.5	25.1	13.3	51.7	53.8	14.2	323
2009	23.9	50.3	40.5	20.5	42.6	23.8	19.2	24.1	14.5	50.2	54.6	22	386
2010	21.8	35.5	37	32	24	33	20.5	24.6	15.2	48.6	50.6	24	367
2011	18	20	13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                   25

 

                                                                                                                6-Кесте

 

	Үржар				Ақсуат
Жылдар	Жауын-шашын көрсеткіші,мм			Ауа темперасура-ң орташа жылдық көрсеткіші о°С	Жауын-шашын көрсеткіші,мм			Ауа темперасура-ң орташа жылдық көрсеткіші о°С
	жыл	XI-III	IV-X		жыл	XI-III	IV-X
1986	360	186	174	5.7	206	71	135	2.7
1987	594	286	308	5.3	176	58	118	2.4
1988	513	216	296	5.7	216	41	175	2.9
1989	341	156	186	6.3	125	33	93	4.6
1990	450	236	215	6.1	257	55	201	4.5
1991	261	185	76	6.3	102	38	64	4.0
1992	279	110	170	5.7	279	38	240	2.8
1993	475	234	241	4.5	286	53	233	2.5
1994	404	225	179	5.8	225	72	153	4
1995	282	94	189	6.1	232	24	208	4.1
1996	382	215	166	5.2	244	63	160	2.8
1997	430	335	95	7.0	146	67	79	4.4
1998	495	271	224	5.4	200	52	148	3.4
1999	339	180	159	6.0	166	33	133	4.2
2000	511	286	225	5.9	179	70	109	3.3
2001	385	162	223	5.4	170	45	124	3.3
2002	664	357	307	6.2	237	51	186	4.7
2003	543	285	258	4.0	253	63	190	3.1
2004	490	286	204	5.2	210	60	150	3.9
2005	391	163	228	5.6	188	50	137	3.8
2006	468	239	229	6.2	203	53	150	4.6
2007	385	241	144	6.3	202	34	168	5.0
2008	325	167	158	6.3	156	40	115	4.5
2009	386	177	220	6.7	160	50	150	4.5
2010	367	162	132	6.5	222	46	105	5.0
2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

26

  2.2 Табиғат  кешендерін қалыптастырудағы рөлі. Тарбағатай тауының барьерлік рөлі.

          Зайсан ойпатының оңтүстік шекарасы Сауыр мен Тарбағатай тау жүйесіне тіреледі. Бұл жермен Қытай-Қазақстан шекарасы өтеді.

           Зайсан көліне жақын жатқан  Сауыр жоталары Қытайдан, Улюнгур  көлінің батыс жағынан басталып, терең тілімделген үлкен қазаншұңқырды   жағалай шығыстан батысқа қарай созылады. Қазаншұңқырдың оңтүстік беті – Қоңыр тауы Қытай жерінде. Қазаншұңқыр кезінде тектоникалық қозғалыстардан пайда болған. Ол Зайсан көлінің оңтүстік шығысында орналасқан шілікті қазаншұңқырымен жалғасады. Сауыр жотасының солтүстік етегі Зайсан көлі мен Қара Ертіспен бітеді, оңтүстік беті Шілікті даласына тіреледі. Сауыр сияқты Тарбағатайдың да Қазақстанға батыс бөлігі (Хабарасу асуынан Аягөз өзенінің аңғарына дейін) ғана кіреді. Шығыс бөлігінің оңтүстік беткейі Сауырмен жалғасқан жерінен Хабарасуға дейін Қытай жеріне  қарайды. Таудың жалпы ұзындығы  300км, ені 30-50км. Батысында ол Шыңғыстаумен (ұзындығы 250 км) жалғасады. Тарбағатай бірнеше аласа таулар түрінде Сауырмен іргелес созылып жатыр. Олардың арасын Қандысу, Жоғарғы Еміл (Қытай жерінде) өзендері бөліп жатады.

            Сауыр жотасы – аталған тау  жүйесінің биік бөлігі. Оның ең  биік нүктесі – Мұзтау (3816 м). Жотаның  Қазақстан жеріндегі ұзындығы 60-65км. Батысқа қарай ол аласарып, Маңырақ  жотасына ұласады. Зайсанның ойпатты  даласында Сауыр мен Маңырақ биік көрініп, алыстан көзге түседі. Сауырдың солтүстік беткейі өзінің құрылымы жағынан Алтайды  еске түсіреді. Оңтүстік беткейі құз жартасты, Орта Азия тауларына ұқсайды. Мұндағы мәңгі қар жататын белдеу 3300 м биіктікте. Мұзтауда мұздықтар (ең үлкені 4-5 км) бар.

            Құрылымы жағынан Тарбағатай  әр түрлі биіктікке көтерілген  ірі үйінді-массивтер сияқты. Бұл  үйінділер үшбұрыштанып, құзды шыңдарға  айналады. Тау басы жадағай. Оның  әр жерінен асулары арқылы  жол өтеді, тау беткейі де тілімделген.

           Геоструктуралық жағынан Тарбағатай  Жоңғар Алатауынан қатты ерекшеленеді, өйткені герциндік кезеңде дамуын  жалғастырған каледондық антиклинории  толып табылады. Жотаның көтерілуі  мезозойда және жаңа тектоникалық  кезеңде жалғасқан. Тарбағатай ортатаулы жота болып табылады. Оның орташа биіктігі теңіз бетінен 2000-2100 м ғана. Ең биік нүктесі – Тастау (2992 м). Онда мұздықтар жоқ. [27]

           Сауыр-Тарбағатай негізінен жоғарғы  палезой жыныстарынан (кристалды  тақтатастан, құмтастан, әктастан және саздан ) түзілген. Сауырда атпа жыныстар кең тараған. Олар порфир және порфириттер түрінде кездеседі. Тарбағатайда порфириттер шөгінді жыныстармен кезектесіп отырады. Ал оның оңтүстік беткейінде әктас көп ұшырасады. Сауырда жоқ граниттер Тарбағатайдың суайрығында салыстырмалы түрде жиі кездеседі.

          Сауыр-Тарбағатай – қатпарланған  таулы өлке. Оның негізгі құрылымы  жоғарғы палеозойда герцин қатпарлануы  кезінде қалыптасқан. Ол Альпі  тау көтерілу кезінде жаңғырып  қайта көтерілген.

                                                                                                                              27

 Бұл ауданның қазіргі  жер бедерінің қалыптасуына ерте  замандардағы мұз басу, ағын сулардың  эрозиялық әрекеті және кейінгі  тектоникалық процестер әсер еткен. Бұл жерде жер сілкіну әлі де болып тұрады. Сауыр тауында Кендірлік көмір кені ашылған. Жанғыш тақтатастың мол қоры табылған. Мұнай қабаттарына барлау жасалды.

            Тарбағатай өңірі климаты жағынан  Оңтүстік Алтайға ұқсайды. Климаты континентті. Алтайға қарағанда жауын-шашыны аздау. Табиғи ерекшеліктері мен климаты жағынан ол Оңтүстік Сібір мен Орта Азия тауларының аралығындағы өтпелі аймақ тәрізді. Қаңтардағы ауаның орташа температурасы –20 С, шілдеде +22 С. Кейде өзгеріп тұрады. Жауын-шашын мөлшері 350-500 мм, тау іші ылғалды, жазыққа қарай қуаңдау.

          Таудан басталатын өзендер көп.  Жарма, Қайыңдысу, Көкпекті сияқты  өзендер кезінде Зайсан көліне  құйған, қазір көлге жетпейді. Сол  сияқты Қарабұлақ, Жетіарал, Қарабұға, Базар өзендері тау арасында ғана ағып, қырға шыққан соң тартылып қалады. Тарбағатайдың оңтүстік беткейінде ағатын Ұржар, Қатынсу, Емел өзендері Алакөлге құяды. Аягөз өзені Балқаш көліне жетеді.

          Сауыр-Тарбағатай тауларының аймағы  табиғи ерекшеліктеріне сәйкес Тарбағатай таулы-далалы ауданы, Сауырдың таулы орманды-шалғынды даласы болып бөлінеді.

          Тарбағатай даласының өсімдіктері  бұталы, қарағайлы болып келеді  де, таудың солтүстік беткейінде  альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік  беткейде  де  бұталы өсімдіктер көп. Сайларда жеміс-жидек ағаштары, көк терек, ақ терек шағын ормандары кездеседі. Тарбағатайдың биік шалғыны Алтай тауынан ауысса, алма, түркістан аршасы сияқты түрлер Тянь-Шань аймағынан келген. Оңтүстік беткейдің далалық бөлігінде жусанды өсімдіктер көп, ол жайылым есебінде пайдалынылады. Тау алқабында егістік мол. Таудың батыс беткейінде бақтар бар. Сауырдың оңтүстігі мен Тарбағатайдың шығыс бөлігі аралығын Шілікті шөлейт даласы алып жатыр. Оның топырағы да сортаңдалған сұр және тасты келеді, өсімдіктері де соған сәйкес селеулі, көделі, жусанды, бетегелі болып өседі. Сауыр тауының етегі егіндікке, шабындыққа, мал жайылымына қолайлы.

          Жануарлар дүниесі жағынан Сауыр  мен Тарбағатай Алтай мен Тянь-Шаньның  аралық ауданын құрайды. Оны  қоңыр аю, бұғы, елік, таутеке, арқар, қасқыр, қар барысы, сілеусін, түлкі және т.б. аңдар мекендейді. Тау жануарлары да, дала, шөлейт аңдары да кездеседі. Шөлейтті далада суыр, аламан мекендейді. Бұл жерде Қазақстанның қызыл кітабына енген жолақты қара шұбар жылан, ақбас тырна, дуадақ, қара бауыр бұлдырық, ұлар, бүркіт, лашын, ителгі, үкі және т.б. ұшырасады.

       Тарбағатайдың  барьерлік ландшафтылары қорғаушы  таулы барьерлер болып табылады. Қорғаушы таулы барьерлер тау  алды және тау маңайлы территорияларды суық ауа массаларының енуінен қорғайды . Сол себепті Тарбағатай өлкесі  ауыл шаруашылығымен шұғылдануға және оны дамытуға қолайлы өлке болып саналады.[28]

                                                                                                                          28

 

 3 Тарау. Барьерлік ландшафтылар сипаттамасы.            

        3.1 Барьерлік ландшафтылар және олардың таулар мен жазықтар байланысындағы географиялық маңызы.

          Ауа  массаларының қозғалысы жолында  тұрған тау барьерлері маңызды ландшафт құраушы фактор болып табылады, олар ылғалды ауа толқындарын ұстап қалады, температураны, ауа ылғалдылығын, топырақ-өсімдік қабатын және жалпы ландшафтты дифференциациялайды. Нәтижесінде барьерлік және барьерогендік ландшафтылар қалыптасады.

         «Барьерогендік ландшафт» термині  алғаш рет қолданылады, бірақ  рельефтің, климаттың, топырақтың  және өсімдіктің тығыз байланыстылығына, «барьерлік маңай», «барьерлік көлеңке»  ландшафтыларының қалыптасуына  зерттеушілер бұрыннан мән берген  болатын. Бұл туралы 1768-1777 жж академиялық экспедицияларға қатысушылардың еңбектері айтады. П.С Паллас жазықтар мен жақын орналасқан таулардың табиғи жағдайларының тәуелділігін атап өткен болатын.[1] 1898 жылы В.В Докучаев таулы рельеф және онымен байланысты вертикальды белдеулік-кеңдік зоналылықтың дұрыстығын бұзушы негізгі себептердің бірі болып табылады деп көрсеткен.[2]

         Барьерлік ландшафтылар жайлы  нақтырақ анықтаманы А.И.Яунпутнинь  берді. Ол келесі терминдер  мен анықтамаларды ұсынды:

1. Барьерлік маңай ландшафтылары – атмосфералық ылғалдылық басымдылығымен ерекшеленетін, тау жоталарының желге қарсы бағыттағы тау алды және жазық ландшафтылары;
2. Барьерлік көлеңке ландшафтылары – фендік әсерден басым құрғақшылықпен ерекшеленетін, тау жоталарының желден алыстағы тау алды және жазық ландшафтылары; [3]