Жаңа
Уақыт мәдениетіндегі батыс еуропалық
философия
Ағартушылық философия европаның классикалық
философиясының дамуының жаңа кезеңі
болып табылады.
Ағартушылық идеяларының отаны Англия
болды. XVII ғасырдың аяғында прогрессивті
ағылшын буржуазиясының нығаюы мен ғылымибілімнің
даму үрдістеріағартушылықидеяларыныңкеңіненқанатжаюынанегізболды.
Жаратылыстануғылымдарыныңдамуыментығызбайланыстаболғанағылшынағартушыларыадамныңеркіндігі
мен ақылойыныңкүшінесенімартты.
Осы сарындағыфилософиялықидеяларФранцияға
тез жетіп, жан – жақтыдамығанконцепцияларпайдаболды.
Ағартушы – философтарқоғам мен адамныңғылым
мен прогрескесүйенеотырыпжетілуінкөкседі.
Білімдікеңкөлемдетаратып, адамдардытәрбиелеуқажеттілігінекөңілаударды.
Адам табиғатынанізгілікті, оныңкемшіліктеріқоғамныңқайшылықтарынантуындайды.
Сондықтан оны әрдайымтәрбиелеп, бағыттапотыруқажет.
Ағартушылық таза философиялықілімемес,
оныңқұрамындақалыптасыпкележатқанбуржуазияныңидеялықжәнесаясиөзіндіксанасыныңмұраттары
да көріністапты.
Англияда, Франциядаағартушылыққайраткерлеріақыл
– ойлынегізгікульткеайналдырды. Феодалдыққоғамныңқалдықтарынсынғаалды,
ғылыми – философиялықойлаудың, көркемөнершығармашылықтыңадамдардыңпікіріайтуқабілетініңеркіндігінжақтады.
Француз ағартушылығыныңкөрнектіөкілдері
– Франсуа Вольтер (1694-1778), Жан Жак Руссо
(1712-1778), Дени Дидро (1713-1784), Жан Батист Д`Аламбер
(1717-1783), Жюльен Ламетри (1709-1751), Клод Гельвеций
(1715-1771), Поль Гольбах (1712-1789).
Вольтердіңнегізгіеңбектерініңбірі –
«Метафизикалық трактат». ОлағылшынфилософтарыФ.Бэкон
мен Т.Гоббстыңшығармашылығынжоғарыбағалап,
эмпиризмніңықпалындаболады. Көпуақытқадейін
Декарт идеяларынасамарқаулықтанытады.
Вольтер тәжірибеніңтанымдықмаңызынанықтап,
оныңтеорияғақатынасынтүсіндіругетырысады.
Ойшылдыңфилософиясындасубъектіңбелсенділігітуралымәселекеңіненқойылған
Вольтер субъектіңіс - әрекетініңдинамизмі
мен белсенділігінерекшеатап, зерттеді,
жаңадәуірфилософиясынедәуірбайытты.
Оның «қоғамдықадамға» дегенқызығушылығысолкездегіәлеуметтіксұраныстантуындаған.
Вольтер басқаадамдар мен тығызбайланыстаөмірсүретінадамныңқоғамдықтабиғатынанжақсытүсінген.
Вольтер философиялықеңбектеріндеадамдардыңтеңдігітуралы
да мәселеқойылған. Олсаяситеңдік, заң
мен құқықалдындағытеңдіккеерекшекөңілаударған.
Адамдардыңсаяси, құқықтықтеңдігіэкономикалықжәнеәлеуметтіктеңдігіменанықталатынын
түсінеалмаған.
ВольтердіңзамандасыжәнеоғанруханижақынойшылШ.Л.Монтескье
(1689-1755). Деизмдіжақтады. Тарихтыадамдаржасайдыдегенқорытындығакелді.
Қоғамныңдамуына климат пен географиялық
фактор әсерететіндігінмойындады.
Қоғамдазаңныңүстемдігі мен билікті болу
идеяларыШ.Монтескьеніңболашағы мол өскелеңойларыболыптабылады.
Жан Жак Руссо (1712-1778) – кедейортаныңөкілі,
оныңәкесісағатжөндеушіжәнебидіүйретушіболған.
Руссоныңшығармашылығыжан-жақты, театр
шығармашылығынанбасқаолғылым мен өркениеттісынаумен,
экономикалық, әлеуметтік – саясимәселелерменайналысқан.
Оның «Эмиль немесетәрбиетуралы» және
«ЖаңаЭлоиза» шығармаларыжетілген, табиғиморальдыңжобаларыболыптабылады.
Руссонықызықтырғанеңмаңыздымәселе –
адамдарарасындағыәлеуметтіктеңсіздікмәселесі.
Адамдарарасынданегізінентеңсіздікбірденпайдаболмайды.
Оныңтуындауынасебепболғанменшіктікқатынастар.
Яғниқоғамдаменшіктікжіктелуболып, жекеменшікпайдаболғаннанбастап,
теңсіздікқатынастарөркендейбастайды.
Жеке меншік - теңсіздіктіңбіріншісебебі.
Ал жекеменшіктіңөзіадамдарқажеттілігініңқайшылығынан,
бәсекелестік пен бақталастықтантуындайды.
Қоғамныңтабиғижағдайыбір – біріменжауласқантоптарқатынасыменалмастырылады.Меншіктікжіктелу
– теңсіздіктіңбіріншісатысы. Теңсіздіктіңекіншісатысы
– мемлекеттіңқалыптасуы, билікиелері
мен оғанбағынушыларарасындағытеңсіздік.
Үшіншісатыдағытеңсіздікзаңыүкіметтіңдеспотияғаайналғануақытындапайдаболады.
Соңғыжағдайда, Руссоныңпікірінше, барлықадамдарөзініңтеңсіздігіндебірдейболады
да, тиранғақарсы бас көтеругеқұқықалады.
1789 жылғыФранциядағыреволюциялыққозғалыстыңзаңдылығын
Руссо осындайойларменнегіздейді.
Осы ойларынЖ.Ж.Руссо «адамдарарасындағытеңсіздіктіңпайдаболуы
мен себептері» дегенеңбегіндебаяндайды.
«Қоғамдықкелісімтуралы» аттыеңбегінде
Руссо біріккенхалықбасқаратын «халықтыңмемлекет»
идеясынұсынды. Бұлмемлекеттежалпыерік
пен жекеадамдареркініңарасындағыкүрделіөзарақатынастарелдібилейдідеп
ой қорытады.
Ж.Ж.Руссофилософиясыныңатақтыдевизі
«Қайтадантабиғатқа оралу». Өйткенітабиғаттаадамныңорныоныңқабілеттерінебайланысты,
сондықтантабиғитәртіпәділетті. Ал қоғамдаадамменшікбайлықарқасындаорыналады,
бұданқоғамдықтәртіптіңәділетсіздігітуындайды.
Дени Дидро (1713-1784) ғылым, өнержәнеқолөнерэнциклопедиясынжасаудыұсынды.