Лекции по "Этике"

 

 

Кәсіпкердің іскерлік  және кәсіптік этикасы

Кәсіпкерлік этика — өркенниетті кәсіпкерліктің қалыптасуындағы күрделі мәселе. Өйткені - жеке тұлғалардың қоршаған орта құбылыстары, адамгершілік, мейірімділік пен зұлымдық турасында, моральдік қағидалар мен мінез-құлық нормаларына сәйкес білімі мен тәжірибесі.

Кәсіпкерліктегі этикалық нормалар нарық қажеттіліктері мен  нақты тұтынушылардың, мемлекеттің, қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған кәсіпкерлік қызметті іс жүзіне асырушы азаматтардың мінез-құлық белгілерінің жиынтығы. Кәсіпкерлік этика елдегі, әлемдегі, сонымен қатар, кәсіби этикада және де қандайда болмасын қызмет саласында қалыптасқан жалпы этикалық норма мен мінез.-құлық ережелеріне негізделеді. Азаматтардың мінез-құлықтарының жалпы этикалық нормасына байланысты кәсіпкерлік этика, адалдық, ар-ұждан, беделдік, қайырымдылық, иннабаттылық, сыпайылық, адамгершіліктік, өзіндік жақсы көрушілік, ұятсыздық, жалғандық, зұлымдық, кек алушылық, қырсықтық, дөрекілік және т.б. түсініктермен тығыз байланысты.

Кәсіпкер  өз имиджын қалыптастырып, этиканы  сақтауы керек. Ол мінез-құлық  шекарасы, сызығы не екендігін, сыпайылық, әдептілік, өнегелілік “өзін-өзін қоғамда  қалай ұстау керектігі” үшін емес, қарапайымды өмірлік ұстаным  үшін қажетті. Сонымен қатар, қарым-қатынас орнату мәдениетін ұмытпауы керек, өз эмоциясын толығымен басқаруы қажет. Мінез-құлықтың, іс-әрекеттің өркенниетті стилін, өзінің жағымды бейнесін, яғни кәсіпкерлік қызметте табыстылықты қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар, өз қызметінен толықтай қанағаттылық табатын кәсіпкер имиджін қалыптастыру керек.

Кәсіпкерлік этиканың қалыптасуына қоғамдық менталитет формасы мен қатынастар ықпал етеді, олар өз ретінде кәсіпкердің  адамзаттық қасиеттінің айқындала  отырып, өзінің азамат ретінде бағалануына, экономикалық бостандығына, қоғам, тұтынушылар алдында жауапкершілікте болуына әсер етеді. Кәсіпкерлік этика кәсіпкерлердің түпкі сезімдік қағидаларына негізделеді.

Кәсіпкерлердің  этикалық мәселелері ең алдымен тұтынушыларға  байланысты пайда болып, шешімін  табады, сондықтан да мемлекет тұтынушылар  мүдделерін қорғайды. Кәсіпкерлердің этикалық қатынастары жалдамалы  жұмыскерлермен тығыз байланысты. Бұл қатынастар кәсіпкерлік табыстылық деңгейіне ықпал етеді. Өркенниетті кәсіпкерліктің дамуында шаруашылықтық әріптестермен, бәсекелестермен, қоғаммен қарым-қатынас маңыздылығы ерекше орынды алады.

Кәсіпкерлік этика  келесі категорияларда айқындалады:

• айтқан сөзді ұстанушылық, міндеттемелерді орындау, орындамаған міндеттемелері бойынша түпкі жауапкершіліктік сезімді ұстану. Кәсіпкерлік этиканы зерттеушілер өркенниетті кәсіпкерлердің этикалық нормасын келесідей тізбекте қалыптастырды:
• өз қызметінің нәтижесі тек қана өзі үшін емес, сонымен қатар, басқалар не қоғам үшін пайдалы екендігіне сенуі;
• өзін қоршаған адамдар жұмыс істегісі келеді және де істей алады, сол кәсіпкермен қатар өз мүмкіншіліктерін іске асыруға тырысады деп түсіну;
• өз бизнесіне сенеді, оны тартымды шығармашылық деп санайды, бизнеске өнер ретінде көзқарас танытады;
• бәсекенің қажеттілігін мойындайды, сонымен қатар, ынтамақтастық пен бірлестіктің қажет екендігін біледі;
• өзін тұлға деп санайды, ал кез келген тұлғаны өзі сияқты санайды;
• кез келген меншікті құрметтейді, мемлекеттік билікті, қоғамдық қозғалыстарды, әлеуметтік тәртіпті, заңдарды;
• өзіне ғана емес, басқаларға да сенеді, кәсіптілік пен құзыреттілікті, біліктілікті құрметтейді;
• білімді, ғылымды, техниканы, мәдениетті бағалайды және де экологиялық нормаларды сақтайды;
• жаңа енгізілімдерді енгізуге ұмтылады;
• қажетті қабылданған шешімдер үшін жауапкершілікті қарамағындағыларға ауыстырмайды;
• басқа адамдардың жетіспеушіліктеріне шыдамдылық танытады;
• мақсаттарды қызметкерлердің жеке мақсаттарымен байланыстырады;
• ешкімді де мұқатпайды, кемсітпейді;
• шекіз шыдамдылықты, төзімділікті игереді.

 

Кәсіпкер  өз имиджін құра отырып этикетті сақтау керек және де нақты мінез-құлық  ерекшеліктерін иемдену үшін келесілерді  ескеруі міндетті:

• танысу ережелерін;
• іскерлік қатынастар жүргізу ережелерін;
• өзара шарт немесе келісімдер жүргізудегі ережелерді;
• сыртқы келбет пен тұрпатына, іс-қимылына қойылатын талаптарды;
• сөз сөйлеу талаптарын;
• қызметке қатысты құжаттар мен кәсіпкерлік этиканың құрамды бөлігі болып саналатын кәсіпкерлік этикеттің басқа да элементтерін сақтау керек.

Кәсіпкерлік этикет кәсіпкердің  өзінің бизнесін жүргізу барысында  кез-келген жағдайда қарым-қатынас  орнататын сыртқы әлеммен, басқа  кәсіпкерлермен, бәсекелестермен, қызметкерлермен, барлық азаматтармен өзара әрекеттесуін реттейтін ережелер жиынтығы.

 

 Бақылау сұрақтары:

1. Кәсіпкерлік мәдениет мәні және маңыздылығы
2. Кәсіпкерлік ұйымдардың  мәдениеті
3. Кәсіпкерлік қызмет
4. Кәсіпкердің іскерлік  және кәсіптік этикасы
5. Кәсіпкерлік этика

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Назарбаев Н.Ә. «Жаңа онжылдық - жаңа экономикалық өрлеу - Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы // www.akorda.kz
2. Багиев Г.Л., Асаул А.Н. Организация предпринимательской деятельности
3. Лапуста М.Г., Поршнев А.Г. и др.  Предпринимательство. М.: ИНФРА-М, 2001. - 448с.
4. Токсанова А.Н. Основы предпринимательской деятельности. – Астана, 2007..-480с.
5. Сабден О.С., Токсанова А.Н. Управление малым предпринимательством: вопросы теории и практики. – Астана.: Елорда, 2001ж.-308б.
6. Бусыгин А.В. Предпринимательство. Основной курс. М: ИНФРА-М, 1997. - 607с.
7. Пелих А.С., Чумаков А.А. и др.  Организация предпринимательской деятельности.  Ростов-на-Дону, Издательский центр "МарТ", 2002. - 335с.
8. Осипов М.Ю. Основы предпринимательского дела. - М.: Век, 1996

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дәріс 8 Тұлғааралық қарым-қатынас мақсаты, міндеттері.

 

Дәріс мақсаты:

Тұлғаға бағытталған  қарым-қатынастағы сөздің ерекшелігі.

Күнделікті әңгімелесу сипаты

 

Тақырып сұрақтары:

1) Жеке адамдармен қарым-қатынастағы жекелік;

2) Ойламаған жерде және күштемеу арқылы қарым-қатынасқа түсу;

3) Жағдайға байланысты қарым-қатынасқа түсу;

4) Сезімге берілу.

5) Сөйлеу және оның мақсаты.

6) Ақпараттық сөз.

 

Тұлғааралық қарым-қатынастағы вербальды емес коммуникацияның функциялары. Оларды салыстырмалы талдау. Вербальды емес коммуникацияның ережелері.

Тиімді тыңдау. Мәліметті  беру үрдісі. Тыңдарманның психологиялық  жағдайы. Жүйелі қателіктердің  деректері: мәліметтің ұзавқтылығы, мәліметтің ортасы, мәліметтің аяқталуы. Рефлексивті  және рефлексивті емес тыңдауы.  Эмпатикалық тұрғыдан тыңдау.

  М.И.Лисина  қарым-қатынасты  адамдардың бірі-біріне  қатынасын  реттеу  мақсатындағы  түрлі ақпараттар  ауысу және  біріккен нәтижеге  жетудегі күш  деп анықтады, осының негізінде  балалардың үлкендермен қарым-қатынасын  төменгі белгілермен ашып көрсетеді:

 

• үлкендерге  зейін аудару және қызығушылық;
• үлкендердің әсерін қабылдаудағы эмоцалы рең;
• үлкенге бағытталған  баланың ынталы акты;
• олардың қимыл-қозғалысына  үлкендердің көрінуінде балалардың қатынасының сезімталығы;

 

Бұл көрсеткіштердің  бір тұтастығы баланың іс-әрекетінде, өзінің бейнесін құруға және басқа  адаммен қарым-қатынаста қажеттілігін қамтамассыз етуге бағытталған. Сонымен іс-әрекеттің жалпы құрылымдық компоненттері (зат, қажеттілік, мотив..) қарым-қатынастың анайылығы және нақты  коммуникативті мазмұнмен толтырылған. Тек қана басқалармен қарым-қатынас  арқылы адам «басқа көзбен » өзін-өзі  таниды және бағалайды. Қарым-қатынас  мотивы адамның өзінің және басқа  адамдардың сапаларымен толықтырылады, қоршаған адамдардың әсері арқылы индивид  өзін тануға және бағалауға кіріседі. Осы сапалардың арасынан баланың  үлкендерге еліктеуі арқылы қарым-қатынастың қалыптасуын топтастыруға болады:

1. танымдық, мұнда үлкендер  баланың жаңа әсер қалдырушы  ұйымдастырушысы  және мәліметтер  жинақтаушысы;

 

2. іскерлік, мұнда үлкендер  біріккен практикалық іс- әрекеттің  серігі , қозғалыстың көмекшісі және  үлгісі;

 

3. жеке тұлғалық, мұнда  үлкендер ерекше тұлға, оғам мүшесі, оның тобының

ерекше өкілі.

 

3. Қарым-қатынастың сипаты, мазмұны,  әрекетке байланысты  түрлері.

 

Қазақстан Республикасының  орта білім даму тұжырымдамасында көзделгендей қазіргі мектептер көп қырлы  міндеттерді шешу үшін мектеп ұжымдарында  әр мұғалім күнделікті ізденіс арқылы жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашарлық қарым- қатынас жасау керек. Ол- ақылды адамға ғана тән табиғи қасиет және адамның тіршілік бейнесі мен мәдени өмірінде, тұрмыс салтында күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыратын  тұрақты шарт.

     Әлеуметтік  өмірде адамдардың іс- әрекеттерінің  негізгі бір түрі- сөйлеу. Ол- күрделі  психологиялық процесс. Сөйлеу- адамның  қарым- қатынас жасау құралы. Ал  қарым- қатынас жасаудың қуатты  құралы- тіл. Осыған дәлел Лассуэли  моделі.

 

         Кім (хабарлайды)- коммуникатор

 

• Нені (хабарлайды)- хабар

 

• Қалай (хабарды жеткізеді)- канал

 

• Кімге (бағытталған)- аудиторияға 

 

• Қандай (нәтижеге жеткізеді)- хабардың  тиімділігіне байланысты.

 

    Әр адамды  қызықты әңгімелесуші ететін қарым- қатынас. Практикада адамдар қарым- қатынас әрдайым ұтымды қалыптастыру және үлкен нәтижеге қол жеткізу үшін өзін төмендегідей етіп ұстау керек:

 

• ол алыстан,  сырттай ашық, жарқын, тартымды болуы

 

•  ол жақыннан  түсінікті, жылы лебізді, көңілді  болуы

 

•  оның ішкі  дүниесі мәселені терең түсінетін, адал, шыншыл, байсалды болуы

 

•  оның ішкі  дүниесі мен сыртқысын бөліп- жара қарамау керек.

 

     

Қарым- қатынастың негізгі бағдарлары:

 

Әңгімелесушіңізді сөйлетуге  тырысыңыз. Ол түсінетін, қызықты тақырыпта әңгіме айтыңыз. Оған өз пікірін, тұжырымын білдіруге итермелейтін сұрақтар қойыңыз.

    Қызықты   түрде информацияны жеткізуге   тырысыңыз. Қызықты оқиғалар жинастырып, есте сақтап оларды айта білуге  үйреніңіз: жалпы өмір туралы, қоршаған ортаңыз туралы. Ауыз әдебиет, шығармашылық- бұл өнер, әрқашан бізбен бірге болады.

 

      Әрбір  адам «жылылықты» қажет етеді.  Сіздің әңгімелесушіңіз өзін  ақылды, қызықты, яғни, мықты болып  сезіну керек. Әрбір адамды  есімімен атаңыз. Бұл оған өзін  жақсы сезінуге мүмкіндік береді. Онымен ең қызықты тақырыпта әңгімелесіңіз, оның өзі туралы, проблемалары, жетістіктері, табыстары туралы. Оған сізден гөрі өзі туралы қызығырақ. Ол жақсы білетін тақырыптарды қозғай отырып, оған жақсы жағынан көрінуге мүмкіндік беріңіз. Оның пікірін сұраңыз және кеңес алыңыз. Жоғарыға көтеретіннің негізі ол «төменнен жалғай салу» ситуациясы.

  Зор қызығушылықпен  және ынтамен тыңдай біліңіз. Сыйластық пен қызығушылықпен тыңдаңыз және сұраңыз. Тәуір әңгімелесуші- жақсы сөйлейтін кісі емес, керісінше жақсы тыңдай алатын адам.

Тыныш, байсалды атмосфера  сақтауға  тырысыңыз. Үндемей қалуға еркіңіз  бар. Өз пікіріңізді айтуға да еркіңіз бар. Сырттан қарағанда бет әлпетіңізден байсалдылық, жайсаңдық, жылылық байқасын.

 Ешкімді  дөрекі  сөздермен балағаттауға тырыспаңыз.

   Өзіңізді  ашық- жарқын адам ретінде көрсетіңіз. Сіз тұйық болсаңыз, әңгімелесушіңіз   де тұйық болып шыға келеді. Өзіңіз естіген жайлар, оқиғаларға, пікіріңізді, қатынасыңызды жалтармай  жеткізіңіз, шыншвл болыңыз. Ашық  мінезді кісінің сыртқы көрінісі: қол мен аяқтың ашық түрде болуы, яғни тұлғасы тырысып, бүрісіп қалмау, ара қашықтықты жақындату сөйлескендегі көзқарасыңыздың әңгімелесушіге бағытталуы, бет әлпеттің айтар ойға сәйкестігі.

      Әңгімелесушіңіздің  ашық- жарқын, емін- еркін сөйлесуін қолдап отырыңыз.

 Көпшілік  алдында сөйлеушіде байқалатын  ең негізгі сезім түсініктері  мынадай:

   1. Әңгімені  қалай  бастауды білмеушілік.

   2. Толық  ұғынықты, әрі түсінікті айтып бере алмаймын- ау деген қобалжу.

   3. Қарым- қатынас  мақсатындағы еленбейтін өзгерістер.т.б

 

    4.Қарым-қатынас  этикасы. Қарым-қатынас этикасын  көтеру үшін, ерте жастан бастап  адамның басқа адамға жанашырлық, тілектестік, ортақтастық, мейірімділік  қасиеттерін қалыптастыра білу  керек. Қарым-қатынас ең алдымен,  бір адамның екінші адамды өзара түсінушілігінен басталады. Немқұрайлық қатігездік тұрпайылық сыйламсыздық қарым-қатынасты бұзады. Ал, егер тілек, өзара сұрақтар, өзара келіспеушілік басым болса, онда достық қатынас, яғни ол жанұяға қажетті психологиялық атмосфера болып табылады. Біз білетіндей адамның өзара түсінушілігіне бөгет болатын жағдайлар; оның қайталанбастығы, жеке даралығы, бір-біріне ұксамайтындығы. Өзара түсінушіліктің тағы бір кедергісі қабылдаудың стереотиптілігі. Кейбір адамдар басқаларды терең білмей өз ойларын айта салады. Мысалы; ол – дәрігер, ол – сатушы, сонымен бәрі түсінікті, себебі олардың моделі, шаблоны бейнесі сол адамға беріледі. Адамның басқа адаммен қарым-қатынасы оның жеке күші мен әлсіздігі, өмірлік қайталанбас жеке даралық көріінісі, тәрбиелеу ерекшелігі сияқты мінез-құлқының ерекшелігіне байланысты. Адамға басқа адамдардың бағалауы мен бірге өзіндік ойы, әлеуметтік статусы ұжым да алатын орны сияқты қасиеттер әсер етеді. Қарым-қатынас басқа да іс-әрекет сияқты белгілі бір нәтижемен аяқталады Қарым-қатынас нәтижесін оның өнімі ретінде қарастыруға болады. Өнімі әр түрлі болады. Оның ішінде басты орын алатындары өзара қатынас және өзінің образы. Өзара қарым-қатынас қатынас үрдісіне өзінің әсерін тигізеді. Адамдар арасындағы өзара қатынас таңдау сипатына ие болады. Бұл таңдау адам қажеттілігіне анықталады. Баланың өз образы өмірлік іс-тәжірибенің  әр түрлі түрінде пайда болады: жеке даралық әрекет тәжірибесі және қарым-қатынас тәжірибесі бала дамуындағы шешуші фактор – баланың өзіне  қатынасы қоршаған ортаны белсенді өзгерту  және әлеуметтік тарихи сипат алады. Өз образын біз аффективті – когнитивті комплекс ретінде қарастырамыз. Оның аффективті жағын өзін-өзі бағалау  ал, когнитивті жағын, баланың өзі  туралы ойы деп айтуға болады. Бала өмірге келісімен алдымен үлкендермен, одан кейін құрбы-құрдастарымен  қарым-қатынасқа түсе бастайды. Осының нәтижесінде жаратылысынан берілген адам болу қабілетін іске асырады. Қарым-қатынас  баланың психикалық дамуының негізгі  факторы және жағдайы. Қарым-қатынаста  адамдар өзін-өзі және басқаларды тану қажетттілігін қанағатандырады. Өзін-өзі тану және қарым-қатынас  бір-бірімен тығыз байланысты