Қырықбуын тәрізділер бөлімі (Хвощевидные)-Equisetophyta

Тақырыбы: Қырықбуын тәрізділер бөлімі (Хвощевидные)-Equisetophyta (Equisetum L. 1753)

Жұмыстың мақсаты: Қырықбуын тәрізділер бөліміне жататын гиениялар немесе гиениопсидтер класы-hyeniopsida, сынажапырақтылар немесе сфенофиллопсидтер класы-sphenophyllopsida, каламиттер класы-calamitopsida, қырықбуындар немесе эквизетопсидтер класы-equisetopsida.

Жұмыстың міндеті:

1. Қырықбуын тәрізділер бөлімі  (Equisetophyta) класының систематикалық орнын анықтау:
2. Қырықбуын тәрізділер бөлімі  (Equisetophyta) класы өкілдерінің химиялық және практикалық маңызын анықтау
3. Қырықбуын тәрізділер бөлімінің биологиялық-морфологиялық ерекшеліктерін зерттеу:
4. Гиениялар немесе гиениопсидтер класының  (hyeniopsida) биологиялық-морфологиялық ерекшеліктерін зерттеу:
5. Сынажапырақтылар немесе сфенофиллопсидтер класының  (sphenophyllopsida) биологиялық-морфологиялық ерекшеліктерін зерттеу:
6. Каламиттер класының (calamitopsida) биологиялық-морфологиялық ерекшеліктерін зерттеу:
7. Қырықбуындар немесе эквизетопсидтер класының (equisetopsida) биологиялық-морфологиялық ерекшеліктерін зерттеу:
8. Қырықбуын тәрізділер бөлімінің  (Equisetophyta) класы бойынша пысықтау сұрақтарын жазу және жауабын жазу:
9. Қырықбуын тәрізділер бөлімінің  (Equisetophyta) класына қосымша материалдар (сурет, кесте, гербарий т.б) тізімін жасау:
10. Қырықбуын тәрізділер бөлімінің  (Equisetophyta) класы бойынша қолданылған әдебиеттер тізімі.

Қажетті құрал  жабдықтар: Қырықбуын тәрізділер бөліміне жататын гиениялар немесе гиениопсидтер класы (hyeniopsida), сынажапырақтылар немесе сфенофиллопсидтер класы (sphenophyllopsida), каламиттер класы (calamitopsida), қырықбуындар немесе эквизетопсидтер класының  (equisetopsida) суреттері, кестелері, гербарийлері, оқулықтар, қалам және т.б                          

                                                                                             Бөлім:

                                                                     Қырықбуын тәрізділер бөлімі  (Equisetophyta)

 

                     

 

                   Класс №1                            Класс №2                                        Класс №3                            Класс №4     

            Гиениялар немесе             Сынажапырақтылар немесе                Каламиттер класы            Қырықбуындар немесе

        гиениопсидтер  класы            сфенофиллопсидтер класы                    Сalamitopsida                эквизетопсидтер класы 

                Нyeniopsida                          Sphenophyllopsida                                                                               Еquisetopsida

          

 

 

       Қатар тобы №1                  Қатар тобы №2                                           Қатар тобы №3                       Қатар тобы №4                                            Гиениялар қатары                Сынажапырақтылар немесе                                   Каламит                                  Қырықбуын

       Нyeniales                            сфенофиллопсидтер                                            Сalamitales                                  қатары

                                                        Sphenophyllales                                                                                                  Еquisetales

 

 

 

  Тұқымдасы №1                     Тұқымдасы №2                                             Тұқымдасы №3                       Тұқымдасы №4

    Гиениялар                              Cынажапырақ                                              Астерокаламиттер                        Қырықбуын

   (Hyeniaceae)                        (Sphenophyllaceae)                                           (Asterocalavitaceae)                    (Equisetaceae) 

    Каламофитон                                                                                                         Каламитт

(Calamophytaceae)                                                                                       (Calamitaceae)

 

 

  

 

  

     Туысы №1                               Туысы №2                                                    Туысы №3                            Туысы №4

      Гиениялар                                Сынажапырақ                                                  Астерокаламит                     Қырықбуын

     (Hyenia)                             (Spenophyllum)                                                  (Asterocalamites)                      (Equisetum)

    Каламофитон                                                                                                             Каламит

  (Calamophyton)                                                                                                         (Calamites)

 

   

 

 

    Түрі №1                                    Түрі №2                                                              Түрі №3                               Түрі №4     

      Гиения                              Сынажапырақтылар                                                 Каламиттер                 Батпақ қырықбуыны

(Hyenia elegang)               (Sphenophyllum cuneifolium)                                 (Neocalamites ,Calamites)         (E. Palustre)

                                                                                                                                                                           Қыстық қырықбуыны                     

                                                                                                                                                                                (E. Hiemale)

                                                                                                                                                                           Дала қырықбуыны

                                                                                                                                                                               (E. Arvense)

                                                                                                                                                                          Бұтақты қырықбуыны                                                                                                         

(E. ramosissimum)  

                                                                                                                                                                           Теңбіл қырықбуыны

                                                                                                                                                                        (E. Variegatum)

 

 

 

 

 

 

 

                                                 Химиялық құрамы:

Дала қырықбуыны өсімдігінің  құрамында аз мөлшерде салонин эквизетонині (5%) және алкалоидты никотин, эквизетин, 3-метоксипиридин, диметилсульфон, флавоноидтар, эквизетриндер, изокверцитриндер, және 5-глюкозидті лютеолиналар, витамин С(0,19%), каротиндер (4,7%), алма қышқылы, ақуыздар (16%), майлар, крем қышқылы (25%)  бары анықталды.  http://www.google.kz/

                                                Практикалық маңызы: 

Қырықбуынның практикалық  маңызы онша зор деп айтуға болмайды. Олардың қатты сабақтары металдан жасалған ыдыстарды тазалауда және ағашты жылтырлауда  пайдаланылады. Дала қырықбуынының тамырсабақтарында пайда болатын қысқарған, түйнек тәрізді сабақтарын кейде тамаққа пайдаланады. (Ә.Ә.Әметов, П.М. Мырзақұлов «Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы» 115бет)

Қырықбуындарды сиырлармен ешкілерге жеммен бергенде, олар көп  сүт береді. Қырықбуындармен кебір  жабайы жануарлар қабандар мен бұғылар  да қоректенеді. Медицинада көпнесе  дала қырықбуынын қолданады, олардың  әртүрлі қасиеттері көп. Оларды зәр  айдау үшін, ауруларды басатын қан тоқтататын, жалпы күш береді және жараларды жазады. Тағы бір қасиеті олар жүрек ауруларына қолданады, су мен тұздың алмасуын реттейді. Қырықбуындарды басқа шөптермен араластырып қолданғанда ол қан қысымы ауруларына қарсы, күйгенге қолданады. Халық медицинасында осы өсімдіктерді қолданғанда жаңадан басталған ауруларды, яғни ішкі мүшелерге қан кеткенде, өт пен бүйректегі тастарды айдауда қолданады. http://www.google.kz/

 

 

                                                   

 

 

                                                       Жалпы түсінік

Қырықбуын тәрізділердің  сабақтары айқын байқалатын буындардан және буынаралықтарынан тұрады. Жапырақтары буынға топтасып орналасады. Осы ерекшеліктерімен қазіргі кезде кездесетін қырықбуындар және олардың қазба түріндегі арғы тектері басқа споралы жоғары сатыдағы өсімдіктердің барлығынан айқын ажыратылады және сырт кескіні жағынан кейбір балдырларға (хараға), ашық тұқымдыларға (қылшаға) немесе тіптен гүлді өсімдіктерге (казауринге) ұқсас болып келеді.

 Қырықбуын тәрізділерге  сабақтарының биіктігі бірнеше  сантиметрден бастап бірнеше  метрге дейін жететін шөптесін  өсімдіктермен  бірге биіктігі  кейде 15м-ге дейін жететін,  ал жуындығы 0,5 см боатын ағаштарда  жатады. Қырықбуын тәрізділердің сабағының өткізгіш системасы актиностель немесе артростель түрінде берілген. Басқаша айтқанда сабақтың ұзына бойында өзара алма кезек орналасқан құрылысы әртүрлі болып келетін учаскелері бар буынаралық стельден тұрады. Ксилеманың өткізгіш элементтері трахеидтердің әртүрлі типтерінен тұрады, ал қырықбуындарда сонымен бірге сосудтары да болады, флоэмасы сүзгілі элементтерінен және паренхималық клеткалардан тұрады.

Қырықбуын тәрізділерге тән қасиеттерінің бірі-олардың  ерекше спорангий түзетін структурасының-спорангиофорларының болуы. Спорангиофорлары өзінің құрылысы жағынан  басқа споралы өсімдіктердің спорофиллдерінен біршама айырмашылықтары бар. Спорангиофорларының жиынтығы сабақта, не кәдімгі вегетативтік жапырақтары мен алма-кезек орналасып, спора түзетін зона түзеді, не болмаса өстің жоғарғы ұшында таза (тек спорангиофорлардан және стреильді жапырақтардан) стробилдер түзеді.

Қырықбуын тәрізділердің  басым көпшілігі тең споралы  өсімдіктер, тек кейбір қазба түрінде  белгілі формалары  ғана әртүрлі споралы болған.

Жыныстық ұрпағы гаметофит  немесе өскінше деп аталынады. Ол қазіргі кезде кездесетін қырықбуындарға дара немесе қосжынысты, ұзақ өмір сүрмейтін, өте ұсақ, мөлшері бірнеше миллиметрден аспайтын көгілдір өскінше. Гаметофиттерінде антеридийлері мен архегонийлері пайда болады. Антеридийлерінде көпталшықты сперматозоидтары, ал архегонийлерінде жұмыртқа клеткасы жетіледі.

Ұрықтануы судың қатысуымен жүзеге асады. Зиготадан тыныштық кезеңін  басынан өткізбей-ақ жаңа жыныссыз ұрпақ-спорофит өседі.

Қырықбуындар бөлімі мынадай 4 кластан тұрады:

1. Гиениялар немесе гиениопсидтер класы-hyeniopsida,

2.Сынажапырақтылар немесе сфенофиллопсидтер класы-sphenophyllopsida,

3.Каламиттер класы-calamitopsida,

4.Қырықбуындар немесе эквизетопсидтер класы-equisetopsida. (Ә.Ә. Әметов, П. М. Мырзақұлов «Жоғары сатыдағы өсімдіктер ситематикасы» 104бет). Кесте №1 (15-16-17бет)

                                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                         

 

                                                     Тапсырмалар:

1. Қырықбуын тәрізділер бөлімі класының систематикалық орнын анықтау.
2. Қырықбуын тәрізділер бөлімінің класының биологиялық морфлогиялық ерекшеліктерін анықтау.
3. Гиениялар немесе гиениопсидтер класының  (hyeniopsida) морфологиялық ерекшеліктерін анықтау . №1 сурет және гербарий бойынша өсімдіктің: Гиениялар: 1-гиения (hyenia elegang): а-өсімдіктің жалпы көрінісі; б-қайталап дихотомиялы бұтақтана екі жеміссіз жапырақ; в-сабақтың жоғарғы ұшының бір бөлігі екі спорофиллімен; 2-каламофитон (calamophyton primaevum): а-өсімдіктің жалпы көрінісі; б-екі спорофилл спорангийлерімен; в-екі жеміссіз жапырақ.  Суретін салып, зерттеу керек
4. Сынажапырақтылар немесе сфенофиллопсидтер (Sphenophyllopsida) класының морфологиялық ерекшеліктерін анықтау. №2 сурет және гербарий бойынша өсімдіктің: Сынажапырақтылар: 1-Sphenohyllum cuneifolium-ның жалпы көрінісі; 2-сынажапырақтың әртүрлі түрлерінің жапырақтары: а-Sph. Thonii; б-Sph. Myriophyllum; в- Sph. Majus; 3-сабақтың орталық бөлігінің көлденең кесіндісі (пд-шоқтық сүрек, мд-шоқаралық сүрек, дл-сүректік сәуле, пкс-протоксилема, мкс-метаксилема). Суретін салып, зерттеу керек
5. Каламиттер класының (Сalamitopsida) морфологиялық ерекшеліктерін анықтау. №3 сурет және гербарий бойынша өсімдіктің: Каламиттер:1-астерокаламиттің вегетативтік органдары: а-сабақтың бір бөлігі; б-жапырақты бүйірлік өркен; в-жапырақ; 2-каламит (Calamites carinatus); а-жалпы көрінісі; б-сабақтың көлденең кесіндісі (вд-соңғы сүрек, мкс-метаксилема, кп-каринальды қуыс). Суретін салып, зерттеу керек.
6. Қырықбуындар немесе эквизетопсидтер класының (Еquisetopsida) морфологиялық ерекшеліктерін анықтау. №4 сурет және гербарий бойынша өсімдіктің: Қырықбуынның өмірлік циклі: А-спорофит; Б-гаметофи; М-мейоз: 1-зиготаның бөлінуі; 2-спорофиттің ұрығы; 3-үлкен спорофит; 4-ұрпақ бермейтін өркен; 5-спора беретін өркен; 6-тамырсабақ; 7-қосалқы тамыр (сыртқы көрінісі және көлденең кесіндісінің сызба нұсқасы); 8-өткізгіш шоқ; 9-қуыс; 10-түйнек (сыртқы көрінісі және көлденең кесіндісінің сызба-нұсқасы); 11-сабақ (көлденең кесіндісі); 12-эпидерма; 13-устьица аппараты; 14-тірек ұлпасы; 15-ассимиляциялық паренхима; 16-эндодерма; 17-қабық; 18-орталық цилиндр; 19-спора түзетін масақ; 20-спорангиофор, 21-аяқшасы; 22-қалқанша; 23-спорангий; 24-споралары;25-перина; 26-элатера; 27-аталық гаметофиттің талломы; 28-ризойдтар; 29-антеридий; 30-сперматозойд; 31-аналық гаметофиттің талломы; 32-архегоний. Суретін салып, зерттеу керек.