Еңбек құқығы

1) экономика саласына жəне еңбек  жағдайына қарамастан,

жалданбалы еңбек қызметкерлерінің барлығына таралатын жалпы

нормалар. Мысалы, ҚР «ҚР еңбек туралы» заңының күші тек

Қазақстан Республикасының азаматтарына ғана емес, сонымен

қатар, Қазақстан Республикасы аумағында еңбек қызметін жүзеге асырушы шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғаларға да

таралады;

                                           28

2) қызметкерлердің жекелеген санаттарына (əйел адамдарға, кəмелетке толмағандарға, бюджет саласының қызметкерлеріне, ауыр жəне зиянды өндіріс жұмысшыларына, уақытша жəне маусымдық қызметкерлерге  жəне т.б.) таралатын арнайы нормалар.

Осы заңда қызметкерлердің белгілі бір санаттары – еңбек құқық қабілеттігі шектеулі тұлғалар, кəмелетке толмағандар, жасы кіші балалары бар əйелдер үшін жеңілдіктер көзделген. ҚР «ҚР еңбек туралы» заңының 4-тарауы «Қызметкерлердің

жекелеген санаттарының еңбек қатынастарын реттеу» деп аталады. Бұл заңда 18 жасқа толмаған қызметкерлер үшін еңбек жағдайы саласында бірқатар жеңілдіктер көзделген, түнгі уақытта жұмыс істеуге қатысты, қосымша жұмысқа жəне т.б. қатысты тыйым-

нормалар бар. Мұндай қызметкерлер санатының еңбек қатынастарын реттеу «ҚР еңбек туралы» заңмен де, сонымен қатар, қызметкерлердің тиісті санаттарының еңбек жағдайын анықтайтын өзге де заң шығарушы актілермен де жүзеге асырылады. Еңбек қабілеттігі шектеулі тұлғалар үшін жекелеген жеңілдіктер көзделген. ҚР 1991 жылғы 21 маусымдағы «Қаз КСР-да мүгедектердің əлеуметтік қорғалуы туралы» заңында мүгедектердің еңбек қатынастары саласындағы құқықтары анықталған. Олар үшін жеке сауықтыру бағдарламасына негізделген еңбек жағдайы жасалады. Ұжымдық шартта мүгедектер үшін еңбек жағдайы, соның ішінде, жалақы төлеу мəселесі, жұмыс уақыты мен демалыс уақыты жəне өзге де жағдайлар көзделіп өтуі тиіс. Бұл жағдайлар өзге қызметкерлермен салыстырғанда мүгедектердің құқықтарын шектемеуі немесе олардың жағдайын нашарлатпауы керек. Жекелеген қызметкерлер санатының еңбек жағдайы тек ҚР «ҚР еңбек туралы» заңмен ғана емес, сонымен қатар, өзге де нормативтік құқықтық актілермен реттелуі мүмкін. Мысалы, ҚР «Мемлекеттік қызмет туралы» заңы барлық мемлекеттік қызметшілерге таралады. Мемлекеттік қызметке қабылданатын тұлғаларға төмендегідей талаптар қойылады: 1) Қазақстан Республикасының азаматы болуы керек; 2) жекелген лауазымдарға қатысты Қазақстан Республикасыныңзаңнамасында өзгеше көзделмесе, жасы 18-ден төмен болмауытиіс;

3) қажетті білімі, кəсіби дайындық  деңгейі болуы жəне 

белгіленген біліктілік талаптарына сай болуы тиіс (ҚР

«Мемлекеттік қызмет туралы» заңының 13-бабы). Қызметкерлерді санаттарға бөлудің негізгі мəні мынада: жалпы ережелермен қатар олар үшін жұмысқа кіру мен жұмыстан босатуда; жұмыс уақыты мен демалыс уақытын реттеуде; жалақы төлеудегі жеңілдіктер мен артықшылықтарға; тəртіптік жəне материалдық жауапкершілік жəне өзге де мəселелерге қатысарнайы нормалар белгіленеді

 

                                                          29

                                               Қорытынды

        «Адамды адам  еткен - еңбек» демекші, адамзат тіршілігінің  барысында еңбек оның тіршілігінің  негізгі нысаны және дамуының  басты механизмі болған және болуда. Адам өзінің саналы ғұмырын рухани және материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбектенумен өткізеді. Қазіргі кезде еңбекке және оның негізгі элементі қызметкерге деген көзқарастың өзі мүлде өзгеруде. Еңбек пен денсаулық бір – бірімен тығыз байланысты, өйткені еңбектің негізгі мақсаты адамға игілікті жағдайлар жасау болып табылады. Еңбек қорғау дегеніміз- тұлғаның үйлесімді дамуын қамтамасыз ету үшін, оның еңбек қабілеттілігін арттыруға, денсаулығын  өндірістік ортаның әсерін қорғауға бағытталған мемлекет, кәсіподақтар, мекемелер, кооператив және қоғамдық бірлестіктермен бірігіп жасалатын ұйымдастыру- экономикалық, психологиялық, эстетикалық, емдеу – профилактикалық, құқықтық және тағы басқа да шаралардың жүйесі болып табылады.

          Қоғамымызда  мемлекет тарапынан ерекше қорғау  мен қолдауды қажет ететін  жекелеген санаттағы қызметкерлер  бар. Олар өздерінің ағзасының  физиологиялық ерекшеліктеріне  байланысты еңбек қызметін жалпы  негіздерде атқара алмайды. Бұндай  тұлғалардың еңбегін қорғауды қызметкерлердің бәріне бірдей қолданылатын жалпы нормалармен қатар, олардың ағзасының ерекшеліктерін ескеретін ерекше нормаларды белгілеу қажет.

           Қоғамның  әлеуметтік қорғалмаған топтарына, яғни әйелдер, жасөспірімдер және  мүгедектерге қатысты жүргізіліп отырған мемлекеттің саясаты, олардың мүдделерін қорғау мақсатымен қабылдаған шаралары бізідің қоғамымыздың адамгершілігінің, оның өркениетінің көрсеткіші болып табылады. Қазақстан Республикасының өзін әлеуметтік мемлекет ретінде  бекітуі оның әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарын анықтайды.

            Жекелеген санаттағы қызметкерлердің  еңбегін қорғау мәселесін зерттеу  нәтижесінде мынадай қорытынды  жасауға болады:

             1. Еңбекті қорғау қоғамдық қатынастардың  түрлі жақтарын қамтитын күрделі әлеуметтік-құқықтық санат болып табылады.

              Қазақстан Республикасының заңнамасы  еңбекті қорғау ұғымына мынадай  анықтама беріп отыр: еңбекті  қорғау – құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдеу-алдын алу, оңалту және өзге де іс-шаралары мен құралдарын қамтитын, еңбек қызметі үрдісінде қызметкерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жүйе.

2. Қазақстан Республикасының заңнамасы әрбір адамға қауіпсіз еңбек жағдайына кепілдік берген. Қызметкердің тазалық пен гигиена талаптарына сай келетін еңбек жағдайларына құқығын еліміздің ата заңы – Конституция, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңы, Қазақстан Республикасының  «Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» Заңы жариялап, өзге де нормативтік құқықтық актілер мен заңға тәуелді актілерден көрініс тапқан. Заң  актілерінен көрініс тауып отырған еңбекті қорғау саласындағы ережелер мен нормалар, өкінішке орай, көбінесе декларативті сипатқа ие. Сондықтан, қазіргі таңда оларды қозғалысқа келтіретін «қозғаушы күш» керек.

ХЕҰ деңгейінде қызметкерлердің еңбегін қорғауға қатысты бірқатар нормативтік құқықтық актілер жасалды. Қазақстан Республикасы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаты еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа бағытталғандықтан халықаралық құндылықтарды өз заңнамасына енгізуді жолға қоюы керек.

1. Әйелдер еңбегін қорғау әйелдердің өндірістегі қалыпты және қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық, экономикалық, медициналық, техникалық және өзге де шаралардың кешенді жиынтығы болып табылады. Бұның ішінде басымдылық әйелдер еңбегін қорғау жөніндегі тиісті нормалары мен жағдайларында бекітілген құқықтық қорғауға берілген.

                       30

2. Әйелдер еңбегін қорғау жүйесінің маңызды әлеуметтік-құқықтық мәні бар, себебі оларға еңбектік құқықтар мен жеңілдіктер ұсына отырып, еңбек қызметін ана болу функциясымен үйлестіруге мүмкіндік береді.
3. Әйелдер еңбегін құқықтық қорғау екі негізгі, өзара байланысты бөліктерден тұрады: қызметкерлердің еңбегін қорғайтын еңбек заңнамасының жалпы нормаларынан тұратын  әйелдер еңбегін жалпы қорғау, және аналардың еңбек пен тұрмыс жағдайларын жақсартатын еңбекті қорғаудың арнайы ережелерінен тұратын «әйелдер еңбегін ерекше қорғау».
4. КСРО-ның жан-жақты жүйесі кәмелетке толмағандардың тәрбиеленуі, құқықтық қорғалуы, рухани және физикалық дамуы үшін ықпалды құқықтық негіз құрған. Кеңес Одағының кезінде заң шығарушы кәмелетке толмағандарды олардың денсаулығы үшін ауыр және зиянды жұмыстардың нақты анықталған шеңберін көрсете отырып, жалпы нормалармен қатар, жас ерекшеліктеріне ғана емес, сонда-ақ еңбек қызметінің енді ғана басталуымен шартталған арнайы нормаларды белгілеп, жұмысқа қабылдау мен одан  босатудың жеңілдетілген тәртібін, өмірі мен денсаулығын қорғау, жұмыс уақытының ұзақтығы мен еңбекке ақыны белгілей отырып еңбек құқығының ерекше субъектісі ретінде анықтаған.  

               КСРО кезіндегі жиналған тәжірибеден бас тартпай, құқықтық                                                                                                                                                                                                мирасқорлық ретінде қазіргі заңнамаға енгізу орынды болар еді.

5. Қазақстан Республикасында қабылданған кәмелетке толмағандармен                                        еңбек қатынастарын  реттеу тәртібін нормативтік құқықтық актілер негізінен декларативті сипатқа ие. Олардың тиісті түрде орындалмағаны үшін жауапкершілікті күшейту жолымен аталған нормаларды «қозғалысқа» келтіру қажет.
6. ХЕҰ-ның деңгейінде кәмелетке толмағандардың еңбегіне қатысты бірқатар нормативтік құқықтық актілер жасалды. ХЕҰ-ның мүшесі ретінде Қазақстан жұмысқа қабылдаудың ең төменгі жасын белгілейтін конвенцияны ратификациялады. Қазақстан Республикасы халықтың, соның ішінде кәмелетке толмағандардың жұмыс бастылығын қамтамасыз ету үшін барлық мүмкіндіктерді қолдану мақсатымен өзінің ұлттық еңбек заңнамасын ХЕҰ конвенцияларының жағдайын ескере отырып, соларға сәйкестендіру қажет.
7. Өзінің маңыздылығына, көлемділігіне қарамастан әлеуметтік-еңбектік реабилитация мәселесі не теоретикалық, ғылыми зерттеулерден, не құқық нормаларынан тиісті түрде көрініс тапқан жоқ. Бұл мәселеге қатысты ғылыми зерттеулер әлеуметтік-еңбектік реабилитацияны шектелген нақты бір ғылымның шегінде ғана көрсетеді. Бұның ішінде теориялық та, тәжірибелік те жағынан толығырақ зерттеулер медицина саласында ғана болып отыр.
8. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының берген анықтамасы бойынша, мүгедектік – адам үшін қалыпты болып табылатын қандай да бір қызметті жүзеге асыру мүмкіндігінің дефект салдарынан кез келген шектеулі немесе мүлде болмауы.

«Қазақстан Республикасындағы мүгедектердің әлеуметтік қорғалуы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес, дене немесе ақыл-ой кемістігінің болуы салдарынан тіршілік етуінің шектеулігіне байланысты әлеуметтік көмек пен қорғауды қажет ететін адам мүгедек болып табылады.

      

 

 

 

 

                                            31

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

 

1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и  права: учебное пособие.- Алматы, «Жеті  жарғы», 2003

2. А.С. Ибраева  Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.

3. А. Жакупова  «Конституция – основа развития  государства» // Заң және заман.-2005ж

4. Ә. Әділхан «Адам  құқы – ең жоғары құндылық» // Заң және заман.- 2005ж 

5. Б. Қонақбаев  «Азаматтарды құқықтық қорғау  және олардың құқықтары мен  бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж

6. Г. Адрасулова  «Юридическое значение, функции  и эффективность применения норм  права» // Фемида.-2006ж

7. Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық  теориясы: оқу құралы.- Алматы, «Жеті  жарға», 1998ж 

8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті жарғы», 1999ж.

9. «Қазақстан  Республикасының мемлекеті мен  құқығының негіздері» : оқулық.-Алматы, 2003ж.

10. Қ.А. Мустафаев  «Құқықтық тәлім - тәрбие мен жалпы  оқытудың іс-шаралары» // Заң.-2005ж.

11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет  және құқық теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                         32

 

 

ӘДЕБИЕТТЕР 
1. Административное право. Оқулык, жауапты редак¬торы А. А. Таранов. Алматы, 1998 ж. 
2. Ағыбаев А. Қылмыстық құқық. Окулық. Жалпы бөлім. Алматы, 2001 ж. 
3. Алауханов Е. Қылмыстык кұкық. Оку кұралы. Ерекше бөлім. Алматы, 2001 ж. 
4. Айымханова Н. Қазакстан Республикасының еңбек құқығы. Оқу құралы. Алматы, 2002 ж. . 
5. Баққұлов С. Құкык негіздері. Оку құралы. ҚазМСҚА. Алматы. 2001 ж. 
6. Байжанов Н. Неке және отбасы. Алматы, 1997 ж. 
7. Жамбылова P. Заң терминдерінін казақша-орысша, орысша-казакша аныктамалык сөздігі. Алматы, 2001 ж. 
8. Найманбаев С. Салықтык құкық. Оқу күралы. Алматы, 1996 ж. 
9. Сапарғалиев F., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы. Оку кұралы. Алматы, 1997 ж. 
10. Сапарғалиев F. Зан терминдерінін түсіндірме сөздігі. Алматы, 1995 ж. 
11. Сапарғалиев F. Қазақстан Республикасының Конституциялық құкығы. Оқулық. Алматы, 1997 ж. 
12. Төлеуғалиев F. Қазакстан Республикасының азаматтық күкығы. Окулық. Алматы, 2001 ж. 
13. Худяков А. И. Финансовое право Республики Казахстан. Алматы, 2001 ж. 
14. Хаджиев А. X. Земельное право Республики Казахстан. Алматы, 2001 ж. 
15. Шайбеков К. Трудовое право Республики Казахстан. Алматы, 1996 ж.

 

 

 

 

 

 

                                      33