Құқықтық сана

4. Құқықтық идеология Қазақстан  Республикасының егемендігі мен  аумақтық тұтастығын нығайту,  жан-жақты ұлттық қауіпсіздік  пен мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз  ету қажеттігін негізге алуға  тиіс. 1995 жылғы Конституцияда негізгі  қаланған саяси биліктің ұйымдастырылуы  мен жұмыс істеуі негізінде  кәсіби күшті және тиімді мемлекеттілікті  дамытуға мүмкіндік туғызу керек.  Құқықтық сана құқықтық реттеу  механизмімен тығыз байланысты.

Біріншіден, ол заң нормаларын жасаудың алдында жүреді, өйткені, ол нормалар әрқашанда субъектінің санасы мен  еркіне туелді; екіншіден, олармен қоса өне бойы іс-әрекет жасалады, өйткені  құқық нормалары әрқашанда оларды субъектінің түсінуіне, оның санасы мен еркіне есептелген; үшіншіден, құқықтық сана құқықтағы олқылықтарды түсіндірумен анықталады, заңдарды жетілдіру мен  дамытуды қамтамасыз етеді. Құқық теориясында  құқықтық сана өзара байланысты 3 міндетке: танымдық, бағалаушылық, реттеушілік  міндеттерге бөлінеді.

Танымдық міндет құқықтық шындық құбылыстарын субъектінің құқықтағы мәнділігі  мен тиістілігі туралы түсініктері  тұрғысынан ой елегінен өткізуден тұрады. Бағалаушылық міндет құқықтық шындық құбылыстарын ұқсастыруда, оларды реттеудің  нақты ережелерімен сәйкестендіруде  болып табылады. Құқықтық сананы иеленушіге байланысты құқықтық сананың жеке, топтық (ұжымдық) және қоғамдық құқықтық сана түрлері туралы айтуға болады. Жеке құқықтық сана адам күнделікті қатысатын  алуан-түрлі әлеуметтік байланыстар  мен қатынастардың ықпалымен, сондай-ақ өзінің психикалы-физиологиялық ерекшеліктерінің әсерімен қалыптасады. Жеке адамның мәдениеті мен білімі деңгейінің әртүрлі болуы, адамдардың әлеуметтік жағдайы мен қабілетінің бірдей болмауы жеке құқықтық сана деңгейінің әртүрлі болуына себепші болады.

Құқықтық сана деңгейін көтеру үшін адамдардың санасы мен мінез-құлқына  нысаналы идеологиялық ықпал жасаудың, азаматарға құқықтық тәрбие берудің  де маңызы аз емес. Топтық құқықтық сана тиісті әлеуметтік топтар мен оларға кіретін жеке адамдардың ерекшеліктерімен анықталады. Құқықтық құндылықтар әрбір  топта бірдей танылмайды.

Олардың ішінде топтық құқықтық сана заңдылық пен әділеттік идеяларын  мүлде құрметтемейтіндерінде топтық құқықтық сананың әлеуметсізденуі, қоғамда бар құқықтық идеологиядан шеттеу, құқықтық нигилизмнің ескі түрін консервациялау, тіпті криминогендік  жағдайлардың қалыптасуы мүмкін. Қоғамдық құқықтық сана құқыққа және құқықтық өмір шындығының жалпы қоғамда қалыптасқан  құбылыстарына көзқарасты бейнелейді. Қоғамдық құқықтық санада қоғамда жеке адамның бостандығына және жеке меншікке ешкімнің тиіспеушілігіне кепілдік бере алатын теңдесі жоқ әлеуметтік құндылық ретінде құқық түсінігі орнығады.

          1.2 Құқықтық сананың ерекшелігі

         Философияда қоғамдық — сана қоғамдық болмыстан туындайтын идеядар мен көзқарастардың материалдық қатынастардың жемісі. Сонымен қатар сана болмысының қалыптасуына үлкен ықпалын тигізіп оны дамытуға үлесін қосады.

Ал, қоғамдық сана құрамдық жағынан алып карағанда көптеген түрлерге бөлінеді: саяси, көркем, теориялық, кәдімгі, эстетикалық, діни, атникалық  және т.б.

       Құқықтық сана қоғамдық сананың бір түрі, бөлігі болып саналады. Басқа саналардың түрлеріне қарағанда құқықтық сананың өзіне ғана тән ерекшеліктері бар:

1. құқықтық сана  мемлекетте  қалыптасқан құқықтық жүйе әділ сот қызметтерінің айнасы болып саналады. Құқықтық реттеу барысында адамдар құқықтың әділеттілігін немесе оны қолданудағы барысындағы заңсыздық пен бассыздықтан туындайтын әрекеттер мен көріністерді   ой-өріс сана арқылы ой-елегінен өткізіп баға береді. Соның нәтижесінде индвидтердің мемлекеттегі әділеттілікке деген көзқарастары қалыптасады.
2. Құқықтық сана қоғам тапқа бөлініп,  мемлекетпен құқық пайда болғанда қалыптасады және әр түрлі мағынадағы қасиеттерге ие болады. Мысалы құл иеленуші мемлекетінде құл иеленушілердің құқықтық саналары негізінде құлдарды қанау, басып жаншу, баю сияқты ұғымдармен уланған болса, керсінше құлдардың құқықтық санасының негізгі өзегі-азаттық теңдік, бостандық. (Мысалы: б.ғ.д Іғ Римдегі Спартак б.ғ.д І-ІІғ Қытайдағы «Сары тартқандар» және «Қызыл кастар» көтерілістері және т.б сонда й қарулы көтерілістер.) Таптық қоғамда сана да таптық сипат алады.
3. Құқықтық сана саяси мазмұныға сипатқа ие болады. Мемлекеттегі саяси процестер мен бағыттар әрқашанда құқық санаға өзінің әсерін тигізеді. Заңның өзі  қоғамда жүргізіліп отырған саясатқа тәуелді. Мысалы: сталинизм кезінде саясат  тоталитарлық жүйені  және жеке адамның басына табынушылықты мемлекеттік дәрежеде нығайту болса, қоғамдық құқықтық сана сол саясаттың тікелей әсерінен  халықтың құқықтық санасына «Халық жауы» ұғымын жаппай қабылдатты, заңды екенін сіңірді. Фашизм де сондай сана қалыптасты.
4. Құқықтық сана қоғамның қондырмасынан орын тебеді, оның құрамындағы саяси, көркем, эстетикалық, теориялық, кәдімгі,діни, этникалық саналардың  түрлерімне тығыз байланыста қалыптасады және дамиды. Бірақ, бір сананың түрі құқықтық санаға мол әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда  индвидтің құқықтық санасы не прогрессивтік,не регрессивтік, не конформистік, не ниглистік және инфантильдік қасиеттер мен мінез-құлықты қабылдауы мүмкін.

Құқықтық сана дегеніміз қоғамдық сананың формасы ретінде қабылданған  адамдарды (мемлекеттегі заңдарға, құқыққа, олардың қағидалары мен мәніне әділ сотқа және тілегіндегі құқыққа  деген идеялар, теориялар және сезімдердің  жүйелік жиынтығы.

Құқықтық сананың экономикалық негізін жеке адамдардың меншікке деген  қатынастары құрайды. Сонымен қатар  құқықтық сана құқықтың өзімен, құқықтық мекемелермен толыққанды дәрежеде әрекеттестікте болады. Атап айтқанда, әрекеттестік пен  қарым-қатынастық бұзылған жағдайда бүкіл  құқықтық реттеу дағларысқа үшырауы  әбден мүмкін. Құқықтық сананың қоғам  өміріне мынандай әсері бар:

1. Құқықтық сана құқық жасау  процесіне белсенді түрде өзінің  әсерін тигізеді. Халықтың, депутаттардың,  мемлекеттік қызметтегі лауазымды  тұлғалардың құқықтық саналары  неғұрлым жоғары болған сайын  сапалы заңдар қабылданады, субъектизм  мен лоббизмді шектейді, жалпы  ұлттық мүддені жеке топтық, таптық, партиялық мүддеден жоғары қояды.

2. Құқықтық сана мемлекет қабылдаған  нормативтік-құқықтық кесімдерден  өзінің көрінісін табады.

3. Қоғамда қалыптасқан құқықтық  сананың деңгейі құқық қолдану  процесінде ерекше рөл атқарады, әділеттілік пен әділетсіздікке  барудың айқын барометрі. 

Мысалы, мемлекеттік қызметтегі лауазымды  тұлғаның жеке адамнан пара алуы, бюрократияға жол беруі ақпараттық араластықтың нәтижесінде бүкіл халықтың құқықтық санасын дағдарысқа ұшыратып, нигилистік көзқарас қалыптастырады.

4. Құқықтық сана құқық бұзушылықпен  күресудің, оның алдын алудың  мүмкіндіктерін тудырады. Құқықтық  сана деңгейі жоғары болған  сайын мемлекеттегі қоғамдық  тәртіп те нығая түседі.

        1.3 Құқықтық сананың түрлері

Құқықтық сана субъектілері бойынша  бірнеше түрлерге бөлінеді:

1. Дербес құқықтық сана-жеке адамның ішкі сезімінен туындайтын құқыққа және оның қағидаларына деген көзқарастары мен қатынастары.
2. Топтық( корпаративтік) құқықтық сана қоғамдық қатынастарға түскен субъектілердің қызметтері мен мүдделеріне байланысты қалыптасқан  сана. Бұл сана негізінде адамдардың мамандықтарына байланысты қалыптасады. Мысалы мұғалімдер, фермерлер, ұжым біріктірген адамдардың топтары.
3. Қоғамдық құқықтық сана белгілі бір мемлекетте немесе жалпы қоғамда бастапқылық дәрежеде бүкіл социум мүшелері мойындаған сананың түрі. Қоғамдық құқықтық сана өз дәрежесінде билікті тұрақтылықты  қамтамасыз етуі   мүмкін. Соныме қатар адамдардың сана наразылығын бақылаудан шығып, қақтығыстар мен шиеленістерді қалыптастыруы мүмкін. Қоғамдық құқық сананың тұрақтылықта болуы көп  жағдайда мемлекеттегі материалдық жағдайларға тікелей байланысты.
4. Жасөспірімдердің құқықтық санасы-жас ерекшеліктеріне,кәмлетке толмағанына байланысты, өзіндік ерекшеліктері бар сана. Бұл сана жасөспірімнің организімі қалыптасып, жетілу кезеңіндегі  ерекшеліктерден  туындайтын. Құқықтық тәрбие барысында осы өлшемдер міндетті түрде ескеріледі.
5. Студенттердің құқықтық санасы- жоғары  білім барысында                          қалыптасатын сана. Бұл сананың өзіне тән мынандай ерекшеліктері бар:

Болашақта құқықтық белсенділікті қалыптастырудың іргетасы

қаланады, азаматтық ұстаным және патриотизм  рухы қалыптасады

Саяси  процестерге  тартылып, сана болмысы шыңдалады. Бұл  көрініс

негізінде  ірі қалаларда ( Алматы, Астана) білім алу барсында  іс-жүзіне  асырылады

Құқықтық сана  білім алу сапасының  төмен деңгейіне   сауатсыздығына

байланысты маргиналдық (шетте  қалу) деңгейінде қалып қоюуы мумкін. Бұл сана формасын ұялаған субъектілер  Американың социолігі Порлатовтың  айтуынша мазасыз агрессимеси өзін гана құрметтеуші, сезімтал, жасқаншақ, эгоцентристік  қасиет мінездерімен сипатталады. 

Отбасылық құқықтық сана-негізінде отбасы, ошақ қасында некелік

қатынсатардан туындайтын және бір  жанұяның дәстүрлік салт-санасымен  қалыптасады. Ұяда не көрсең, ұшқанда  соны ілерсің әке көоген оқ жонар  шеше көрген тон пішер,әкеге қарап  ұл өседі шешеге қарап қыз өседі  т.б

Әйелдердің құқықтық санасы-әйел заты ағзаның биологиялық 

процестерінің ерекшеліктеріне байланысты қалыптасатын сана нормасы. Оның өзіне  тән ерекшеліктеріне бар психологиялық әдебиеттерде көп жазылған.

Сонымен қатар құқықтық сана деңгейі  бойынша эмпирикалық кәсіби және докториналдық болып саналады.

Эмпирикалық сана адамға сырттан  қабылдаған ақпарат негізінле қалыптасады, теориялық тексеріске шалдықпай бағаланады. Сондықтан көп жағдайда бұл сана формасы дұрыс қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді, дау-дамай жанжал,қайшылықтар тудыруы әбден мүмкін.  Мысалы сот отырысының залында отырған адамдар судьяның шығарған әділетті және заңды юриспруденциядан мүлдем бейхабар адам теориялық білімсіздіктен, іспен таныс болмағандықтан қызуқандылық негізінде әділетсіз деп бағалады.

Кәсіби сана-арнайы білім  деңгейі арқылы қалыптасады.                                                  Доктриналдық сана-юриспруденция саласында ғылыми жұмыстармен шұғылданып, заң ғылымында идея, тұжырымдама сынған құнды еңбектер жазған заңгерлердің санасы. Доктриналдық сана-құқықтық сананың ең биік шыңы және оғамның құқықтық ақиқатына баға беріп, болашатағы құқықтық дамудың теориялық негізін қалыптастырады, тәжірбиеден озық болады.      Философияда қоғамдық — сана қоғамдық болмыстан туындайтын идеядар мен көзқарастардың материалдық қатынастардың жемісі. Сонымен қатар сана болмысының қалыптасуына үлкен ықпалын тигізіп оны дамытуға үлесін қосады.

Ал, қоғамдық сана құрамдық жағынан алып карағанда көптеген түрлерге бөлінеді: саяси, көркем, теориялық, кәдімгі, эстетикалық, діни, атникалық  және т.б. Құқықтық сана қоғамдық сананың  бір түрі, бөлігі болып саналады. Басқа саналардың түрлеріне  қарағанда құқықтық сананың өзіне ғана тән ерекшеліктері бар:

1. Құқықтық сана мемлекетте  қалыптасқан құқықтық жүйе әділ  сот қызметтерінің айнасы болып  табылады. Құқықтық реттеу барысында  адамдар құқықтың әділеттілігін  немесе оны қолдану барысындағы  заңсыздық пен бассыздықтан туындайтын  әрекеттер мен көріністерді ой-өріс, сана арқылы ой-елегінен өткізіп  баға береді. Соның  нәтижесінде индивидтердің мемлекеттегі әділеттілікке деген көзқарастары қалыптасады.

2. Құқықтық сана қоғам  тапқа бөлініп, мемлекет пен  құқық пайда болғанда қалыптасады  және әртүрлі мағындағы қасиеттерге  ие болады. Мысалы, құл иеленуші  мемлекетінде құл иеленушілердің  құқықтық саналары негізінде  құлдарды қанау, басып жаншу,  баю сияқты ұғымдармен уланған  болса, керісінше, құлдардың құқықтық  санасының негізгі өзегі — азаттық, тектік, бостандық (Мысалы, б.ғ.дейінгі I ғасырдағы Римдегі Спартак, б.ғ.дейінгі I-II ғасырлардағы Қытайдағы «Сары тартқандар» және «Қызыл қастар» көтерілістері және т.б. сондай қарулы көтерілістер). Таптық қоғамда сана да таптық сипат алады.

3. Құқықтық сана саяси  мазмұнға, сипатқа ие болады. Мемлекеттегі  саяси процестер мен бағыттар  әрқашанда құқықтық санаға өзінің  әсерін тигізеді. Заңның өзі қоғамда  жүргізіліп отырған саясатқа  тәуелді. Мысалы, сталинизм кезінде  саясат тоталитарлық жүйені және  жеке адамның басына табынушылықты  мемлекеттік дәрежеде нығайту  болса, қоғамдық кұқықтық сана  сол саясаттың тікелей әсерінен  халықтың құқықтық санасына «халық  жауы» ұғымын жаппай қабылдатты, заңды екенін сіңірді. 

Фашизм де сондай сана қалыптасты.

4. Құқықтық сана қоғамның  қондырмасынан орын тебеді, оның  құрамындағы саяси, көркем, эстетикалық,  теориялық, кәдімгі, діни, этикалық  саналардың түрлері мен тығыз  байланыста қалыптасады және  дамиды. Бірақ, бір сананың түрі  құқықтық санаға мол әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда индивидтің құқықтық санасы непрогрессивтік, нерегрессивтік, неконформистік, нениглистік және инфантильдік

қасиеттер мен мінез-құлықты  қабылдауы мүмкін.

Құқықтық сана дегеніміз  қоғамдық сананың формасы ретінде  қабылданған адамдарды (мемлекеттегі заңдарға, құқыққа, олардың қағидалары мен мәніне әділ сотқа және тілегіндегі  құқыққа деген идеялар, теориялар  және сезімдердің жүйелік жиынтығы.

Құқықтық сананың экономикалық негізін жеке адамдардың меншікке деген  қатынастары құрайды. Сонымен қатар  құқықтық сана құқықтың өзімен, құқықтық мекемелермен толыққанды дәрежеде әрекеттестікте болады. Атап айтқанда, әрекеттестік пен  қарым-қатынастық бұзылған жағдайда бүкіл  құқықтық реттеу дағларысқа үшырауы  әбден мүмкін.