Тұлға құрылымының қалыптасуы мен дамуының психологиялық аспектілері

 

ӨМБ тестiсi шкалаларының кiлтi

Ұпай көрсеткiштерiн есептеуде  сыналушылардың шкаладағы белгiлеген 3 2 1 0 1 2 3 цифрлары өсу, не кему тәртiбiмен  орналасқан шкалалардағы цифрларға  төмендегi ереже бойынша ауыстырылады:

1, 3, 4, 8, 9, 11, 12, 16, 17 пункттер  өсу тәртiбiмен орналасқан шкалалардағы 1 2 3 4 5 6 7 цифрларына ауыстырылады.

2, 5, 6, 7, 10, 13, 14, 15, 18, 19, 20 пункттер  кему тiртiбiмен орналасқан шкалалардағы 7 6 5 4 3 2 1 цифрларына ауыстырылады.

Мысал үшiн тестiң алғашқы  бес пунктiн бағалап көрсетейiк:

1. 3 2 1 0 1 2 3 - 3
2. 3 2 1 0 1 2 3 - 1
3. 3 2 1 0 1 2 3 - 4
4. 3 2 1 0 1 2 3 - 5
5. 3 2 1 0 1 2 3 - 2

 

Содан соң сыналушылар  белгiлеген цифрларға сәйкес шкалалардағы ұпай көрсеткiштерi қосылып есептеледi.

 

ӨМ-жалпы көрсеткiшi - тесте  барлығы 20 пункт;

Субшкала 1 (Өмiрдегi мақсат) - пункттер 3, 4, 10, 16, 17, 18.

Субшкала 2 (Өмiр барысы) - пункттер 1, 2, 4, 5, 7, 9.

Субшкала 3 (Нәтижесi) - пункттер 8, 9, 10, 12, 20.

Субшкала 4 (Мен-Локусын бақылау) - пункттер 1, 15, 16, 19.

Субшкала 5 (Өмiр-Локусын бақылау) - пункттер 7, 10, 11, 14, 18, 19.

 

 

 

В1-кесте - ӨМ жалпы көрсеткiштерi мен субшкалалардың орташа мәндерi мен стандартты ауытқулары

 

Шкалалар атауы	Ерлер үшiн
	Орташа мәндерi	Стандартты ауытқулары     σ
Өмiрдегi мақсат	32,00	5,92
Өмiр барысы	31,09	4,44
Өмiрдiң нәтижесi	25,46	4,30
Мен-Локусын бақылау	21,13	4,30
Өмiр-Локусын бақылау	30,14	5,80
ӨМ-жалпы көрсеткiшi	103,10	15,03

 

ҚОСЫМША Г

 

Т. ЛИРИДIҢ ТҰЛҒАЛАР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТЫ  ДИАГНОСТИКАЛАЙТЫН САУАЛНАМАСЫ

 

Сауалнаманың мәтiнi

 

Сыналушылар үшiн нұсқау: өзiң туралы Сiздiң  көзқарасыңызға сәйкес келетiн анықтамалардың жанына “+” белгiсiн қойыңыз (егер бұған толық сенiмдi болмасаңыз “+”  белгiсiн қоймаңыз).

1. Ол туралы басқалар жақсы ниетте.
2. Айналадағыларға ерекше әсер қалдырады.

I.        3. Бұйрық берiп, басқара алады.

          4. Өз дегенiнде тұра алады.

          5. Өзiнiң адамгершiлiк сезiмi бар.

          6. Тәуелсiз.

II.       7. Өзiне-өзi қамқор бола алады.

          8. Парықсыздық көрсетуi мүмкiн.

          9. Қатал болуға бейiм.

          10. Қатал, бiрақ әдiлеттi.

III.      11. Шыншыл болуы мүмкiн.

          12. Басқаларға сын көзiмен қарайды. 

          13. Жылағанды ұнатады.

          14. Үнемi қайғылы.

IV.      15. Сенiмсiздiк танытуға бейiм.

          16. Жиi түңiледi.

          17. Өзiне сын көзiмен қарауға  қабiлеттi.

          18. Өзiнiң әдiлетсiздiгiн мойындауға  қабiлеттi.

V.       19. Шын көңiлiмен бағынады.

     20. Көнгiш.

     21. Мейiрбан.

     22. Елiктеуге бейiм және масаттанғыш.

VI.      23. Қадiрлi.

     24. Мақұлдауды iздейтiн. 

     25. Қызметтестiкке бейiм.

     26. Басқалармен шүйiркелесiп кетуге  тырысады.

VII.     27. Достық сүйгiш, жақсылық тiлегiш.

     28. Зерделi әрi мейрiмдi.

     29. Әдептi.

     30. Мақұлдағыш.

VIII.   31. Көмекке шақырғанда қайырымды.

    32. Риясыз.

    33. Масаттануға қабiлеттi.

    34. Басқалардың құрметiн пайдаланады.

I.       35. Жетекшiлiк дарыны бар.

    36. Жауапкершiлiктi ұнатады.

    37. Өзiне сенiмдi.

  38. Өзiне-өзi сенiмдi әрi қайсар.

II.    39. Iскер әрi ептi.

  40. Жарысқа  түсудi ұнатады.

  41. Қатаң  және тиiстi жерде қатал.

  42. Қайсар, бiрақ әдiл.

III.   43. Күйгелек.

  44. Ашық  әрi турашыл.

  45. Оған  бұйрық бергендi жек көредi.

  46. Шүбәшiл.

IV.   47. Оған әсер ету қиын.

  48. Ренжiгiш,  кiнәмшiл.

  49. Оңай  қысылатын.

  50. Өзiне  сенбейтiн.

V.    51. Көнгiш.

  52. Сыпайы.

  53. Басқалардың  көмегiне жиi сүйенедi.

  54. Беделдi өте құрметтейдi.

VI.   55. Кеңестi қуана-қуана қабылдайды.

  56. Сенгiш  және басқаларды қуантуға тырысады.

  57. Қарым-қатынаста  әр қашан сыпайы.

  58. Айналадағылардың  пiкiрiн қадiрлейдi.

VII.  59. Көпшiл  әрi жайдары.

  60. Ақ  көңiл.

  61. Сенiмдiлiк  ұялаған, жомарт.

  62. Нәзiк  және жұмсақ көңiлдi.

VIII. 63. Басқалар  туралы қам жеудi ұнатады.

   64. Шегi жоқ жомарт.

   65. Кеңес берудi ұнатады.

   66. Ерекше әсер қалдырады.

I.      67. Бастықтық-әмiршiл.

   68. Өктем.

   69. Мактаншақ.

   70. Тәкаппарлау және өзiне риза.

II.     71. Өзiн ғана ойлайтын.

72. Қу әрi үнемшiл.
73. Басқалардың кемшiлiгiне төзе алмайтын.
74. Пайдакүнемдеу.

III.    75. Ашық.

76. Аса достықты сүймейтiн.
77. Ызаланғыш.
78. Шағымшыл.

IV.    79. Қызғаншақ.

80. Ренiштi ұзақ сақтайтын.
81. Өзiн-өзi жазалауға бейiм.
82. Ұялшақ.

V.     83. Ынжықтау.

84. Момын.
85. Тәуелдi, өз беттiлiгi жоқ.
86. Бағынуды ұнататын.

VI.    87. Шешiм қабылдауды басқаларға  ұсынатын.

88. Бiрдемеге оңай ұшырайтын.
89. Достарының әсерiне оңай ұшырайтын.
90. Кез келген адамға сенуге дайын.

VII.   91. Талдамастан бәрiне жақсы ниет  танытатын.

92. Бәрiн ұнататын.
93. Бәрiн кешетiн.
94. Шектен тыс көңiл бiлдiруге дайын тұратын.

VIII.  95. Ақ  көңiл және жетiспеушiлiкке төзiмдi.

96. Қорғауға ұмтылатын.
97. Табысқа жетуге ұмтылатын.
98. Әр кiмнiң таң қалғанын күтетiн.

I.      99. Басқаларды басқара бiлетiн.

100. Қатал үстемшiл.
101. Көрсеқызар (адамдарды дәрежесi және тұлғалық сапалары бойынша бағалайтын).

   102. Атаққұмар.

II.     103. Өзiмшiлдеу.

   104. Суық, мейрiмсiз.

105. Кекесiндi, мысқылды.
106. Ашулы, қатыгез.

III.    107. Жиi ашуландырғыш.

108. Сезiмсiз, селқос.
109. Кекшiл.
110. Қарама-қайшылық жолына түсетiн.

IV.    111.  Бiрбеткей.

112. Сенбейтiн әрi күдiктi.
113. Жасқаншақ.
114. Ұялшақ.

V.     115. Шектен тыс дайындығымен ерекшеленетiн.

116. Жұмсақ денелi.
117. Тiптi ешқашан және ешкiмге қарсы болмайтын.
118. Жалықтырмайтын.

VI.    119. Оған қамқоршы болғанды ұнатады.

120. Шектен шыққан сенгiш.
121. Әркiмнiң көңiлiн табуға ұмтылады.
122. Бәрiмен келiсетiн.

VII.   123. Барлық уақытта достық сүйгiш.

124. Бәрiн ұнататын.
125. Айналадағыларға өте мейiрбан.
126. Әркiмдi жұбатуға тырысатын.

VIII.  127. Өзiне  зиян келсе де басқалар туралы  қам жейдi.

        128. Шектен шыққан жомарттығымен  адамдарды бұзады.

              

 

Сауалнама нормалары

 

Ең жоғарғы  баға - 16 ұпайға тең, олар қатынас көрiнiсiнiң  төрт түрлi дәрежесiне бөлiнедi.

 

Г1-кесте - Т. Лиридiң тұлғалар арасындағы қатынасты диагностикалайтын сауалнамасы үшiн бағдарлы нормалар

 

0-4 ұпай - төменгi 5-8 ұпай - орташа	Бейiмделген мiнез-құлық
9-12 ұпай - жоғарғы 13-16 ұпай - төтенше	Төтенше мiнез-құлықтан патологияға  дейiн

               

 

Басқаларға деген қатынас типтерi

 

I. Өктемдiк

13-16 - үстемшiлдiк,  билiкшiлдiк, қатал әкiмшiлдiк мiнез,  топтық iс-әрекеттiң барлық түрлерiнде  көшбасшылық ететiн тұлғаның күштi типi. Бәрiне ақыл айтып, үйретiп  жүретiн, көп жағдайда өз пiкiрiн  дұрыс деп санауға тырысып,  басқаның кеңесiн тыңдай бiлмейдi. Айналасындағылар мұның билiкшiлдiк  екенiн атап көрсетедi, бiрақ оны  мойындайды.

9-12 - басым,  күш-қуаты мол, құзырлы, өктемдеу  көшбасшы, iсте табысты, кеңес  бергендi ұнатады, өзiн құрметтеудi талап етедi.

0-8 - өзiне  сенiмдi адам, бiрақ көшбасшы болу  шарт емес, табанды әрi қажырлы.

II. Өзiмшiлдiк

13-16 - бәрiмен  бiрге болуға тырысады, бiрақ сонымен  қатар басқалардан шеткерi жүредi, өзiн сүйгiш, үнемшiл, тәуелсiз,  өзiн ұнатады. Қиындықты айналасындағыларға  қалдырып, өзiн одан аулақтау ұстауға  тырысады, мақтаншақтау, өзiне риза  болатын, бойын асқақ ұстайды.

0-12 - мiнез  бiтiсiнде өзiмшiлдiк байқалатын, өзiне  бағдарланған, бақталастыққа бейiм.

  III. Агрессиялылық

13-16 - айналадағыларға  қаталдықпен қастықпен қарайтын, қаталдық, тiк мiнездiк, агрессиялылық  қоғамға қарсы мiнез-құлыққа апарып  соқтыруы мүмкiн.

9-12 - талап  қойғыш, бiрбеткей, ашық, басқаларды  бағалауда тез әрi қатал, бәрiне  айналадағыларды кiнәлауға бейiм,  күйгелек, мысқылшыл, мазақшыл.

0-8 - айтқанынан  қайтпайтын, қажырлы, табанды және  күш-қуатты. 

IV. Күдiктiлiк

13-16 - қаскүнемдiк  пен ашу әлемiне жатырқап қарайтын, күдiкшiл, ренжiгiш, бәрiне күдiкпен  қарауға бейiм, кекшiл, үнемi бәрiне  шағымданатын (мiнездiң шизоидтiк  типi).

9-12 - сыншыл, жаман қатынастан қорқу мен  күдiкшiлдiктiң салдарынан адамдар  арсындағы байланыста қиындықты  көп сезiнедi, тұйық, шүбәшiл, адамдардан  көңiлi қалған, “жасырынған”, өзiнiң  терiс қылықтарын вербалды агрессияда  көрсетедi.

0-8 - айналадағы  адамдар мен барлық әлеуметтiк  құбылыстарға қатысты сыншыл.

V. Бағыныштылық

13-16 - көнгiш,  өзiн төмендетуге бейiм, жiгерсiз,  барлық уақытта және бәрiне  де орын беруге бейiм, барлық  уақытта өзiн үнемi ең соңғы  орынға қоятын және өзiн кiнәлайтын, өзiне кiнә артатын, енжар, бiршама  күштiрек қандай да бiр адамнан  тiрек табуға тырысатын.

9-12 - ұялшақ, момын, оңай қысылатын, жағдайдың  қандай болғанына қарамастан, бiршама  күштiрек адамға бағынуға бейiм.

0-8 - байсалды, жасқаншақ, көнгiш, эмоциялық ұстамды,  бағынуға бейiм, өз пiкiрi жоқ,  тiл алғыш әрi өз мiндетiн адал  атқаратын.

   VI. Тәуелдiлiк

13-16 - өзiне  бiрден сенiмсiздiк танытатын, жалықтыратын  үрейi бар, кез келген нәрсеге  мазасызданып, қауiптенетiндiктен басқаларға, басқалардың пiкiрiне тәуелдi.

9-12 - тiл  алғыш, қорқақ, қауқарсыз, қарсыласа  бiлмейтiн, басқалар барлық уақытта  дұрыс дегендi шын деп есептейдi.