Шет ел салық жүйесінің ерекшелігі

Шет ел салық жүйесінің  ерекшелігі

  Салық жүйесі дегеніміз - мемлекеттік, заңды және жеке тұлғалардың қаржылық қатынастардың жиынтығын, салықтар мен алымдар, салық салу әдістері мен формаларын, заңды актілермен сонымен қатар басқару органдармен салықтық қызметтердің жиынтығы. Салық жүйесі көптеген компоненттерден тұратын күрделі модель.

 

Салық жүйесіне қажетті негізгі  талаптар мыналар:

- салық құрамы дәл анықталуы  қажет. Ол үшін салық заңдылығында  мемлекетте алынатын салықтардың  толық тізімі мазмұндалуы керек;

- салық жүйесі салық  төлеушілер үшін салықтан жалтару  тиімсіз болатындай етіп жасалуы  тиіс;

- салық жүйесінің қарапайымдылығы.  Бұл әсіресе, салықтың дұрыс  төленуі үшін бақылауды жүзеге  асыруда маңызды;

- салық жүйесі салық  төлеушінің өз қаражатын өндіріске  салуына ықпал етуі керек.

 

Қазақстан Республикасының салық жүйесі

 

1991 жылға дейін, яғни  КСРО ыдырағанға дейін елде  көбінесе экономиканы басқарудың  әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға  қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес  келетін салық жүйесі қызмет  етті. Бюджеттің басты кіріс көздерінің  бірі болған айналым салығы  тіркелген бөлшек сауда және  көтерме сатып алу бағаларын  қолдануға және мемлекеттік реттеп  отыруға бағытталған болатын.  Қазақстан егемендікке ие болғаннан  кейін 1991-1995 жылдары қабылданған  бірқатар заңдарға сәйкес республикада  жаңа салық жүйесі қалыптасты.

1991 жылдың 25 желтоқсанынан  бастап біздің елімізде тұңғыш  салық жүйесі қызмет ете бастады.  Ол «Қазақстан Республикасындағы  салық жүйесі туралы» заңға  негізделді. Бұл заң салық жүйесін  құрудың принциптерін, салықтар  мен алымдардың түрлерін, олардың  бюджетке түсу тәртібін белгілеген  алғашқы құжат еді. Осы заңға  сәйкес Қазақстанда 1992 жылғы қаңтардың  1-нен бастап 13 жалпы мемлекеттік  салық, 18 жергілікті салықтар мен  алымдар, 11 жалпыға міндетті жергілікті  салықтар мен алымдар енгізілді.

 

1995 жылдың 24 сәуірінде қабылданған  ҚР Президентінің «Салықтар және  бюджетке төленетін басқа да  міндетті төлемдер туралы» заң  күші бар жарлығы салық жүйесіне  оңтайлы өзгерістер енгізді. Олардың  қатарына қолданылып келген салықтар  мен салықтар мен алымдар санының  46-дан 11-ге қысқартылуы, салық  салу принциптерінің дүниежүзілік  тәжірибеге сай өзгертілуі, халықаралық  салық салу тәртібінің енгізілуі,  салықтардың нышанына, белгілеріне  қарай топталуы, сонымен қатар  бұл құжаттың көптеген заңдармен  тығыз байланыстылығы, салықтық  әкімшіліктің жаңа ережелерінің  енгізілуі салық жүйесіндегі  басқа да  түбегейлі өзгерістер  жатады. Әрине мемлекттің нарықтық  экономикалық қатынас талабына  сай дамуы жағдайында салық  жүйесінің бір орында, өзгеріссіз  қалуы мүмкін емес. Алайда қысқа  уақыт аралығында қабылданған  шексіз өзгерістер мен толықтырулардың  енгізілуі нәтижесі оның әлі  де болса жетілмегендігін көрсетеді. 

Бүгінгі күні республикада салық заңдарының барлық негізгі  кемшіліктері ескерілген, әрі жетілдірілген  жаңа Салық кодексі дайындалып, 2001 жылдың 12 маусымында қабылданды.

Салық кодексі 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Ол салық салудың  ойластырылған құқықтық негізін  құрудың түпкілікті міндетін шешуге бағытталған.

 

 

Жаңа Салық кодексіндегі салықтардың, салық сипатындағы  алымдардың тізбесі мыналарды құрайды:

 

1. Салықтар:

1. Корпорациялық  табыс  салығы

2. Жеке табыс салығы

3. Қосылған құнға салынатын  салық

4. Акциздер

5. Жер қойнауын пайдаланушылардың  салықтары мен арнаулы төлемдері

6. Экспортқа шығарылатын  шикі мұнайға салынатын рента  салығы

7. Әлеуметтік салық

8. Жер салығы

9. Көлік құралдарына салынатын  салық

10. Мүлік салығы

11. ҚР жасалған келісім-шарттары  бойынша өнімді бөлу жөніндегі  үлесі

 

2. Алымдар:

1. Заңды тұлғаларды мемлекеттік  тіркегені үшін алынатын алым

2. Жеке кәсіпкерлерді  мемлекеттік тіркегені үшін алынатын  алым

3. Жылжымайтын мүлікке  құқықтарды және олармен жасалынған  мәмілелерді мемлекеттік тіркегені  үшін алынатын алым

4. Радиоэлектрондық құралдарды  және жиілігі жоғары құрылғыларды  мемлекеттік тіркегені үшін алынатын  алым

5. Механикалық көлік құралдары  мен тіркемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алынатын алым

6. Теңіз, өзен кемелері  мен шағын көлемді кемелерді  мемлекеттік тіркегені үшін алынатын  алым

7. Азаматтық әуе кемелерін  мемлекеттік тіркегені үшін алынатын  алым

8. Дәрілік заттарды мемлекеттік  тіркегені үшін алынатын алым

9. Автокөлік құралдарының  ҚР аумағы арқылы жүру алымы

10. Аукциондардан алынатын  алым

11. Консулдық алым

12. Жекелеген қызмет түрлерімен  айналысу құқығы үшін лицензиялық  алым

13. Телевизиялық және радиохабар  ұйымдарына радиожиілік спектрін  пайдалануға рұқсат бергені ұщін  алым

 

3. Төлемақылар:

1. Жер учаскелерін пайдаланғаны  үшін төлемақы

2. Жер бетіндегі көздердің  су ресурстарын пайдаланғаны  үшін төлемақы

3. Қоршаған ортаны ластағаны  үшін төлемақы

4. Жануарлар дүниесін  пайдаланғаны үшін төлемақы

5. Орманды пайдаланғаны  үшін төлемақы

6. Ерекше қорғалатын табиғи  аумақтарды пайдаланғаны үшін  төлемақы

7. Радиожиілік спектірін  пайдаланғаны үшін төлемақы

8. Кеме жүретін су жолдарын  пайдаланғаны үшін төлемақы

9. Сыртқы (көрнекі) жарнаманы  орналастыру үшін төлемақы

 

4. Мемлекеттік баж

5. Кеден төлемдері:

1. Кеден бажы

2. Кеден алымдары

3. Алдын ала шешім қабылдағаны  үшін төлемақы

4. Алымдар

Салықтардың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің  сомасы «Қазақстан Республикасының  бюджет кодексі» мен тиісті қаржы  жылына арналған «Республикалық  бюджет туралы»  заңда белгіленген тәтіппен тиісті бюджеттердің кірісіне түседі.

Қазақстанның салық жүйесі салықтардың және басқа да міндетті төлем түрлері бойынша сараланған. Салық қызметі органдары ҚР Қаржы  Министрлігі Салық комитеті мен  жергілікті салық органдарынан тұрады. Салық органдарна облыстар, Астана және Алматы қалалары бойынша аймақаралық салық комитеттері, ауданаралық салық комитеттері, аудандар, қалалар және қалалардағы аудандар бойынша салық комитеттері, сонымен бірге қаржы полициясының бөлімшелері жатады.

Салық қызметі органдары  салық және бюджетке төленетін басқа  да міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті зейнетақы жарналарының толық  және дер кезінде аударылуын қамтамасызету  жөніндегі, сондай-ақ салық төлеушілердің  салықтық міндеттемелерін   орындауына салықтық бақылауды жүзеге асырады.

 

Ұлыбританияның салық жүйесі

Салық заңдарын үкімет бекітеді. Салык қызметін ұйымдастыру Қазынашылықка бағынышты екі бірдей үкімет департаменттеріне жүктелген. Олар: Ішкі табыстар басқармасы (ІТБ) және БАЖ бен акциздер басқармасы (БАБ).

Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырудағы салықтардың үлесі шамамен 90%.

Ұлыбританияның  салық жүйесінің кұрылымы мынадай:

1. орталык салықтар:

• халықтан алынатын табыс салығы; (10%-дан 40% дейін)

• корпорациялардан алынатын табыс мұраға салынатын салық (мұра саласы 223000 ф.ст. дейін - 0% жэне одан жоғары 40%),  бұл салық 1965 жылы енгізілген;
• жанама салықтар: ҚҚС (17,5%)  1975 жылы енгізілген, 
  сондай-ақ акциздер, баждар, мұнайдан түскен табысқа 
  салықтар, елтаңбалық алым.

2) Жергілікті салықтар:

• мүлікке салынатын салық.

Жеке табыс  салығын Ұлыбританияның табысы бар  барлық халқы төлейді. Дегенмен, салық салу тәртібі салык төлеушінің мәртебесіне байланысты. Салык заңдылығына сәйкес салык төлеушілер резиденттер жэне резидент еместерге бөлінеді. Резидент еместер тек осы мемлекет территориясынан тапқан табысынан ғана салық төлейді. Ұлыбритания территориясында алты айдан астам уақыт болған тұлға резидент есебінде санала бастайды.

Ұлыбритания салык  жүйесінің бір ерекшілігі, табыс  салығы жиынтық табыстан емес (шедула), яғни бөлектемелі жүйесі арқылы алынады. Салық салу түрлі алты шедулалар аркылы жүзеге асырылады:

• А шедуласы бойынша, жер, құрылыс меншігінен тапқан 
  пайдасына салық салынады;
• В шедуласы бойынша коммерциялық мақсатта қолданы- 
  латын орман алқаптарынан түскен табысқа салык салы- 
  нады;
• С шедуласы бойынша белгілі бір үкіметтің кұнды қа- 
  ғаздарынан түскен табыстарға салық салынады;
• Д шедуласы бойынша, өндірісті - коммерциялык саладан 
  түскен табыстарға (сауда, өнеркәсіп, ауыл шаруашылыгы, 
  көлік);  еркін  мамандык иелерінің табыстарына; пайыз 
  түрінде табылған табыстарға салынады;
• Е шедуласы бойынша, еңбек табыстарына: еңбек ақы, 
  зейнетакы т.б., салық салынады;
• Ғ   шедуласы   бойынша,  дивиденттерге   жэне  баска  да 
  бөлінетін компания табыстарына салык салынады.

Ал, корпорациялық  табысына салык салу, олардың шағын  немесе ірі сиякты түрлеріне байланысты алынады. Салықтың негізгі мөлшерлеме - 30%. Ал, табыс мөлшері 30000 ф.ст. дейінгі (шамамен 465000$) корпорацияларға бекітілген мөлшерлеме - 20%. Табысы 300000 ф.ст.-тен 1,500 мың ф.ст. корпорациялар үшін (бұл шамамен 2340000$) қолданылатын мөлшерлеме 32,5. Ал, Ұлыбританияда тұрақты өкілеттілігі жок резидент емес корпорацияларға - 23%. Тұрақты өкілеттілігі бар резидент корпорациялар үшін бекітілген мөлшерлеме - 33% құрайды. Діни бағыттағы кәсіпорындарға, қайырымдылық ұйымдарына, зейнетақы қорлары, кәсіподақтар және жұмысшылар мен тұрғын-үй қауымдастықтарына салыұқ салынбайды.

Салықтар ішінде ҚҚС ерекше рөл атқарады. Ұлыбританияда  ҚҚС-тың үш мөлшерлемесі қолданылады:

• 0%, тауарлардың 17 тобына қолданылады: азык-түлік тағамдары, сумен қамтамасыз ету, кітаптар, соқырлар мен мүгедектердің жәрдемақысы,
• 17,5% стандартты мөлшерлеме көптеген тауарлар мен 
  қызмет түрлеріне;
• 8%  коммерциялық  емес  сипаттағы кәсіпорындар  мен 
  ұйымдардың қызметіне қолданылады.

ҚҚС-тан босатылатындар: жер, сақтандыру, патша кызметі, бизнес, лотерея, каржылар, білім беру, денсаулық сақтау, жерлеу қызметі, спорт жарыстары, өнер шығармалары т.б. Жылдық айналымы 52000 ф.ст. асқан салық төлеуші салық органына ҚҚС-төлеуші ретінде тіркелуі тиіс. Ал, акциздер темекі, алкоголь, авто жанармайы, автокөліктерге салынады. Спирттік ішімдіктер мен жанармайға тауар бірлігінің сомасынан алынады.Темекі өнімдеріне тауар бағасының қосымшасы ретінде (пайызбен) бекітіледі. Акциз төлемдерінің мөлшерлемесі 10-30% аралығында.

Елтаңбалык алым болса,Ұлыбританиядағы  ең көне салыктар. Ол 1694 жылы енгізілген. Бүл құжаттарға салынатын салық 1891 жылы заң негізінде жүзеге асырылып жаткан - тұлғалар арасында азаматтык-құқықтық келісім шарттар бекітілген жағдайларда алынады. Елтаңбалық алым келісімшарттардағы меншік құнының белгілі бір пайызы ретінде алынады. Мысалы, меншік құны 60000 ф.ст.-ке бағаланса, елтаңбалык алым мөлшерлемесі 1% т.с.с. Ал мұнай өндірумен айналысатын компаниялар табыс салығынан бөлек тағы екі түрлі салықтар төлеуге міндетті. Оларға арнаулы салык режимі карастырылған.

Қосымша екі салықтар мыналар:

• роялти, мөлшерлемесі 12,5%, бұл төлемдері 1982 жылдың 
  1 наурызына дейін мұнай өндіруге лицензия алған компа- 
  ниялар төлейді.
• мұнайдан түскен табысқа салынатын салық 1975 жылы енгізілген. Бұл салықпен мұнай табыстарына салық салу басқармасы айналысады.

Ал, жергілікті деңгейдегі мүлік салығы 1990 жылға дейін жергілікті бюджетті калыптастырып келген негізгі  нысан болатын. Салық жылжымайтын мүліктен жер, тұрғын үйлер, дүкендер, мекемелер, зауыттар мен фабрикалардан алынған, Салық базасы болып мүліктің таза жылдық құны саналған. Бірақ, 1990 жылдың наурыз айында М. Тэтчер үкіметі мүлік салығының жойылып, орнына жан басының салығы пайда болғанын хабарлады. Бүл салық жергілікті емес, ұлттық сипаттағы салық еді. Жасы 18-ге келген әрбір ағылшын азаматына қатысты бұл 
салықты Ұлыбритания азаматтарының барлығы төлеуі тиіс бол- 
ды. Нәтижесінде бұл реформа халықтың наразылығын тудырып, 
жан салыгы біртіндеп жүйеден шыгарылып тастайды да, орнына 
жылжымайтын мүлікке салынатын салық деген атпен алмасты- 
рылды. 

Қорыта айтқанда, Ұлыбританияның салык жүйесі түрлі  реформаларды жүргізе отырып, жетілдірілу үстінде. Барлық салықтык түсімдер ішінде халықтан алынатын табыс салығының үлесі айтарлықтай, ол мемлекеттікбюджеткетікелей салық ретінде түсімдердің 64% қамтамасыз етеді, ал компания табысына салынатын салықтар үлесі шамамен 19% құрайды.