Орытпалардың теориялық қысқаша мәліметтері

Қорытпалар

Уикипедия жобасынан  алынған мәлімет

Мында өту: шарлау, іздеу

Қорытпалар — екі немесе одан көп құраушылардан құралған (химиялық дербес заттар) балқымалардың қатаюы нәтижесінде түзілетін денелер.

Металдық қорытпалар —  тек қана металдан (мыс., латунь – мыс пен мырыштың қорытпасы), не болмаса құрамында аз мөлшерде бейметалдық заттар қоспасы бар металдан (мыс., шойын мен болат — темірдің көміртекпен қорытпасы) тұруы мүмкін.

Бейметал қорытпалар —  бейметалдық заттардан, мыс., табиғи (гранит, гнейс, базальт) және жасанды силикаттар (шыны, қождар), тұздар мен органикалық заттар Қорытпаларынан тұрады.

Қорытпаларды  пісіру, электролиздеу, қатты күйінен  бірден буға айналдыру (возгонка) әдістерімен  де алуға болады. Әр түрлі құраушыларды араластырып қорыту әдісі көп  тараған. Көптеген Қорытпалардың кейбір түрлері ерте заманнан пайдаланылып келеді (қ. Қола). Қорытпалар, негізі темір, мыс, алюминий, магний, титан, қорғасын мен қалайы Қорытпаларға бөлінеді. Негізі темір болатын Қорытпалар болат пен шойын болып табылады. Негізі мыс болатын Қорытпаларға жез бен қола жатады. Жез – мыс пен мырыштың қорытпасы, қола – мыстың мырыштан өзге барлық құраушылармен қосылған қорытпасы. Алюминий Қорытпалары беріктігінің жоғарылығымен, инерциялық және динамикалық күшке қарсылық жасау қабілетінің жоғарылығымен ерекшеленеді; басым көпшілігінің коррозияға төзімділігі, жылу және электр өткізгіштігі жоғары болады. Сонымен қатар алюминий Қорытпалары деформацияланатын, құйылатын, жентектелетін болып жіктеледі. Магний негізіндегі Қорытпалар тығыздығының төмендігімен, жақсы өңделгіштігімен және соққы күшін қабылдау қабілеттілігімен құнды материал қатарына жатады. Магний Қорытпалары ұшақ пен авиақозғалтқыштардың көп күш түсетін бөлшектерін (компрессорлар мен құралдардың қораптарын, картерлерді, шасси фермаларын, басқару колонкаларын, т.б.) жасау үшін қолданылады.^[1]

Негізі титан  болатын Қорытпалардың техникалық титаннан айырмашылығы – олардың беріктігінің, қызу мен коррозияға төзімділігінің жоғары болуында және тығыздығының аздығында; титан Қорытпалары авиацияда, ракета техникасында, кеме жасауда, химияда және басқа да өнеркәсіп саласында кеңінен қолданылады. Титан Қорытпалары дыбыстан жылдам ұшатын ұшақтардың сыртын қаптауда, реактивті қозғалтқыш құралымдар тетіктерін, ракета қозғалтқыштарының екінші және үшінші сатысының корпустарын, сығылған және сұйытылған газдарға арналған баллондар және шар баллондар жасау, теңіз кемелерін, сүңгуір қайықтарды және торпедоларды қаптау, т.б. жасау үшін қолданылады. Қорғасын немесе қалайы негізінде дайындалатын антифрикц. Қорытпалар баббиттер деп аталады. Қорытпалардың қасиеті олардың химиялық құрамы мен құрылымына, яғни қорытпа фазаларының өзара әсерлесуі мен араласуына тікелей тәуелді. Қорытпалар, негізінен, екі немесе бірнеше қатты фазалардан құралған біртексіз қоспалар және жалғыз ғана қатты фазадан тұратын біртекті Қорытпалар болып екі түрге бөлінеді. Біртекті Қорытпалар қатты ерітінділерге және химиялық қосылыстарға ажыратылады (қ. Қатты ерітінділер). Екі немесе көп фазадан тұратын эвтектик. (жеңіл балқитын) Қорытпалар электрлік қорғауыштар, дәнекер, баббит жасауға, т.б. мақсаттар үшін пайдаланылады.^[2]

Жаңа кешенді алюминий-хром-кремний құрамды қорытпаны (АХС) қорытып шығару технологиясын әзірлеу

Ұсынылып  отырған технологиялық сұлба  қарапайым сұлбадан өзгеше, және кедей  хром кендерін кешенді металлургиялық шикізат ретінде бағалап қана қоймай, жоғары күлді аз фосфорлы көмірлерді тотықсыздандырғыш ретінде қолдануға мүмкіндік береді. АХС кешенді қорытпасын қорыту үрдісі бір сатылы және қожсыз болып табылады. АХС қорытпасын алу тәсілі кен оксидтері мен көмірдің минералдық бөлігінің толық тотықсыздануына негізделген. Балқытуды жүргізудің бұл әдісі шикіқұрам құраушыларын жоғары дәрежеде пайдаланылуына септігін тигізеді, ал төменгі сұрыпты кен мен көмірді пайдалану өзіндік құны төмен қорытпа алуға, сонымен қатар балқыту пешінің элекртодтарын терең орналастыруды қамтамасыз ететін пайдаланатын көмірдің жоғары электркедергілігі есебінен пеш өнімділігін жоғарылату және үрдістің жүруін тұрақтандыру тәсілімен қорытпа сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Құрамында кремнезем мен саз балшық басым көмір күлі кен оксидтерімен тотықсызданады, сонымен қатар кремний мен алюминийдің қорытпадағы қосымша көзі болып табылады.  

Әзірленіп жатқан технология мінсіз тәжірибелік  қызығушылыққа ие бола отырып, өндіріске  ауқымды енгзілгенде бір мезетте бірнеше мәселелерді шешуге мүмкіндік береді:

• шикізат қорын ұлғайту кенөндіру саласына еңбек күшін тартуды талап етеді;
• кондициялық емес хром кендерін пайдалану кеніштердегі үйіндіні азайту есебінен экологияға оң әсер тигізеді;
• күлділігі жоғары көмірлерді металлургиялық қайта өңдеуге енгізу шекаралас елдерден коксты экспорттауды қысқартуға мүмкіндік береді.

Ферроқорытпа  өндірісінде АХС қорытпасы тазаланған феррохром алуда, сонымен қатар  болат балқыту саласында хром кендерінің тотықтарын тотықсыздандырғыш ретінде пайдаланылды. Болатты қышқылсыздандыру және легірлеу үшін АХС қорытпасын пайдалану қайтарма алюминий мен басқа да шөмішке қосылатын қышқылсыздандыру қоспаларының пайдаланылуын төмендетуге, кейбір жағдайларда толығымен болдырмауға мүмкіндік береді.