Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқы

Қазіргі кезде есірткімен эпидемия сипатына енді. Көптеген зерттеулердің  нәтижелері есірткімен күшті әсер етуші  заттармен ету-ң шынайы масштабтары  статистика көрсеткіштерін бірнеше  рет асып түсетінін көрсетті. әрбір нашақор өз дертін 6-10 адамдарға жұқтыртатыны анықталды. Сонымен қатар тіркеуге алынған 1 нашақорға тіркеуге алынбаған 9-10 нашақордан келеді екен.

Нашақорлық мәселесі глобальді немесе көкейтесті масштабқа  жетті, жан-жақты сипатқа ие, оның экономикалық, медициналық, әлеуметтік, құқықтық, тәрбиелік аспектілері қарастырылады.

Қазіргі уақытта есірткі  жағдайы өзбетінше дамыған маңызды  мәсле ретінде ұлттық қауіпсіздік  пен ұлт денсаулығына шынайы қауіп  төндіріп тұр.

Токсикомания (уландыратын иіске еліту)

Бұл адамның белгілі  бір дәрілерге, химиялық заттарға әуесқойлығының шамадан тыс артып, үүйір болуы. Осы ауруларды тудыратын заттар өсімдік тектес биологиялық, химиялық заттар болуы мүмкін. Осы заттарға психологиялық жағынан тәуелді  болған дене үйреніп кетеді.

Ішімдікке қарағанда  уландырғыш-есірткілік заттар мен кейбір дәрілер организмнің тәуелділігін тудырады. Токсикоман адамның ішкі мүшелері потологиялық өзгеріске ұшырап, жұмыс істеу қабілеттілігі төмендейді, есте сақтау қабілеттілігі нашарлайды, ойлау қабілеті төмендейді, 1,5 сағаттан соң әлсіздік пайда болып, адам ұйқысырай бастайды, аздап есін жоғалтуы мүмкін.

Токсикоманның асқынуы, психоз, қорқыныш, сандырақтау, қимыл-қозғалыстағы өзгерістерге кейде тіпте өлімге апарып соқтырады. Бұл мысалдар осы заттардың зиянды екенін көрсетеді. Бірақ улы есірткі заттарды қабылдауды жедел тоқтатқан жағдайда немесе шұғыл емдеген кезде ол ауруды жазуға болады.

       Нашақорлықтың қарқынды дамуының себептерінің ішіндегі ең маңызды, бастыларының ішінде төменде көрсетілген себептер орын алады:

1. балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының жүйесінің бұзылуы;
2. әлеуметтік статустың күрт өзгеруі, қоғамның қабаттарға бөлінуі;
3. Батыс мәдениетінің бұқаралық әсерімен батыстық өмір сүру салтының үгіттелуі (пропогандасы).
4. Қоғамдағы құндылық кризисі-өмірлік құндылықтардың жоғалуы;
5. Отбасы байланыстарының әлсіздеуі (кейбір жағдайларда).

Осының бәрі қоғамдағы  жастар арасындағы шашақорлықтың дамуына  әкелді. Мәселен, Ресейдегі балалар мен жасөспірімдер нашақорлығының мәселелері катастрофалық көрсеткіштерге жетті: бүгінгі күні мектеп оқушыларының екіден бірі есірткінің «дәмін» көрген.

Нашақорлық дертіне  ең біріншіден қоғамның төменгі қабатындағылар шалдығады. Жағдайы төмен, ішкіш  ата-аналар отбасындағы, ата-аналар көңілінен  тысқары қалған балалар ерте жастан алкогльді ішімдіктерді қолдан бастайды, содан кейін бензин, желім (клей) және т.б. химиялық психобелсенді заттарды иіскейді (таксикомания), осыдан кейін анаша, мак, парконан, кетамин сияқты заттарды қолдануға көшеді. Одан кейін есірткінің ауыр түрлерін қолданып көреді. Қоғамның бұл қабатындағыларға бұндай тәсілдер шешілмейтін мәселелерден, ақиқаттан қашу болса, ал бай ата-аналардың балалары есірткіні ермек үшін еріккенінен қолданады. Тыйым салынған жеміс-тәтті (запретный плод-сладок).

Байлар (жағдай брлар) ең алдымен паккнан, анаша, экстазиден бастайды да, содан кейін героин мен кокоинге көшеді.

Өкінішке орай жастар арасында есірткіні қолдану, «мода», тіпті міндетті, күнделікті немесе үйреншікті іс-әрекет болып кеткен. Бірақ жасөспірімдік шақта толық қалыптасқан нашақор емес, ал есірткіге құмартып, афиктивті мінез-құлық танытатын жасөспірімдер мәселесі өзекті болып табылады. әдебиеттерде мұндай мінез-құлықтың 2 типін бөліп көрсетеді.

1. полисустантты (психотропты және токсинді заттарды кеңінен қолданып, кейінірек өзіне көбірек ұнамдысын таңдайды);
2. моносубстантты (қол жеткізуге мүмкіншілігі бар, бір ғана затты қолдану);

Аддитивті мінез-құлықпен қатар нашақорлықтың пайда болуы  мен даму қаупі жан-жақы зерттелуде (опиаттар үшін бұл қауіп 19%-тен 42%-ке дейінгі көрсеткішті құрайды).

Аталған 3 типтегі топтардың  ішінде эпидемиологиялық ең маңыздысы  территориялық болып табылады. Мұндай топтарда жасөспірімдердің 65-70% есірткі  қолдануды бастағаг.

Аддитивті мінез-құлыққа  жататын топтар арасында нашақорлық топтар ерекше орын алады. әдетте бұндай топтар қалыптасқан нашақорлардан құрылады. Осы аталған топтың мақсаты өз қатарларына жастарды тарту мен оларды өз қатарында қалдыру. Шамамен 60% нашақорлық топтар территориялды топтардағы ауддитивтті мінез-құлықты жасөспірімдерден құрылады.

Нашақорлық топтар әдетте көп емес, оларды есірткіге қол  жеткізу, керек кезде дайындау, шикі затты өңдеу, есірткіні бірлесіп қолдану және кейде сат сияқты іс-әрекеттер біріктіреді.

Таза есіррткі түрлерін (синтетикалық және медициналық препараттар) қолдану белгілі бір мөлшерде инфекциялық қауіпін төмендетеді. Сонымен қатар бұларға шегуге арналған есірткі түрлерімен экстазиді (таблетка) жатқызуға болады. Бірақ, бұл жерде мәселенің басқа аспектісін қарастыра кетуіміз керек. әдетте, таза, синтетикалық және медициналық препараттар өте күшті әсер етеді де, либидо мен сексуалды потенция эффектісін күшейтеді. Сөйтіп, есірткі заттарын қолданушылардың мотивациясына қосымша, оның сексуалды қажеттілігімен байланысты мотивтер енгізіледі. әсіресе, бұл жағдай әйел адамдарда ерекше байқалады. Бұл әйел адамның ағзасының биологиялық (зат алмасу, физиологиялық және т.б.) ерекшеліктеріне байланысты. Олардың ағзасында есірткіге қатты тәуелдік пайда болып, есірткі дозасын үнемі қажетсінеді. Сондықтан да сондай қажеттіліктер әйелдерді жезөкшелікке баруға мәжбүр етеді.

Ауыр есірткі түрлері (ханка) қолданушыға күрт тезегіш  әсерін тигізеді, соның ішінде 2,5-2 жылдан кейін нашақордың сексуалдық қажеттілігі  толығымен жоғалады.

Батыстан келген жаңа би мәдениеті біздің елге есірткі заттарын әкелді. Сол кездерден бастап кешкі би кештерінде ЛСД мен экскази таблеткаларын қолдану кең тарады.

Есірткі заттарына деген  сұраныс, әсіресе, экономикалық, философиялық, журналистика факультеттерінде кең  тараған.

1996-1997ж.ж. ірі қалалардағы  жастар субмәдениетіндегі есірткі  заттарының таралуын зерттеу  мақсатында зерттеме жұмысы жүргізілген.  Зерттеу негізгі екі кезеңде  жүргізілді. Бірінші кезеңде нашақорлықтың  дамуына әсер ететін фактор  болып табылтын, жастар субмәдениетінің элементтерінің идентификациясы мақсатында эпидемиологиялық зерттеу жүргізілді. Контингент өкілдеріне, токсинді заттармен, негізгі есірткі түрлерін қолданушылар арасында интерьвю алынды. Барлығы 400 терең психотерапиялық интерьвю жүргізілді. Осы зерттеу нәтижесінен кейбір мәліметтерді атап өтейік.

Әлеуметтік және демографиялық  мәліметтер бойнша ер адамдар 62,5%, ал әйелдер 37,5%-ті құраған. Орташа жас 18-ге теңелді. Жауап бергендердің көпшілігі (59,8%) жеке пәтерлерде, ал аз бөлігі (23,3%) коммуналды пәтерде тұрады. Ата-анасымен тұратындар 69,5%, жеке отбасын құрағандар 17,0%, жалғыз бастылар 13,3%.

Қазіргі кезде Ресейде  есірткі базары мен есірткі субмәдениеті қалыптасқан. Есірткі базары айтарлықтай  жан-жақты.

Қолданылатын психобелсенді  заттардың ішінде әлі күнге дейін алдыңғы қатарда каннабис пен опиаттар, сонымен қатар кокоин мен героинге де сұраныс жоғарылауда (7,8%), полинашақорлардың саны көбеюде.

 

 

(1кесте).

 

 

Қолданылатын есірткі түрі	положит. жауап бергендер саны	%	Ранг-тік саны	нег. есірткі ретінде белгілегендер	Рангт-ік орны
Канкабис	296	64,8%	1	12,0%	4
Опиаттар	177	44,3%	2	87,6%	1
Психостиму-р	154	38,0%	5	21%	2
Галлюциногендер	176	44,0%	3	16,0%	3
Барбитураттар	142	35,6%	4	0,3%	6
Токсиндік заттар	31	7,8%	7	-	7
Кокаин	95	23,8%	6	10,5%	5

 

%-р қосындысының көп  болуы, респондерттердің бірнеше  есірткі түрлерін таңдауымен  байланыст. әдетте субмәдениет  бірлескен сенім жүйесі, қарым-қатынас  пен символдар ретінде анықталады. Есірткі субмәдениетінде есірткі  немесе оны қолдану топтың символы болуы мүмкін. Бірақ, бұлар субмәдениеттің құндылықтар жүйесінің бір бөлігі ғана екенін ескеру қажет.Есірткінің марихуана сияқты жеңіл түрін қолданғанның өзінде-ақ адамның организімінде, құндылықтар жербесінде өзгерістер пайда болып, амативациялық синдром пайда болады. Зерттеу қорытындысы бойынша нашақорлардың 58,5% өзінің «есірткілік мансабын» марихуанадан, 16% голлюциногендерден, 9,3% тосикендік заттардан, 5,5% кокоиннен, 4,3% психостимуляторлардан, 3,8% опиаттардан, 2,5% барбитураттардан бастаған.

Қоғамдағы нашақорларға негативті қарым-қатынастың көріні көбінесе сыртқы белгілерге байланысты, олар сүру салты т.б.

Зерттеу әдістемелері есірткіні  қолданудың стандарттық индикаторлары  мен тәуелділіктің қалыптасу, нашақорлықтың әлеуметтік құбылыс ретіндегі болжамын қамтыды.

      Жасөспірімнің психикасына және тәуелділіктің дамуына жағдай жасайтын тағы бір үлкен топ – токсикоманикалық топ деп аталады, ал токсикоманикалық заттарды қолдану токсикомания деп аталады.  

Токсикомания – бұл психикалық тәуелділік қалыптасуымен, толеранттылық өсуімен, әртүлі психикалық, соматикалық және әлеуметтік бұзылыстардың және абстинентті синдромның туындауымен жалғасатын токсикалық заттарды жүйелі қолдану.

Токсикомания – қазіргі жастар арасында соңғы кездері көп кездесіп жүрген кеселдердің бірі. Жастар психикаға теріс әсер ететін улы заттарға жататын бензин, керосин, әртүрлі желімдер, шыбын – шіркейлерді жою үшін шығарылған әртүрлі химиялық жолмен жасалған, тез ұшып кететін заттарды иіскеу арқылы уақытша ләззат алатыны кездесіп қалады.

Адам психикасына әсер ететін заттарды пайдалану арқылы науқастанғандарды  қарастыратын болсақ (100 мың адамға шаққанда), ауылдарда тұратындар арасындағы көрсеткіштер төмендегі кестеде көрсетілген.

 

	Ауыл тұрғындары
	Асолюттік саны				100 мың адамға шаққанда
	2000	2001	2002	2002	2000	2001	2002	2003
Қазақстан Республикасы	8508	9173	8792	9929	129,7	141,7	136,4	153,9

 

 

 

 

 

 

 

 

 

С.Б.Әбдірайымов бастаған топ Қызылорда облысында жүргізген зерттеу қорытындыларымен танысқан кезде, осы сырқаттардың 77% -ын 9 – 14 жас арасындағы ер балалар құрапты. Ал, 15 – 17 жас арасындағылар - 18%. Осы дертпен емделушілердің 86% -ы мектеп оқушылары. 3,3% -ы ауылдықтар үлесінде. Батыс Қазақстан облысында тіркеуде тұрғандар ішінен 115 адам токсикомания кеселіне шалдыққан болса, олардың 15 – 18 жастағылары 64 адамды құраған. 51 –і 15 –ке де жасы толмағандар екені Денсаулық сақтау министрлігінің деректерімен белгілі болып отыр.

Э. А. Бабаян (1981, 1988) ауру ынтығушылығын тудыратын, токсикалық заттардың жиі кездесетін келесі тобын айқындады /1/:

- ұйықтатып тастайтын  заттар,

- транквилизаторлар,

- стимуляторлар,

- анальгетиктер,

- антигистаминді заттар,

- ұшпа ароматты заттар.

Токсикоманияға жағдай жасайтын тұлғалық ерекшеліктер мінездің психопатиялық ерекшеліктері, психикалық инфантилизм, вегетативті жетіспеушілік. Бірқатар жағдайда токсикоманияның дамуына ұйқы бұзылыстарымен немесе айқын ауру сезінуде соматикалық аурулар жағдай жасайды, онда науқастар медициналық көрсеткіштер бойынша  сай болатын  дәрілік заттарға жүгінеді.

Жасөспірімдерде токсикоманияның  дамуында үлкен маңыздылық  жасөспірімдік  шаққа тән топтын әсеріне, еліктегіштікке, қызық көрушілікке беріледі. Өткізілетін  профилактикалық іс – шараларға  қарамастан, жасөспірімдерде токсикоманияның таралуы жоғары қалып тұр және көбінде қайғылы аяқталады. Шамадан тыс  бір рет егілген заттын өзінде ғана өліммен аяқталса, басқа жағдайларда бас миының түзелмейтін бұзылыстарымен байланысты ауыр нәтижесіне әкеле алады.

Жасөспірімдерде инголянттарды қолданылған токсикомания жиі кездеседі (ұшпа органикалық ерітінділер). Бұлар ретінде керосинді, газолинді, желімді, бояуларды, эмальді қолданады. Бұндай заттарды зиянды қолдану жағдайлары бұрыннан белгілі. ХІХ ғасырда мас болу мақсатымен эфирдің буын деммен жұту жағдайлары пайда болды. Біздің елімізде ұшпа нашақорлық заттарды зиянды пайдаланудың алғаш оқиғалары  70 жылдардың ортасынан белгілі. Себебі бұл заттарды кез – келген шаруашылық дүкенде сатып алуға болады, оларды сатып алу қиынға соқпайды, олар арзан, сондықтан оларды жасөспірімдер қолданады. Жасөспірімдерді ингалянттармен наркотизация топтық түрде өтеді. Енгізілу тәсілі – иіскеу, дем алып жұту, сондықтан ингалянттармен наркотизацияланғандарды бір сөзбен «иіскегендер» деп атайды. Дем алу  үшін қағаз, полиэтилен немесе пластикалық дорбалар қолданылады, онда нашақорлық затқа малынған шүберек немесе мақта санынады. Дорбаны басқа тағады немесе оған бетті салады, ал қолдары дорбаны қысады. Бірінші тәсіл ең қауіпті, себебі жасөспірім тұншығып кетуі, естен тануы мүмкін. Егер ол ингалянтты үлкен деммен жұтса, құсу пайда болып, ол құсқан заттарымен тұншығып қалады. Қаңылтыр түтіктері, ингалят сіңген шүберектер қолданылады, оларды мұрынға басады. Тағы бір әдіс бастын биологиялық белсенді нүктелерінде шаш қырқылады, бұл жерге ингалят сіңген шүберек қойылады, ал үстінен бас киім тағылады. Бұндай әдісте наркотизация қоғамдық орында да өткізіле алады. Мас болу ұшпа органикалық ерітінділердің буын бірнеше рет жұтқанан кейін бірден басталып, әдетте 15 -   30 минутқа созылады, қайта жұтса 1,5 - 2 сағат өтеді.