Вирустардың генетикалық аппаратының ерекшеліктері.ДНҚ-лы және РнҚ-лы вирустар

С. Ж. Асфендияров  атындағы Қазақ  Ұлттық 
Медициналық                           Университеті

      

 

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім

    a) Вирустардың  табиғаты

    б) ДНҚ-лы және РНҚ-лы вирустар

    в) Адам инфекцияларының  қоздырушылары – вирустардың жіктелуі

    г) Вирустардың генетикалық паразитизмі

    д) Вирустық  инфекцияға байланысты жасушалардың ісікке трансформациялануы,бактериофагтардың резистентілігінің мокулалық  механизмдері

    е)Вирустарға қарсы препараттар

    c) Вирустардың  басқа ағзалардан ерекшеліктері

III.Қорытынды

IV.Пайдаланылған әдебиеттер

 

     Вирус (латынша “вирус”-уу) - тірі ағзалардың жасушасыз пішіні. Әрбір вирус нуклеин қышқылдары мен оны қоршаған ақуыздан тұрады. Вирустар тек басқа ағзалардың жасушаларында ғана тіршілік етіп, көбейе алады. Олар тірі ағзалардың барлығын уландырады. Вирустың жылы қанды омыртқалылардың уландыратын 500-дей және өсімдіктерді уландыратын 300-дей түрі белгілі. Олар уландырған жасушалар қалыпты дамуын бұзып, ағзада әртүрлі ісіктер (онкоген) тудырады.

• Вирустар физикалық жолмен, ауа-тамшы, жыныстық жолмен және басқа ағзалар арқылы таралады. Мысалы, құтырма вирусы ит немесе жарғанат арқылы таралады.
• Олардың бірнеше түрлері болады.

            РНҚ-вирустар:

 

• Пикорновирустар: гепатит А, полиомиелит, ОРЗ
• Миксовирустар: тұмау, қызылша, шошқа тұмсық (свинка)
• Парагрипп 1-4 типтегі
• Арбовирустар: энцефалит, сары лихорадка
• Риновирус 1-113 типтегі
• Коксаки вирусы
• Сүтқоректілердің, құстардың корановирустары
• Адамдардың реовирустары
• Адамдардың ротавирустары

 

 

          ДНҚ-вирустар:

 

• Гепадновирустар: гепатит В
• Паповавирустар: сүйел(бородавка)
• Аденовирустар: тыныс алу және де көз аурулары
• Шешек (оспа) вирусы
• Герпес вирусы
• Эпштейн-Барр вирусы
• Адамдардың цитомегаловирусы
• ЖИТС (СПИД)

                         Тұмаудың              вирусы

 

Вирустардың құрылымы

          

 

Жануарлардағы вирустар

 

Өсімдік клеткасын-

ғы вирустар

      Вирустарды вирусология ғылымы зерттейді. Вирусология ғылымының негізін орыс ғалымы Д.И.Ивановский қалаған. Ол XIX ғасырдың аяғында темекі теңбілі ауруын зерттеп, ол аурудың қоздырғыштары микробтардан да ұсақ тіршілік иесінің әсерінен болатынын дәлелдеген. Тәжірибенің нәтижесінде бұл аурудың әдеттегі бактерияларды сүзетін сүзгілер көзінен де өтіп және ол сүзінді сұйықтықты темекіге жұқтырса, темекіні сол аурумен қайтадан зақымдайтыны, зақымданған темекінің жапырақтары теңбілденіп, сарғаятыны дәлелденді. Зақымданған темекі жапырағына арнаулы тексеру жүргізген сүзіндіде кристалдардың бар екені анықталған. 1935 жылы америка ғалымы У.Стенли бұл кристалдар темекі теңбіл вирустарының шоғырланған жиынтығы екенін дәлелдеген.

            Темекі теңбілінің мозаикасы

     Бактерияларды ерітіп жіберетін вирустар тобы болады. Бактериофагтар грекше “фагос” - жебір деген мағынаны білдіреді. Бактериофагты алғаш рет 1915 жылы Ф.Туорт ашқан болатын. Бактериофагтың пішіні итшабаққа ұқсайды. Олардың денесі бас, мойын және құйрықшадан тұрады. Вирустың басын ақуыз қабықшасы қаптайды, ішінде ДНҚ, кейде РНҚ болады. Басының мөлшері 40 нм, ал құйрығының ұзындығы 20-225 нм - ге тең болады. Құйрығының іші қуыс ақуызды түтік.

     Бактериофагтар бұтақшалары арқылы алдымен бактерия жасушасының сыртқы бетіне бекінеді. Вирустар сол жабысқан сыртқы ортада белгілі өлшемі мен химиялық құрамы және дұрыс пішіні бар вибрион деп аталатын өлі бөлшек түрінде болады. Вибрион жасуша - иесіне өтерден бұрын алдымен оның бетіне бекінеді де, сол жабысқан жерінде жасушаның немесе бактерияның қабықшасын ерітіп жібереді. Вирустың сыртқы қабығы шприц сияқты ішіндегі ДНҚ  ны жасуша иесіне бүркеді. Осыдан кейін вирус өзі бейімделген жасуша иесіне енген бойда пішінін мүлдем өзгертіп, жасушаның паразитіне айналады.

      Вирустағы нуклеин қышқылы “өлі” вибрионның құрылымының генетикалық ақпаратын алып жүреді. Ол жасуша-иесіндегі барлық биохимиялық мүшенің қалыпты жұмысын бұзып, өзіне бағындырады. Сол уақытта жасушадағы ферменттер мен рибосомалар жасуша жиынтықтарының орнына көптеген жаңа вирустардың бөлшектерін синтездеуге кіріседі. Нәтижесінде бір вибрионмен уланған жасуша иесінде ондаған немесе жүздеген вирустар синтезделетіндігін және олардың мөлшері минут өзгерген сайын көбейе түседі.

       Кейбір жағдайда вирус жасуша иесінде өзінің тіршілігін тоқтатады. Екінші жағдайда жаңадан синтезделген вирустың нуклеин қышқылы жасуша иесінің тіршілігіне аздап әсер етеді де, оның ішінде қалады. Соның өзінде жасуша иесінің сыртқы пішіні мен қызметі өзгереді. Бактерияның хромосомасындағы ДНҚ құрамына кіретін вирусты лизогендік бактериофаг деп атайды. Олардың ішінде жақсы зерттелгені – бактериофаг лямда (Л)

 

     Бактериофаг Л.Е Coli жасушасын уландырғанда, ондағы ДНҚ сақина пішінде бактерия иесінің сақина хромосомасына енеді, бұл әрекетті интеграция дейді. Интеграция аяқталғаннан кейін хромосомасында бактериофаг Л-ның ДНҚ-сы бар лизогенді бактерия бұрынғы қалыптағыдай көбейе береді. Егер ультракүлгін сәулесі сияқты сырттан әсер етсе, хромосомадағы бактериофаг Л-иесінің хромосомасынан шығып, жарақаттанбаған басқа бактерияға ауыса алады. Вирустардың жасуша иесіндегі дамуы екінші жалпы литикалық инфекция. Жасуша иесіне бейімделген жүздеген вирустар болады, олар өзара әр түрлі қасиеттері бойынша ажыратылады.

 

 

     Өсімдіктерде болатын вирусты аурулардан темекі, асбұршақ және басқа дақылдардың теңбіл ауруы белгілі, мұнда вирустар ауру өсімдіктердің хлоропластарын бүлдіреді де, жапырақтардың зақымданған жерлері түссізденіп қалады. Сонымен жануарлар, өсімдіктер және бактериялардың жасушаларына енген вирустар көптеген қауіпті аурулар туғызады. Мысалы, тұмау, полиомиелит, шешек, аусыл, құтыру және СПИД, т. б. секілді аурулар вирустар арқылы таралады.  

  Вирустардың репликациясы

     Тұмаудың нағыз қоздырғышы 1933 жылы табылды. Жер шарында тұмаумен ауырмаған адам кемде-кем. Бұл сырқат ертеден белгілі. Кейде бұл ауру үш күндік деп немқұрайлы қарайды, бұл дұрыс емес. Тұмау індеті адам баласына шешек пен обадан кем тимеген. 1918-1920 жж тұмаумен 500 млн-дай адам ауырып, оның 20 млн-дайы қайтыс болған, ал мұның өзі I дүниежүзілік соғыста қаза тапқандар санынан әлдеқайда көп екенін көрсетеді.

            Полиомиелит 

 

• Полиомиелит вирусы тұмау вирусымен салыстырғанда өте кішкене, тез таралатын індет.
• 1916 ж тек  Нью-Йоркте полиомиелиттен 2000 адам өліп, 7000 адам сал ауруына душар болған. Бұл ауру әсіресе балалар арасында көп тараған, оның қоздырғышы әдетте тағам арқылы және ауамен де келіп түседі.          Полиомиелит індеті Қазақстанда, әсіресе,  1961 ж кең өріс алды. Бұл аурудың қоздырғыштары жүйке жасушаларына еніп, адам қозғалысын басқаратын жүйкелерді бұзады да, жансыздандырады. 

 

  Вирустарға қарсы препараттар 

 

• Ремантадин: тұмау
• Ацикловир
• Ганцикловир
• Рибавирин: РС вирустар, қайтадан инфекцияланғанда, грипп А, В
• Азидотимидин: РС вирустар, грипп А, В
• Фоскарнет
• Интерферон: ДНК және РНК вирустар
• Оксолин: грипп А, В, аденовирустар

      Вирустардың басқа   ағзалардан ерекшеліктері:

 

• Өздерінің құрамында тек бір ғана нуклеин қышқылы болады, ал басқа ағзаларда ДНК да, РНК да бірге бола береді.
• Өздігінен зат алмасуға қатыса алмайды, ферменттері аз. Көбею үшін иесінің зат алмасуын, ферменттерін және энергиясын пайдаланады.
• Олар тек қана жасушаішілік паразит ретінде өмір сүре алады. 

  Пайдаланылған әдебиеттер

 

1.Н.Н.Мушкамбаров,С.Л.Кузнецов “Молекулярная биология”-Москва.2003

2.В.И.Зинченко,Д.А.Паруль “Основы молекулярный вирусов и антивирусный терапии”-Москва.2005

3.Тейлор Д,Грин Н, Статут У, “Биология”-Москва.2000

4.М.К.Сапарбеков “Синдром приобретения иммунодефицита”-Алматы.1995

5.Е.У.Қуандықов,Л.Е.Аманжолова “Молекулалық биология негіздері” Алматы.2008

 

6

 

(