Антигендердің жалпы сипаттамасы.Бактериялар мен вирустардың антигендері.Суперантигендер.Антигеннің адам организмінің иммунокомпонентт

I   Кіріспе

II Негізгі бөлім

        

         А)Антигендердің жалпы сипаттамасы…………………….2

         Б)Антигендердің  қасиеттері..................................................3

        

         В)Антигендердің құрылымы.Түрлері.Қызметі..................4,5..11

        

         С)Бактериялар мен вирустардың антигендері................12,13

         Д)Антигендер макроорганизмге енген кезлегі процестері....14

         Е)Адам организмінің антигендері..........................................9

        

III Қорытынды.................................................................................15

IV Пайдаланылған әдебиеттер.......................................................16

-1-

   Антиген макроорганизмге енген кезде  иммундық жүйе танитын және оны жою үшін иммундық тітіркену тудыратын,  организм үшін генетикалық бөгде органикалық  биополимер.Антигендерді ғылыми, не болмаса өндірістік мақсатта жасанды түрде дайындауға болады.Антигеннің  макроорганизмге кіру жолдары әр салалы:тері, шырышты қабықша арқылы, организмнің ішкі ортасына тікелей кіру, организмнің бойында құрылу. Антигендер иммунитетке жауапты жасушалармен танылып тізбектелген иммундық реакциялар туғызып, ал ол  реакциялар антигенді бейтараптап, бұзып және олардан арылтуға болады.

Антигендер (antigen; көне грекше: anti — карсы; көне грекше: genesis — шығу тегі) - организмге әртүрлі жолдармен енген және оган қарсы жүретін иммундық реакциялар нәтижесінде адам мен жануарлар денелерінде қарсыденелер (антиденелер) түзілетін, табиғаты организмге жат ірі молекулалы протеиндік заттар және полисахаридтер[1]; қанға еніп, ерекше антиденелерді қалыптастыруға қабілеті бар полисахаридті немесе ақуызды заттар. Барлық ақуыздарда өте ауыр дерттен қорғау қасиеті бар. Мысалға адам жұқпалы арулардың қоздырғышымен залалданғанда адам ағзасында оны осы ауру қоздырғыштарынан қорғайтын антиденелер түзіледі.

Антигендер — гендеp жағынан ерекше бөлек немесе олардың жасанды  түрлері. Организмде арнайы иммундық (антидене, немесе әсерленген лимфоцит клеткаларын жасау) жауап туғыза алады. Антигендік қасиет барлық тірі организмдердің макромолекулаларына—белоктарға, полисахаридтерге, карбогидраттарға, липополисахаридтерге (табиғи антигендер) және бір қатар күрделі жасанды полимерлерге (жасанды антигендер) тән. Барлық табиғи Антигендер белгілі бір б и о л о- гиялық түрге тән, ал өзара олар тәнсіз, яғни әр түрге тән. Физико-химиялық қасиеттеріне қарай олар кор пускулдық (мысалы бактериялар), ерігіштік (мысалы токсиндер мен ферментер) болып бөлінеді. Антигендер қүрамында әрдайым иммундық жауаптың тәндігіне жауапкер детерминанттар болады. Бұл жауапкершілік Т-лимфоциттердің рецепторларына жабысу және қорғаныс жауаптарын тұрақтандырумен байланысты. Көпшілік Антигендер құрамында бірнеше тәнді және тәнсіз детерминанттар болады, сөйтіп олар к ө п немесе бір валентті бола алады. Егер мұндай антигендердің құрамында бөтен заттар болмаса, оларды д а р а Антигендер деп атайды. Антигендердің иммундық жауап туғызуын күшейту үшін оларды кейде минерал майына немесе басқа бір инертті қосымша әсерсіз заттарға қосады (депанентті Антигендер) Антигендердің тағы бір түрі — белгілі (енді) Антигендер. Олардың мо- лекулаларына радиоактивті изотоптар, ауыр металл атомдары, флюоресцентті бояулар енгізіледі, сондықтан олар морфологиялық және серологиялық зерттеулерде өте жақсы көрінетін болады.

-2-

Құрылымы.

Иммунды глобулиндер ақуыздар химиялық құрамы бойынша гликопротеидтерге  жатады, себебі протеин мен қанттан  тұрады: 18 аминқышқылдарынан құрастырылған. Иммунды глобулиндердің 80%  седиментация константынан тұрады:әлсіз қышқылдарға, сілтілерге 60с қыздыруға тұрақты.

Р.Портер мен Д. Эдельман иммуноглобулин молекуласының құрылысын  анықтады.

Жоғары спецификалығына  және қорғаныс иммунды реацияларындағы  үлкен рөліне байланысты антиденелерді  жұқпалы және жұқпалы емес  аурулардың  диагностикасында , ағзаның  иммунды  статусын анықтауда, жұқпалы  және жұқпалы  емес аурулардан сақтандыруда және  емдеуде қолданады. Осы мақсатта антиденелер негізінде жасалған және мақсаттық бағыттарына сәйкес иммунды биологиялық препараттар  бар

Антидене қызметтері 

Антидененің 1-ші қызметі  олардың белсенді орталықтарының антигендердің  детерминанттарына комплементарлы өзара байланысынан тұрады. 2-шілік  қызмет олардың қабілеттілігімен анықталады.

Антигенді ағзадан бейтараптау  және элиминациялау мақсатында байланыстыру, яғни антигенге қарсы қорғаныштың  түзілуіне қатысу.

Әртүрлі иммунды жауапқа  фагацитоз, киллерлік қызметке қатысу қызметін атқарады.

Түрлері.

Иммунды  қорғаныш реакцияларына  белсенді қатысатын және спецификалыққа ие толық антиденелерден басқа, қалыпты  немесе табиғи антиденелерді және толық  емес антиденелерді ажыратады

Антиденелер дегеніміз организмнің  ішіне түсіп немесе пайда болып, иммунологиялық ерекше жауап тудыратын  әр түрлі генетикалық жағынан  бөтен заттар (әдетте биоиолимерлер). 
Реакция кезінде аитиденелер пайда болады, сенсибилизацияланған лимфоциттер түзіледі гіемес бүл затқа толеранттылық пайда болады, иммунологиялық естің баяу және жедел типті гиперсезімталдығы байқалады.

-3-

Антигеннің енуіне жауап  ретінде пайда болған антиденелер  ол антигендермен ерекше іn vitro мен in vivo әрекеттесіп, антиген-антидене комплексі  түзіледі. 
 
Толық иммунды жауап тудыратын антигендер толық антигеңдер деп аталады. Толық антигендерге микроб, өсімдік, жануарлардан алынған органикалық заттар жатады. Химиялық элементтер жай және күрделі бейорганикалық қосылыстардың антигендік қасиеті жоқ. Организм үшін зияңды сияқты зиянсыз да заттар антигеи болып табыла алады. 
 
Бактериялар, саңырауқүлақтар, қарапайымдылар, вирустар, жануарлар клеткалары мен үлпалары, сонымен қоса клетка қабырғалары, цитоплазмалық мембраналар, рибосомалар, митохондриялар, микробтяқ токсиндер, гельмигптер экстракты, контеген жыландар мен аралар улары, табиғибелоктық заттар, кейбір микробтардың полисахаридті заттары организмге (|ртен бола отырып, антиген бола алады. 
 
Организмге бөтен болып келетін биополимерлердің антигенділігі күрылымдық ерекшелігімен сипатталады. Олардың көбі бірнеше түр антигендерден түрады. Көптеген антигенді емес субстанциялар басқа заттармен әрекеттескенде антигендік қасиет пайда болуына байланысты табиғатта антигендер кобейіп кетті. 
 
Кейбір заттар өз бетімен иммунды жауап тудырмайды. Бірақ жоғары молекулалы белоктың тасымалдаушыларымеи коныогациясы нәтижесінде немесе олармен араласын, осы қасиетке ие болады. Бұл антигендер толық емес немесе гаптендер деп аталады. 
 
Гаптендерге төмен молекулалық массасы бар химиялық заттар немесе күрделі химиялық заттар жатуы мүмкін. Олар: кейбір бактериалды полисахаридтер, туберкулез таяқшасыиыц полипептиді (РРД), ДНК, РНК, липидтер, пептидтер.  
 
Гаптен толық немесе конюгирленгенантигеннің бөлігі болып табылады. 
 
Белок конъюгаты мен гаптенге пайда болған антиденелер сонымен қоса бос гаптеимен де әрекеттесе алады. 
 
Гаптендер иммунды жауап тудырмайды. Бірақ құрамында оларға тән антиденелер болатын сарысулармен реакцияға түседі. Антигендер құрамындағы белгілі бір химиялық топтардың - детирминанта немесе эпитоптардың болуына байланысты ерекшеленеді. 
Антиген детирминанты дегеніміз аитиденелер мен иммунды компонентгі клеткалардың танитын бөлігі. 
                                                                  -4- 

Толық антигендер қүрамында  екі немесе одан да көп бір мәнді  детерминантты топтар болады. Соган орай екі валентті не поливалентті деп аталады. Толық емес антигендердің (гаптендер) тек бір детерминантты тобы болғандықтан бір валентті болып келеді. Генетикалық бөтендігі айқын биополимерлер сияқты "белоктар да айқьін антигендік көрсетеді. Жануарлардың филогенетикалық "туыстыгын табу үшін және сот-экспертиза медицинасыңца (қанның қай туыстыққа тән екендігін анықтау үшін), сонымен қоса тағам өнеркөсібінде (ет өнімдерінің фальсификациясын анықтау үшін) қолданылады. 
 
Антигеннің молекулалық массасының үлкен маңызы бар. Молекулалық массасы5-10 кД-нан төмен емес биополимерлер антигендік қасиет көрсетеді. Бірақ керісінше жағдайлар да кездеседі: нуклейн қышқылдарының белокпен салыстырғанда молекулалық массасы жоғары болса да, антигендік қасиеті төмен болады. 
 
Сарысулық альбумин мен гемоглобин молекулалық массасы бірдей (70000), бірақ альбуминнің гемоглобиннен антигендік қасиеті жоғарылау болады. 
 
Антигенділік детерминанттың қатты беткейіне, полипептидті тізбекті, әсіресе шеткі бөлімдерін күрайтыи амин қышқылдарына байланысты деп саналады. Мысалы, көптеген жылдар бойы желатин жоғары молекулалық массасы болса да, қүрамында қатты зат болмағандықтан антиген деп саналмайды. Егер желатин молекуласының күрамына қаттыландыратын тирозин немесе химиялық затТарды енгізсе, антигендік қасиет пайда болады. полисахаридтің антигендік детермииантасы бірнеше гексоздық қалдықтардан түрады. 
 
Желатин, гемоглобин және басқа өлсіз антигендердің антигендік қасиетіи оларды өр түрлі тасымалдагыштарда адсорбциялау арқылы күшейтуге болады (тасымалдағыштар: коалин, активтелген көмір, химиялық полимерлер, алюминий гидроокисі және т.б.). бүл затгар антигеннің иммуногенділігін күшейтеді. Олар адъювантгар деп аталады. 
Неғүрлым антиген көп түссе, соғүрлым иммунды жауап айқын көрінеді. Бірақ антиген өте көп дозада түссе иммунологиялық толеранттылық пайда болуы мүмкін, яғни, организм антигендік қоздыруға жауап бермейді. Бұл жағдай антигеннің супрессорлық Т-лимфоциттердің субпопуляциясының стимулдеуімен түсіндіріледі. 

Антигенділік жоғары болуы антигеннің ерігіштігіне байланысты. Кератин - жоғары молекулалы белок, бірақ ол коллоидты ерітінді кезінде антигенділік көрсетпейді. 

Гаптендер кіші молекулалық массалы болғандықтан иммунокомпо-нентіі

 

-5-

клеткалар оларды Қабылдамайды сондықтан иммунологиялық реакция  тудырмайды. Егер гаптен молекуласын  үлкен белок молекуласымен конъюгирлеп  үлкейтсе, толық аитиге пайда болады.

 
 
Оның ерекшелігін гаптен анықтайды. Гаптен детерминанттары белок тасымалдаушының  бетінде орналасып, оның детерминанттарын жауып жатқандықтан, белок түрлік ерекшелігін жоғалтады. 
 
Жартылай гаптеңдер - белок молекуласына жабысып, оның иммунологиялық ерекшелігін өзгерте алатын, бейорганикалық радикалдар (йод, бром, нитротон, азот жөне т.б.). Йодталған жөне бромдалған белоктар антиденелердің пайда болуына әкеледі. Олар йод пен бромға сәйкес, яғни, толық антиген бетінде орналасқан детерминанттарға сөйкес. 
 
Проантиген - организмнің меншікті белоктарымен байланысып, аутоантиген тәрізді сенсибилизациялайды. Мысалы, пенициллиннің ыдырау өнімдері организм белоктарымен байланысып антигенге айнала алады. 
 
Гетероантигендер - әр түрдегі жануарларда кездесетін ортақ антигендер. Алгашқы рет бүл феноменді 1911 жылы Дж. Форсман кроликті теңіз шошқасы мүшелерінің суспензиясынмен иммундаған төжірибесінде анықтады. Кроликтен алынған сарысудағы антиденелер теңіз шошқасы белоктарымен қоса қойдың эритроциттерімен де әрекеттесе берген. Теңіз шошқасының полисахаридтері қойдың полисахаридтерімне бірдей екен. 
 
Гетерогеңдер адамда және бактериялардың кей түрінде табылған. Мысалы, оба қоздырғышы мен адампыц О тобының қанының эритроцит-терінің ортақ антигендері бар. Нөтижесінде бүл адамдардың иммунокомпо-нентті клеткалары оба қоздырғышына бөтен антиген ретінде қарастырмай, толық иммунологиялық реакция тудырмайды. Сол себепті көп жағдайда адам өліп кетеді. 
 
Аллоантигендер (изоантигендер) - бір түрдің ішіңдегі әр түрлі антигендер. Қазіргі кезде адам эритроциттерінде 70-тен аса антигендер табылған, олар 20000 -дай қосылыстар береді. 
 
Практикалық денсаулық сақтауда шешуші мән көрсететіндер - АВО жүйесіндегі қан топтары мен резус-антиген. Эритроциттік антигендермен қоса адамда басқа аллоантигендер болады. Мысалы, гистосәйкессіздік комплекстің антигендері - МНС (Major Histocompati bility complex). Адамның 6-шы жүп хромассомасында трансплантационды НLА(Human Leycocyte Antigens) антигені болады. Олар мүшелер мен ұлпалардың ауыстыру кезінде тканьдік сөйкестікті детерминдейді. Адамның үлпаларына абсолютгі

-6-

индивидуалдық тән. Сондықтан  бірдей қүрамды үлпа антигендері  бар донор мен рецепиентті  табу мүмкін емес (тек бір жүмыртқалы егіздерде болады). 
 
Қатерлі ісік клеткаларының да антигендері болады. олардың қалыпты клетканыкінен айырмашылығы болғандықтан, ісіктің иммунодиагностикасы кезінде қолданылады. 
 
Бактериялар, саңырауқүлақтар, қарапайымдьшар, вирустардың антигендері толық антиген болады. Химиялық қүрамы, белоктың сапасы, липидтер, олардың комплексіңе сөйкес өр микроорганизмде антигенділік әр түрлі. Сондықтаи өр түрлі аитигендік мозайка қүрайды. Микроорганизм антигендері вакцина, диагностикалық препараттар алуға, микроорганизмдердің идентификациясы мен индикациясына қолданады. Эволюция процесінде кейбір микроорганизмдердің антигендік қүрлымы өзгеруі мүмкін. әсіресе вирустардьің антигендік қүрлымы көп өзгереді. 
 
Осьшайша, антигендер, генетикалық бөтен зат ретінде иммунды жүйенің жүмысын жүргізеді; оны функционалды активті жағдайға өкеледі. 
 
Бүл кезде антигеннің қолайсыз өсерін жоюға бағытталған иммунологиялық реакция туындайды. 
 
Антидене түзу.Антидене табиғаты.Антигеннің енуіне жауап ретінде антиденелер - белоктар бөлініп шығады. Олар антигендермен бірігіп, иммунологиялық реакйияға қатысады. Антиденелер гамма-глобулиңдерге жатады. Яғни, қан сарысуының белоктары фракциясыньщ электрлік алаңында ең аз қозғалысқа жатады. 
 
Организмде гамма-глобулин ерекше клеткалар - плазмациттермен бөлінеді. Қан сарысуының белоктарының санының 30%-ін кұрайды. Халықаралық жіктеу бойынша гамма-глобулиндер антидене қызметін атқаруы нәтижесінде иммуноглобулин деп аталады. Солайша, антидене дегеніміз антиген енуіне жауап ретінде пайда болатын және осы антигенмен ерекше әрекеттесе алатыи иммуноглобулиндер. 
 
Антидене қызметі. Ағітидененің алғашқы қызметіне олардың активті орталығының оларға комплементарлы антиген детерминанттарымен өрекеттесуі жатады. антиденеңің екіншілей қызметі: 
 
а) антигеңді нейтралдау жене организмнен элиминация мақсатымен байланыстыру, яғни, антигеннен қорғағіысты жасауға қатысады; 
 
б) "Бөтен" антигенді тануға қатысу; 
 
                                                                -7-

в) иммунды компетентті клеткалардың (макрофаг, Т- және В-лимфоциттер) кооперациясын қамтамасыз ету; 
 
г) өр түрлі иммунды жауапқа қатысу (фагоцитоз, киллерлік қызмет, ТНТ, ГЗТ, иммунологиялық толеранттылық, иммунологиялық ес). 
 
Антигендер – бұл осы организм үшін кез келген бөтендігі бар заттар,олар организмнің ортасына түсіп немесе организмде түзіліп жауапты спецификалық иммунологиялық реакцияларды тудырады:

Антиденелерді түзу;

Сенсибилизациялық лимфоциттердің немесе осы затқа толеранттылықтың пайда болуы;

Жоғары сезімталдықтың баяу және жедел түрлері;

Иммунологиялық ес.

       Антигендердің  макроорганизмге кіру жолдары  әр салалы:

тері, шырышты қабық,организмнің  ортасына тікелей түсу арқылы,не организмнің  бойында құрылу.

      Антигендердің  түрлері:

1.Толық антигендер.

2.Толық емес антигендер.

     Толық иммунды  жауапты тудыратын антигендер  толық антигендер деп аталады.Бұл  микроб,өсімдік,жануар текті органикалық  заттар. Химиялық элементтердің,қарапайым  және күрделі бейорганикалық  қосылыстардың антигендік қасиеті  жоқ. Антигендер организм үшін  зиянды және зиянсыз заттар  болуы мүмкін.

    Антигендер макроорганизмнің  ішкі ортасына түскен бактериялар,  саңырауқұлақтар,қарапайымдылар,вирустар,жануарлардың  жасушалары мен тіндері, сонымен  қатар жасуша қабырғасы, цитоплазмалық  мембраналар, рибосомалар,митохондриялар, микроб токсиндері,гельминт экстрактары,көптеген  жыландар мен аралардың улары,табиғи  ақуыз заттар,бірқатар микроб  текті полисахаридті заттар,өсімдік  токсиндері т.б. болып келеді. Антигендік қасиеті ағза үшін  генетикалық бөтен болып табылатын  биополимерлердің құрылымдық ерекшелігімен  анықталады.Олардың көпшілігі бірнеше  антиген түрлерінен тұрады. Табиғаттағы  антигендер саны көптеген антигенді  емес субстанциялардың басқа  заттармен байланысы кезінде  антигендік қасиетінің пайда  болуы нәтижесінде жоғарылыйды. 

     Кейбір заттар  өз еркімен иммунды жауап тудырмайды, бірақ жоғары молекулалы ақуыздық  тасымалдаушымен немесе онымен  қосылғанда коньюгация кезінде  осы қабілеттік пайда болады. Мұндай заттар толық емес антигендер  немесе гаптендер деп аталады.Гаптендер  молекулалық салмағы аз химиялық  заттар немесе толық антигендік  қасиеті жоқ күрделі химиялық  заттар болып табылады:кейбір  бактериалды полисахаридтер,туберкулез  таяқшасының полипептиді ДНҚ,РНҚ,  липидтер, пнптидтер. Гаптен толық 

-8-

немесе коньюгацияланған антигеннің бөлшегі болып табылады. Гаптені бар

ақуыз коньюгатына түзілген антиденелер бос гаптендермен байланысуы мүмкін. Гаптендер иммунды жауапты  тудырмайды, бірақ олар құрамында  спецификалық антиденелері бар сарысулармен реакцияға түседі.

        

  Гаптендер құрылысы

                                

Антигендер спецификалыққа ие, ол молекула құрамындағы детерминант  немесе эпитоп деп аталатын қандай да бір арнайы химиялық топтармен  байланысты.