Шпаргалка по "История Беларуси"

35. Вялікае княства  Літоўскае – цэнтр збірання  беларускіх і іншых усходнеславянскіх  зямель (канец ХІІІ – 60-я гг. XIV ст.).

Другі этап фарміравання дзяржавы, які пачаўся з канца ХІІІ ст. (ад часу Віценя – да 60-х гг. ХIV ст., дзейнасці Альгерда па пашырэнні тэрыторыі дзяржавы). За гэты час да ядра дзяржавы, якое ўтварылася ў верхнім Панямонні (Літва), былі далучаны астатнія тэрыторыі беларускіх зямель, якія выступалі пад назваю “Русь”. Такім чынам уся тэрыторыя Беларусі ўвайшла ў склад Вялікага княства Літоўскага. Віцень (каля 1295 – 1316).  Паводле Густынскага летапісу, князь Віцень, калі пачаў  няжыць у Літве, “прыдумаў сабе герб: ... рыцар збройны на кані  мячом, якога называюць Пагоня”. Яму ўдалося дасягнуць адзінства дзяржавы. Пры ім тэрыторыя ВКЛ пачала пашырацца.   На другім этапа ВКЛ паўставала як дзяржава федэратыўнага тыпу.  Ядром ВКЛ сталі балта – літоўскія і ўсходнеславянскія землі (верхнесярэдненёманская терэторыя).  Спрыяла інтэграцыі: -- знешнія ворагі (крыжакі і мангола – татары) -- цяжкае існаванне 20 малых княстваў, імкненне да аб’яднання невялікіх княстваў, якія ўтварыліся пасля распаду Полацкага і Турава – Пінскага княстваў. Шляхі ўваходжання:  -- дагаворна – дабраахвотнае ўваходжанне: Полацкая зямля пачала трапляць пад уладу Літвы з сяр. ХІІІ ст. У гэты час у Полацку княжыў пляменнік Міндоўга Таўцівіл. У другой палове ХІІІ ст. у полацкія землі пачалі перасяляцца немцы. Яны прымусам насаджалі каталіцызм. Палачане звярнуліся за дапамогай ў 1307 г. да вялікага князя літоўскага Віценя. Немцы былі прагнаны, а Полацк канчаткова ўвайшоў у склад ВКЛ. Т.ч. зямля ўвайшла са згоды мясцовага баярства і купецтва.-- шлюбныя сувязі: Альгерд – зяць віцебскага князя Яраслава (1318 г.), жанаты на яго дачцэ Марыі). У 1320 г. пасля смерці Яраслава Васількавіча Альгерд стаў віцебскім князем – у пачатку 14 ст. (1426 г.) Мінскае княства У гэты ж час -- Пінская і Брэсцкая землі (1315 г.).  -- ваенна – палітычны ўціск (Падняпроўе так далучылася, баючыся мангола – татараў) Да сяр. XV ст. афіцыйная назва была Вялікае княства Літоўскае і Рускае Пазней (пасля Грунвальдскай бітвы) – Вялікае княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае. Тэрмін “Літва” – Верхняе і Сярэдняе Панямонне “Русь” – Верхняе Падзвінне і Падняпроўе. “Жамойць”

Барацьбу супраць вярхоўнай улады з боку знаці балцкіх зямель вытрымаў Віцень. Віцень увёў агульнадзяржаўны герб “Пагоня”. Пры Гедыміне (1316 – 1341) значна ўмацаваліся межы дзяржавы. Уздоўж іх былі ўзведзены магутныя крэпасці.  У 1323 г. сталіца была перанесена ў Вільню. У Гедыміна мяняўся тытул (ганаровае званне, якое прысвойваецца знатным асобам): “кароль Літвы і Русі”, “кароль літоўцаў і многіх рускіх”. Дзяржава стала называцца “Вялікае княства Літоўскае і Рускае”. 1331 г. – бітва з крыжакамі на р.Акмяне. Паражэнне немцаў. Спрыяў каталіцызму і праваслаўю. Сам быў язычнікам. Загінуў пад час штурму крыжацкага крэпасці Баербург ў 1341 г. Па іншых звестках – атручаны пры спробе другі раз ахрысціць язычнікаў у каталіцтва пры дапамозе чэшскіх святароў.  Пасля гібелі Гедыміна ў 1341 г. трон заняў па волі бацькі сярэдні сын Яўнуцій (1341 – 1345). У 1345г. яго скінуў старэйшы сын Гедыміна Альгерд. Яўнуцій збег з-пад варты і ўцёк у Смаленск а затым – у Маскву. Праз 2 гады вярнуўся. Памірыўся з братамм і атрымаў у валоданне Заслаўе.

Альгерд (1345 – 1377) Маскоўскі летапіс: “ён не піў ні віна, ні піва, меў вялікі розум і падпарадкаваў многія землі. Спрытна рыхтаваў свае паходы, ваяваў не столькі колькасцю (людзей), колькі ўменнем.” Паходы супраць маскоўкага князя Дзмітрыя Іванавіча (Данскога). Двойчы войска даходзіла да Маскоўскага Крамля. Вынік – далучэнне Смаленскіх і Бранскіх зямель да ВКЛ. Альгерд і Яўнуцій былі яшчэ пры жыцці бацькі Гедыміна хрышчаны ў праваслаўную веру, аднак былі раўнадушныя да рэлігіі.  Пасля смерці Альгерда вялікім князем стаў яго сын Ягайла (1377 – 1381, 1382 – 1392). Ён арыштаваў і пасадзіў у вежу свайго дзядзьку (брата Альгерда) Кейстута. Там Кейстута задушылі. (Кейстут быў вялікім князем у 1381 – 1382 гг.) Уладу Ягайлы не прызналі полацкі князь Андрэй (сын Альгерда), Вітаўт (сын Кейстута, у той час – князь у Гродна), які ўцёк ў Прусію да крыжакоў. Полацкі князь Андрэй вымушаны быў пакінуць Полацк. Заключыў саюз з маскоўскім князем Дзмітрыем Іванавічам. У 1380 г. удзельнічаў разам са сваім братам Дзмітрыем Альгердавічам ў Кулікоўскай бітве на баку Масквы. Ягайла выступіў на дапамогу татарам, але не паспеў. Праз некалькі гадоў Андрэй адваяваў Полацк. Пазней перайшоў на службу да Вітаўта.

36. Дынастычная  барацьба 70-90-х гг. XIV ст.: прычыны і вынікі.

Дынастычная барацьба за вярхоўную ўладу ў ВКЛ пасля смерці Альгерда – 1377 – 1392. Пасля яе ўдзельныя князі адчувалі сябе сапраўднымі манархамі ў сваіх землях. Сувязь з цэнтрам практычна адсутнічала, гаспадарылі і рабілі палітычны выбар яны самастойна. Небяспечнай сепаратысцкай дэцэнтралізуючай сілай былі абласныя правадыры на ўскраінах дзяржавы. Пасля смерці другой жонкі вялікага князя Альгерда княгіні Ульяны (княжыла ў Віцебску па спадчыннаму праву), адзін з яе сыноў, Свідрыгайла Альгердавіч, самавольна заняў віцебскі княжацкі пасад.  Набірала моц адасобленасць і непадначаленасць ўдзельных князёў → актуальная задача -- навядзенне парадку ў абласных княствах.

37. Крэўская унія, яе прычыны і вынікі. “Рускае  пытанне” і барацьба феадальных.

1382 г. – бескаралеўе ў  Польшчы. У Польшчы каранавалі  Ядзвігу, якой было толькі 13 гадоў. Пошукі ёй жаніха. Жаніх каралевы  Ядзвігі – Вільгельм Габсбург. Другі жаніх – вялікі Князь  Ягайла, які быў язычнікам. 1385 г. – Крэўская унія.  Унія – аб’яднанне дзвюх дязржаў пад кіраўніцтвам аднаго правіцеля. Ягайла і іншыя князі даў абяцанне “на вечныя часы далучыць свае землі, літоўскія і рускія да Кароны Польскай” (такі запіс быццам быў у акце ўніі, але арыгінал дамовы не захаваўся). Затым Ягайла каранаваўся на караля Польшчы (1386 – 1434). Каталіцкае імя Уладзіслава ІІ.

На беларускіх землях пачалі будавацца касцёлы і ўзводзіцца каталіцкія манастыры (прывілеі для баяр, прыняўшых каталіцтва – права на спадчыннае землеўладанне; каталіцкай царкве – з’явілася першая каталіцкая – Віленская – епархія-біскупства). Ягайла імкнуўся зрабіць каталіцкую царкву адзінай у дзяржаве Пасля Крэўскай уніі ў ВКЛ з’явіліся каталікі - літоўцы, каталікі – беларусы і палякі побач з праваслаўнымі беларусамі, украінцамі і рускімі. Актыўная падтрымка каталіцкай шляхты (дваранства). Роля якога значна ўзрасла. Расло і запрыгоньванне сялян. Саюз двух дзяржаў значна павялічыў іх абароназдольнасць, садзейнічаў росту культурных і іншых сувязей

38. Вітаўт, яго  ўнутраная і знешняя палітыка.

У 1392 г. – Востраўскае пагадненне паміж Ягайлам і Вітаўтам аб уладзе ў княстве.

Улада перайшла да Вітаўта. Вітаўт (1392 – 1430), які меў падтрымку буйных баяр і дробных князёў. На працягу 1393 – 1395 Вітаўт ліквідаваў буйныя ўдзельныя княжанні ў Полацку, Віцебску, Смаленску, Ноўгарадзе Северскім, Кіеве, на Валыні і Падоллі. Некаторыя былыя мясцовыя валадары надзяляліся іншымі княствамі. Кіеўскі князь Уладзімір Альгердавіч атрымаў Капыль. Іншыя – у турму (калі аказвалі супраціўленне) – князь Ноўгарада Северскага Дзмітрый Карыбут, падольскі князь Фёдар Карыятовіч. Вітаў прызначаў ва ўдзелы сваіх намеснікаў (служылыя людзі і свята выконвалі волю гаспадара). Віцебск – Фёдар Вёсна, Кіеў – Іван Гальшанскі. Традыцыя “старыну не рухаці, новін не вводіті” (Віцень) – захаванне за абласцямі пэўнай аўтаноміі і самабытнасці. Выдаваў абласныя прывілеі. Увядзенне намесніцтваў: 1) скіравала абласныя ўскраіны ВКЛ да больш цеснай сувязі з цэнтрам. 2) умацавала вярхоўную ўладу. Спрыяла ўнутранаму адзінству і цэласнасці дзяржавы. 1413 г. – Гарадзельскі прывілей – праваслаўная знаць ставілася ў дыскрымінацыйнае становішча:

§3 – толькі “католікі Рымскае царкве падуладчныя” валодаюць і карыстацца эканамічнымі і палітычнымі прывілеямі і падараваннямі пануючаму класу з боку вярхоўнай улады;

§6 – пацверджана забарона на шлюбы паміж католікамі і праваслаўнымі;

§9 – на “дастоінства, месцы і пасады” прызначаюцца “толькі каталіцкай веры прыхільнікі і падуладныя святой Рымскай царкве. … усе пастаянныя ўрады земскія … надаюцца толькі спавядальнікам хрысціянскай каталіцкай веры і да савета нашага (вялікакняжацкай рады) дапускаюцца і ў ім прысутнічаюць, калі абмяркоўваюцца пытанні дзяржаўнага дабрабыту, таму што часта розніца ў веравызнаннях прыводзіць да розніцы ў пазіцыях і аказваюцца цераз гэта вядомымі такія рашэнні, якія неабходна ў тайне захоўваць”.

§ 11 – 12 пазбаўлялі праваслаўных феадалаў права выбрання вялікага князя літоўскага, якім карысталіся “паны і шляхціцы зямлі літоўскай, прыхільнікі хрысціянскай рэлігіі, рымскай царкве падуладныя, не схізматыкі ці іншыя паганыя” . Пры Вітаўце княства дасягнула найбольшай магутнасці і памераў. Пасля Грунвальдскай бітвы да княства была далучана Жамойція.  Вітаўт даў згоду каранавацца. Прыняць карону з рук германскага імператара. Аднак памёр у Троках ва ўзросце 80 гадоў. Існуе меркаванне, што карону па дарозе перахапілі палякі, якія абабралі імператарскіх паслоў.

39. Барацьба феадальных  груповак за ўладу ў 30-я гг. XV ст. Свідрыгайла і Жыгімонт

Вайна 1432 – 1436 гг.

У 1430 г. – вялікі князь Леў Свідрыгайла (1430 – 1432) (у хрышчэнні па каталіцкаму абраду Баляслаў). Сын Альгерда, брат Ягайлы. Выступіў супраць уніі. Яго падтрымалі беларускія і ўкраінскія феадалы. Пачаў прыцягваць да дзяржаўнага кіравання буйных праваслаўных землеўласнікаў. Літоўскія феадалы пры падтрымцы польскай арыстакратыі абвясцілі вялікім князем Жыгімонта Кейстутавіча (1432 - 1440), брата Ягайлы.. Свідрыгайла ўцёк у Полацк. Адбыўся часовы раскол дзяржаўнай улады. У 1432 г. – успыхнула вайна. На дапамогу Жыгімонту свае войскі прыслала Польшча.

На баку Свідрыгайлы – Полацкая, Смаленская, Кіеўская, Чарнігава – Северская землі, часткова Валынь і Падолле. Свідрыгайла ўступіў у саюз з Лівонскім ордэнам, спустошыў Літву, заняў Брэстчыну, Верхняе Панямонне, Заслаўе, Мінск і інш. Каб не даць Свідрыгайлу апоры на праваслаўных кароль Ягайла і вялікі князь Жыгімонт выдалі два новых прывілеі з мэтай ураўняць у правах феадалаў – каталікоў і феадалаў – праваслаўных. (Прывілеі 1432 і 1434 гг.). Свідрыгайла западозрыў, што на бок Жыгімонта схіляецца мітрапаліт Кіеўскі і ўсёй Русі Герасім (быў схоплены ў Віцебску). Праваслаўным феадалам было дазволена карыстацца сваімі гербамі. Тады беларускія князі Друцкія і Адзінцэвічы набылі свае ўласныя гербы, якімі не карыстаўся больш ніводны род. Гэтыя князі да канца падтрымлівалі Свідрыгайлу.  У 1435 г. пад Вількамірам (Літва)адбылася рашучая бітва. Паражэнне Свідрыгайлы. Загінулі 13 украінскіх і беларускіх князёў. Разбіты і атрады Лівонскага ордэна. Свідрыгайла ўцёк у Полацк.  “І за тое Бог не дапамог князю Свідрыгайлу, што ён спаліў мітрапаліта Герасіма. І дапамог Бог вялікаму князю Жыгімонту”. Полацк, Віцебск і іншыя гарады яшчэ супраціўляліся Жыгімонту. Пасля барацьбы вымушаны былі здацца. Свідрыгайла ўцёк на Валынь. Вайна скончылася ў 1436 г. перамогай Жыгімонта. Праз некалькі гадоў пасля перамогу Жыгімонт быў забіты змоўшчыкамі – прыхільнікамі Свідрыгайлы.

40. Казімір, яго  ўнутраная і знешняя палітыка.

Вялікім князем быў выбраны сын Ягайлы Казімір (1440 – 1492). Яму было толькі 14 гадоў, вядомы як Казімір ІV Ягелончык. У княстве ўсталяваўся мір на 59 гадоў. У 1481 г. у Кіеве была выкрыта змова праваслаўных феадалаў супраць Казіміра. Змова – тайнае пагадненне групы людзей. Змову ўзначаліў слуцкі князь Міхаіл Алелькавіч. У ёй удзельнічалі князі Іван Гальшанскі, Фёдар Бельскі і інш. Планавалі скінуць Казіміра і захапіць уладу у ВКЛ. У выпадку няўдачы – далучыць частку беларускіх зямель да Маскоўскай дзяржавы. Бельскі ўцёк у Маскву. З 1487 па 1493 г. на службу ў Маскву разам са сваімі валасцямі выйшлі князі Варатынскія, Бялеўскія, Мярэцкія, Вяземскія (памежная вайна). Зноў “рускае пытанне”.

41. Органы дзяржаўнай  улады і кіравання Вялікага  княства Літоўскага ў другой  палове 

Вышэйшай асобай у дзяржаве быў князь. У часы Гедыміна, Альгерда і Вітаўта ўлада вялікага князя лічылася неабмежаванай. Такую форму ўлады называюць манархіяй. Важнейшы абавязак князя – абарона краіны. Ён узначальваў узброеныя сілы, выдаваў законы, ажыццяўляў зносіны з іншымі дзяржавамі, аб’яўляў вайну і заключаў мір, распараджаўся казной, прызначаў людзей на дзяржаўныя пасады.  У часы княжанняў Казіміра Ягелончыка (1440 – 1492, кароль Польшчы з 1447 г.) і асабліва яго сына Аляксандра І (1492 – 1506) улада вялікага князя была вельмі абмежавана радай. У ВКЛ на працягу канца XIV – 1-й паловы XVI ст. адбывалася фарміраванне дзяржаўна – палітычнага ладу ў форме саслоўна – прадстаўнічай манархіі. У ВКЛ для вызначэння саслоўяў выкарыстоўвалася слова “станы”. Саслоўі былі прывілеяваныя і простыя.  Свецкія – князі, паны, баяры – шляхта. Духоўныя – епіскапы, кіраўнікі манастыроў, святары. Простыя – мяшчане і сяляне. Рада ВКЛ (паны – рада) у XV ст. адасобілася ў саслоўны, кантралюючы ўсю дзейнасць вялікага князя ўладны орган. Да гэтага яна была дарадчым органам пры князі. Заканадаўчым і распарадчым органам дзяржаўнай улады рада стала ў 1492 г. Прывілей 1492 г. – гаспадар (вялікі князь) быў абавязаны весці дыпламатычныя зносіны з іншымі краінамі толькі па ўзгадненню з панамі – раднымі.  У склад Рады ўваходзілі: ваяводы, кашталяны, каталіцкія біскупы, канцлер падканцлер, падскарбі , гетманы, маршалкі . У канцы XV ст. канчаткова аформіўся другі вышэйшы орган улады ВКЛ – сойм. Яго з’яўленне было абумоўлена неабходнасцю пашырэння сацыяльнай апоры вярхоўнай улады. Спачатку на сойм запрашалася пагалоўна ўся шляхта. Затым выбар дэпутатаў на сойм – па 2 ад павета. Яны выбіраліся на павятовых сойміках, дзе збіралася ўся шляхта таго ці іншага павета і выпрацоўваліся інструкцыі паслам – дэпутатам.  У склад сойма ўваходзілі: паны – радныя, службовыя асобы цэнтральнага і мясцовага дзяржаўнага апарату. На пасяджэннях магла прысутнічаць уся шляхта ВКЛ. Пытанні сойма: заключэнне уніі з каралеўствам Польскім, выбранне вялікага князя. З 16 ст. – ваенныя праблемы (аб’ява баявых дзеянняў, норма вайсковай службы, вызначэнне падаткаў на ваенныя патрэбы), заканадаўчыя, судовыя і інш. Развіццё сістэмы мясцовага кіравання Вялікія князі літоўскія ў 13 – 14 ст. захоўвалі былую тэрытарыяльную структуру на падуладных землях, ажыццяўлялі кіраўніцтва імі праз сістэму васалітэту. Вялікія князі на далучаных землях пакідалі прадстаўнікоў мясцовых дынастый. Паступова улада ў іх пераходзіла да прадстаўнікоў вялікакняжацкага роду. Вітаўт увёў інстытут намесніцтва. Пераемнікамі ўдзельных князёў станавіліся вялікакняжацкія намеснікі. Правы: уся адміністрацыйна – гаспадарчая. Фінансавая, судовая ўлады. Цівуны і старцы размяркоўвалі і збіралі чынш з сялян, наглядалі за работамі ў вялікакняжацкай гаспадарцы + абаранялі сялян ад свавольстваў і празмернага прыгнёту з боку аканомаў. Ваяводства – ваявода - вырашаў усе пытанні, Намеснік – кашталян ( камандаваў вайсковымі сіламі), Падваявода (вёў справы канцылярыі),  Гараднічы (адказваў за рамонт і ўмацаванне ваяводскага замка), Ключнік (наглядаў за зборам падаткаў і выкананнем павіннасцей), Ляснічы і лоўчы (даглядалі лясныя ўгоддзі), Стайнік (загадваў ваяводскай стайняй)

42. Абвастрэнне  ўнутрыпалітычнай барацьбы ў  Вялікім княстве Літоўскім 

Да пачатку XVI ст. у ВКЛ абвастрыліся дзве групы супярэчнасцяў, якія склаліся яшчэ ў XV ст. Першая: супярэчнасці паміж феадаламі-шляхтай праваслаўнага і каталіцкага веравызнання з-за іх няроўнага становішча (прывілеі, у прыватнасці палітычнага характару былі ў феадалаў-католікаў (гл. Гарадзельскі прывілей). Другая: барацьба шматлікай шляхты супраць магнацкай алігархіі за права ўдзельнічаць у кіраванні дзяржавай, а значыць размеркаванні багаццяў дзяржавы Мяцеж Міхаіла Глінскага 1508 г. Міхаіл Глінскі – прадстаўнік знакамітага княжацкага роду. Быў першым дарадцам вялікага князя Аляксандра. Пасля яго смерці страціў свае ўплывы. Ён выступіў супраць Жыгімонта І з мэтай падзелу краіны. Пачаў распаўсюджваць чуткі, што хутка ўсіх праваслаўных у Вялікім княстве Літоўскім пачнуць гвалтоўна абарочваць у каталіцкую веру. У выніку незадаволеных “было іх ужо вельмі многа... якія Глінскаму дапамагалі і з ахвотай засталіся б з ім да канца”. (З “Хронікі” Мацея Стрыйкоўскага). Глінскі пайшоў на перамовы з Масквой (Васіль ІІІ). Цэнтр выступлення – Тураў. Адсюль Глінскі пайшоў да Мазыра. “Мазыр узяў ды ўсіх сваіх людзей там пасадзіў”. “Прысталі таксама да яго князі Друцкія і князь Міхаіл Мсціслаўскі з замкамі сваімі, той з Друцкім, а гэты з Мсціслаўскім, так жа і аршанцы, Крычаў, Гомель паддаліся яму”. Сумесна з маскоўскім войскам атрады Глінскага аблажылі Менск. Рэйды да Слуцка і Новагародка. Супраць паўстанцаў выступіла ўрадавае войска. Глінскі адступіў да Оршы (там былі асноўныя сілы рускіх). Перайшлі Днепр без барацьбы з войскамі Жыгімонта І. Мірнае пагадненне. Глінскі і яго родныя атрымалі права свабоднага выезду ў Маскву. У Маскве Глінскі пазнаў узлёты і падзенні і ўрэшце загінуў у турме.

43. Земская рэформа  сярэдзіны XVІ ст. Станаўленне шляхецкай дэмакратыі.

У XVI ст. рэлігійныя супярэчнасці паступова адыходзілі. Паўсталі іншыя – паміж найбагацейшая шляхтай (магнатамі) і сярэдняй і дробнай шляхтай. У руках магнатэрыі сканцэнтравалася неабмежаваная ўлада.

З заявы члена гаспадарскай рады магната Альбрэхта Гаштольда: “Соймы нашыя праходзяць зусім інакш, чым у Польшчы: што вырашае гаспадар і паны – рада – тое шляхта абавязкова прымае да выканання. Мы ж запрашаем шляхту на нашыя соймы як бы для гонару, дзеля таго, каб усе ведалі, што мы вырашаем”.

У Польшчы (Кароне) шляхта рашучым чынам уплывала на ўнутраную і знешнюю палітыку ўрада. Польскія шляхецкія вольнасці, відавочна, прываблівалі шляхту ВКЛ. Яна дамагалася заключэння цеснай уніі з Польшчай, каб заняць такое ж вызначальнае становішча ў сваёй дзяржаве.

Супрацьстаянне магнацтва і шляхты стала адкрытым у 1560-я гг. Асабліва яскрава яно выявілася ў час сойма 1562 г. пад Віцебскам. На ім шляхта звярнулася да Жыгімонта ІІ з просьбай “учыніць супольны сойм з палякамі, каб разам караля выбіраць, мець агульную абарону, супольна соймікаваць і права аднолькавае ўжываць.”