Ұлттық экономикалық жүйедегі мемлекеттік бюджеттің рөлі

n="justify">Осылайша, салықтар ставкаларын төмендету  жоспарланып отырған кезеңде  осы салықтардан түсетін түсімдер қарқынының төмендеуіне алып келеді.

     2009 жылдан бастап арнайы салық  режимдері реформаланады – біржолғы  талондарды қолдану аясы тарылады, патенттер жойылады, оңайлатылған декларация бойынша жеке кәсіпкерлер-жеке тұлғалар ғана қызметін жүзеге асыратын болады. Ірі ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер арнайы салық режимдерінен шығарылатын болады.

     Жүргізіліп  отырған салық саясатына, сондай-ақ Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспарының болжамды көрсеткіштеріне сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 1 қыркүйектегі №1641 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қаражатын қалыптастырудың және пайдаланудың орта мерзімді перспективаға арналған тұжырымдамасының қолданылуында 2008-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бюджеттің кірістері айқындалды.

     2006 жылғы 1 шілдеден бастап кәсіпорындардан  түсетін тікелей салықтарды Ұлттық қорға есепке алуды көздейтін Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры жұмыс істеуінің жаңа жүйесіне көшуге байланысты экономиканың мұнай секторына тәуелділігін жою мақсатында мемлекеттік бюджет мұнай емес кірістерден қалыптастырылады.

Мұнай секторы кірістерінің 2008-2010 жылдарға арналған болжамы мұнай және мұнай емес кірістердің аражігін нақты ажыратуды жүзеге асыруға бағытталған бюджет заңнамасына енгізілген өзгерістерді ескере отырып, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорын қалыптастырудың және пайдаланудың орта мерзімді перспективаға арналған тұжырымдамасының шарттарын негізге алып айқындалды. 

      2008 жылы Ұлттық қорға түсетін  түсімдер (инвестициялық кірісті  қоспағанда) ЖІӨ-ге 7,4% деңгейінде, 2009 жылы  – ЖІӨ-ге 7,2% және 2010 жылы ЖІӨ-ге 6,8% болжанып отыр.

Төмендеу мұнайға  әлемдік бағаның тиісінше бір  баррелі үшін 60 доллар болжануына байланысты. ЖІӨ өсуінің болжанып отырған  қарқыны абсолюттік мәнде мұнай  секторы кірістерінің ұлғаю болжамына  қарамастан олардың өсу қарқынынан асады, бұл ЖІӨ-дегі үлес мөлшеріне әсер етеді.

     Орта  мерзімді кезеңде жүргізілетін шығыстар саясаты әлеуметтік экономикалық саясаттың  ұзақ мерзімді және орта мерзімді басымдықтарына сәйкес, жоспарланатын нәтижелерге  байланысты және салалық жоспарлау  сапасын жақсарту және өнімсіз шығыстарды қысқарту есебінен бюджеттің инвестициялық құрамдас бөліктерін күшейте отырып, мемлекеттік міндеттемелерді толық орындауды қамтамасыз етуге бағытталатын болады.

     Шығыстар  саясаты теңгерімділік және экономиканың өсу қарқынынан аспайтын шекте ағымдағы шығыстардың деңгейін тежеу қағидаттарына сай болады.

     Мемлекеттік бюджет шығыстарының құрылымында 2008-2010 жылдары мыналар басым бағыттар болып табылады:

• адами капиталдың өсуін қамтамасыз ететін шығыстар – білім беру, денсаулық сақтау, халықты әлеуметтік қолдау, республиканың мәдени әлеуетін дамыту, қоршаған ортаның сапасын тұрақтандыру және жақсарту, халықты сапалы сумен жабдықтауды қамтамасыз ету, тұрғын үй саясатын одан әрі дамыту;
• экономиканы одан әрі әртараптандыруды ынталандыратын шығыстар – инфрақұрылымды, аграрлық және индустриялық секторларды, инновацияларды дамыту;
• денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттік саясат және денсаулық сақтауды қаржыландыру тетіктері Қазақстан халқының денсаулығын сақтау жөнінде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін барабар қаржылай қамтамасыз ете отырып және осы жүйені басқару деңгейін арттыруға бағытталады. Бюджеттік құрамдас бөлік мынадай бағдарламалық құжаттарды іске асыруға құрылады;
• медициналық қызметтердің жоғарғы сапасын қамтамасыз етуге мемлекеттік қаражат есебінен іске асыру көзделіп отырған немесе іске асырылатын мынадай іс-шаралар бағытталған: кластердің құрылымына кіретін мемдициналық орталықтарды басқару үшін жетекші шетелдік компанияларды тарта отырып, Астана қаласында медициналық кластер құру;
• мемлекеттік-жеке меншік әріптестік тетігін (100 мектеп, 100 аурухана жобасы шеңберінде) пайдалана отырып, аурухана секторының қажеттілігін айқындау әдістемесіне және қайта құрылымдауға сәйкес Қазақстан өңірлерінде денсаулық сақтау объектілерін (ауылда көп бейінді ауруханалар мен емханалар, дәрігерлік амбулаториялар) салу;
• денсаулық сақтау ұйымдарын, оларды автономдандыру және шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорын мәртебесіне кезең-кезеңімен көшіру үшін аккредитттеу;
• “Қазақстан Республикасының денсаулық сақтаудың бірыңғай ақпараттық жүйесін” енгізу шеңберінде емделушілердің электронды медициналық картотекасын қалыптастыру;
• бастапқы медициналық-санитарлық көмек ұйымдарының қолданыстағы желілерінің номенклатурасын мемлекеттік нормативтерге сәйкестендіру және т. б.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 

                                                                         
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Мемлекеттік бюджет 2009 жылдың 1-ші сәуіріне

Өлшем бірлігі: млн. теңге 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қорытынды.

      Мемлекеттік бюджетте қаржы жоспарының барлық қажетті  негіздері берілген. Ол кез  келген қаржы жоспары сияқты кіріс және шығыс бөліктерінен тұрады. Ондағы кірістер (ақша қаражаттары қорларының құрылуы) нақты көздеріне, ал шығыстары (ақша қаражаттары қорларының) нақты бағыттары мен шараларына орай құрылған.

      Бюджет  кірістерінің щоғырланып, шығыстарының бағытталуы Қазақстан Республикасы Президентінің Заң күшіне енген  «Салық және бюджетке басқа да міндетті төлемдер туралы» жарлығына және Қазақстан Республикасының «Бюджет жүйесі туралы» Заңына сәйкес іске асады.

      Үкіметтің жоспарланатын жыл ішінде қандай тауарлар  мен қызметтер алатыны, қандай әлеуметтік жәрдемақылар төлейтіні, бұл шығындардың жиынтығын қандай салық түрлері мемлекеттік бюджет арқылы жабатыны анықталады. Бірақ, бүгінгі таңда салық түсімдері шығындарды толығымен жаппауда. Егер үкімет шығыстары кірістер деңгейінен асып кеткен болса, онда тапшылығына тап боламыз.

      Мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабу үшін ақша қаражаттары қажет. Бұл ақша қаражаттарын мемлекеттік бағалы қағаздар шығару арқылы тартуға болады.

      Егер  де экономикада мемлекеттік бюджеттің  тапшылығы немесе профициті (бюджетке келіп түсетін кірістер мен ресми  трансферттер түсімдері жалпы соманың  жалпы шығыстар көлемінен және қайтарымды негізде бөлінетін несиелерден асып түсуі) болғанда, жинақ ақшалар мен инвестициялар тең болмайды. Мысалы үшін, бюджет тапшылығы болғанда, үкімет нақты ақшаның бір бөлігін осы тапшылықты қаржыландыруға жұмсайды, яғни жинақ ақша сомасы инвестициялардан асып түседі. 

      Мемлекеттік бюджет жобасын талқылау кезінде  бюджет, қаржы, мәдени - әлеуметтік даму және халықты әлеуметтік қорғау, заңдылық және азаматтардың құқығын қорғау, өнеркәсіп, құрылыс, көлік, коммуналдық  шаруашылық, аграрлық мәселелер және экология жөніндегі тұрақты комиссиялардың ұсыныстары мен сын ескертпелері назарға алынды. Мұның өзі нашақорлықпен күрес, қоршаған ортаны қорғау және селолық аймақтарды кезеңімен дамыту жөніндегі шығындарды ұлғайтуға мүмкіндік береді.

      Бүгінгі мемлекеттердің бюджеттері олардың  көпсалалы қызметтерін бейнелейтін  құжат деуге болады. Ол мемлекеттік  шығындардың және оларды өтейтін  қаржы көздерінің  жылдық жоспары. Бюджеттің жобасы жыл сайын заң  шығаратын органда талқыланады  және елдің, штаттың парламентінде немесе муниципалдық жиналыста қабылданады. Қаржылық жыл біткеннен кейін атқару үкіметінің өкілетті өкілдері, алдыңғы жылғы бюджет туралы қабылданған заң бойынша өздерінің табыстарын жинақтау туралы және жасалған шығындар туралы есеп береді.

      Осылайша  негізгі қаржы ресурстарын өзіне  шоғырландыра отырып мемлекеттік бюджет мемлекеттің қаржы жүйесінің ең басты буыны болып табылады.

Пайдаланған әдебиеттер: 

1. Аймақтық  экономиканы басқару мәселері: Оқу  құралы /  С.Смағұлов. – Алматы: Экономика, 2005.
2. Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдері туралы» кодексі: - Алматы: Юрист, 2008.
3. Қазақстандағы макроэкономикалық тұрақтандырудың ерекшеліктері мен даму кезеңдері / Ж. Байпақбаев. – Алматы:  Саясат, 2006.
4. Қазақстан – 2030: - Алматы: Юрист, 2003.
5. Қазақстан Республикасының Бюджет Кодексі. 24 сәур 2004 жылы 548 – II.- Алматы: Юрист, 2005.
6. Қазақстан экономикасын басқару негіздері: Оқу құралы /  А.Бердалиев. – Алматы: Экономика, 2001.
7. Макроэкономика: Оқу  құралы / Н. Мамыров. - Алматы: Экономика, 2000.
8. Макроэкономика / Р. Дорнбуш, С. Фишер. – Алматы: Рауан, 1997.
9. Мемлекеттк бюджет: Оқулық / Б.С.Өтебаев. - Алматы : Экономика, 2006.
10. Салық және салық салу / А.Д. Үмбеталиев, Ғ.Е. Керімбек. – Алматы: Экономика, 2006ж.
11. Теория налогооблажения / Худяков А.И., Г.М. Бродский - Алматы, Экономика, 2002.
12. Экономикалық теория: Оқу құралы. / Я.Ә. Әубәкіров, Б.Б. Байжұманов, Ф.Н. Жақыпова, Т.П. Табеев. – Алматы: Қазақ университеті, 1999.        
13. Экономическая теория. / А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича.                     – Санкт - Петербург: Амфора, 2001.
14. Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті мәселелері / Ихданов Ж.О - Алматы: Экономика, 2002.
15. Экономикалық теория бойынша практикалық оқу құралы / Е. Б. Жатқанбаев. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006.
16. Web-бет: http://www.minfin.kz/index.php?lang=kaz&uin=1155694583&act=ek_budjet&vb=3&region=&year=2009&month=3 Мемлекеттік бюджет және Ұлттық қор.