Жаңа Заман философиясы

Жаңа Заман философиясы

Жаңа Заман философиясы, деп XVII, XVIII және XIX ғасырларды қамтитын дәуір. Шартты түрде – жаңа тарихтың басы деп 1640 жылғы ағылшын буржуазиялық революциясын – капиталистік немесе буржуазиялық қатынастардың, индустриалды өркениеттің бастауы болған құбылысты алады. Үш ғасыр бұрын адамзат ежелгі дүниемен қоштасып (антика және орта ғасырлар), «адам – ғаламдағы ең мінсіз тіршілік иесі, эволюцияның тәжі, демек – дүниенің қожасы» деп сенген жаңа рухани пікірді бекіткен философия болд

Рационализм мен эмпиризм

Рационализм (лат. ratio – «разум») – болмыс пен танымның негізгі ақыл-ой деп сенетін философиялық бағыт. Рационализм 3 түрге жіктеледі: 1. Онтологиялық 2. Гносеологиялық 3. этикалық рационализм

Онтологиялық рационализм бойынша  болмыс негізінде ақылды бастама  жатыр, яғни болмыс о бастаған ақылды.

Осынысымен рационализм – идеализмге ұқсап кеткенімен (мысалы, Платонның  «таза идеялары»), басты айырмашылығы материяның (болмысты) идеяға қарағандағы  біріншілігін және материяның (болмыстың) өзінде ақыл барын (болуын) мойындауында. Сондықтан, болмыстың қисындылығы  мен ақылды ұйымдастырылғандығына  сенетін материалистер (Демокрит, Эпикур, т.б.) – рационалистер.

Гносеологиялық рационализмнің басты  идеясы – «дүниені танып білетін  бірден-бір құрал-адам ақыл-ойы» деген  тұжырымда. Сондықтан гносеологиялық рационалистер бір жағынан ортағасырлық геология мен схоластика қарсы шықса, екінші жағынан эмпиристерге оппонент болды. «Білім-күш» девизін ұстанатын  эмпиристер таным негізінде сезімділік тәжірибе жатыр деп сенді. («Сезімде болмаған нәрсе – ақылды болуы  мүмкін емес»).

Рационалистердің эмпиристерге қарсы  қоятын дәлелдері:

1.ақыл сүзгісінен өткізілмеген  сезім немесе тәжірибе танымға  негіз бола алмайды;

2.ақыл сезім мен тәжірибенің  қатысынсыз-ақ өздігінен жаңа  білім мен жаңалық бола алады,  ол жаңалықтар кейіннен тәжірибе  түрінде дәлелденуі мүмкін.

«Моральдық – этикалық нормалар мен тәртіп негізінде ақыл-ой жатыр» деген түсінік этикалық рационализм  деп аталады. Ежелгі дүние мен  қазіргі заманға дейінгі көптеген философтарды (Платон, Демокрит, Эпикур, Сократ, Кант, т.б.) рационалистер қатарына жатқызуға болады. Алайда рационализнің  ресми философиялық бағытқа айналуына  үлес қосқандар Р.Декарт, Спиноза  болды. Эмпиризм - таным негізінде  тек сезім мен тәжірибе жатыр  деген пікірді ЖАҚТАЙТЫН ФИЛОСОФИЯЛЫҚ бағыт. XVII ғасырдағы Англияда, одан кейінгі кезенде АҚШ-та кең тарады. Негізін қалаушы - Фр.Бэкон. Көрнекті өкілдері Т.Гоббс, Дж.Локк, Дж.Дьюн. Эпиристер  райционалистермен дауласты.

Декарт философиясы

Рационализмнің негізін қалаушы - француз философы, ғалым-математик  Рене Декарт (1596-1650) деп саналады.

Декарттың философиядағы үлесі  мынадай:

1.Дүниені танудағы ақыл-ойдың  рөлін негіздеді;

2.Субстанция, оның атрибутары мен  модустары туралы ілімді ұсынды;

3.Философиядағы материализм мен  идеализм бағыттарын келісімге  келтіруге тырысып, дуализм теориясын  негіздеді;

4.Танымның ғылыми әдісі және  «туа біткен» идеялар теориясын  ұсынды.

Болмыс пен таным негізінде  ақыл-ой жатқанын Декарт былай дәлелдеді:

1.Дүниеде адамға түсініксіз  заттар мен құбылыстар көп  (мысалы: Құдай деген бар ма? Оның  қажеті қандай? Әлемнің шеті-шегі  бар ма? т.б.);

2.Есесіне кез-келген құбылыс  пен затқа күмәндеуға болады (дүние  шынымен тіршілік ете ме? Күн  шығып тұрғаны рас па? т.б.);

3.Түсініксіз, анық емес заттармен,  құбылыстармен салыстырғанда күмәндану  нақты қасиет, шын процесс және  дәлелді қажет етпейді;

4.Күмәндану – ойдың қасиеті,  демек, күмәндана отырып адам  ойлайды;

5.Шын тіршілік ететін адам  ғана ойлай алады;

6.Ойлау – ақылдың жұмысы болғандықтан, болмыс пен тану негізінде  ғана жата алады.

Субстанция - өз тіршілігі үшін өзінен басқаны қажетсінбейтінің бәрі. Ондай қасетке (өз тіршілігі үшін басқаны қажетсінбеу) тек субстанция ғана ие және ондай субстанция Құдай ғана бола алады. Құдай мәңгі, құдіретті, жойылмайды және барлық нәрсенің себебі мен өзегі. Құдай өзі Субстанция, өзі Жаратушы болғандықтан субстанциялардан құралған дүниені жаратты. Құдай жаратқан субстанциялар да (жеке заттар, идеялар) субстанциялық басты қасиетке ие – тіршілік ету үшін өзінен басқаны қажет етпейді. Алайда бір-біріне қатысты алғанда өзіне-өзі жетімді (жеткілікті) болғанмен Құдайға қатысты алғанда олардың бәрі екінші және оған тәуелді (өйткені оларды жасаған Құдай). Жаратылған субстанцияларды Декарт екі текке жіктейді:1.материалды (заттар),2. рухани (идеялар).

Рационалистік – дедуктивті әдісті қолданумен қатар Декарт мынадай  зерттеу тәсілдерін ұсынады:

1.Зерттеу барысында бастапқы  қағидалар ретінде тек ақиқат, шын, ақылмен және логикамен  дәлелденген, ешбір күдік туғызбайтын  білімдерді ғана пайдалану;

2.Күрделі мәселені қарапайым  бөлшектерге, бөліп қарастыру;

3.Белгілі және дәлелденген сұрақтардан  белгісіз, дәлелденбеген сұрақтарға  жүйелі түрде өту;

4.Зерттеудің жүйелілігін, логикалық  тізбегін қатаң сақтап, сол тізбектегі  бірде-бір зерттеу бөлшегін тысқары  қалдырмау.

Спиноза философиясы

Бенедикт (Барух) Спиноза (1632-1677) –  европалық рационализмнің көрнекті өкілі, Р. Декарт ілімін жалғастырушы, Жаңа Заманғы жетілдірілген, толық  және негізделген философиялық жүйенің  авторы.

Спинозаның  философиялық зерттеулерінің пәні:

1.субстанция  мәселесі;

2.таным  теориясы;

3.этика  сұрақтары, бостандық және қажеттілік  мәселелері.

Спинозаның  философиядағы маңызды үлесі  – болмыс мәні қарастырылатын субстанция теориясын жасауында. Негізіне Декарттың  субстанция туралы теориясы алынғанымен, өзі онымен келіскенімен. Спиноза  Декарттың теориясының кемшіліктерін  жойын, өз жүйесін қалыптастыруға тырысты. Спиноза Декарттың субстанция туралы теориясының басты кемшілігі  – оның дуализмінде деп санады. Ондағы қайшылық – өз тіршілігі  үшін өзгені қажет етпейтін мән болғандарына қарамастан барлық субстанцияларды  жаратқан. Жалғыз және Ең жоғарғы Ең ақиқат субстанция - Құдай болып, барлық басқа субстанциялар оған тікелей  тәуелді болуында. Субстанциялардың өзара тәуелсіздігі мен олардың  бәрінің бір мезгілде басқа субстанцияға – Құдайға жаппай, бірдей тәуелділігіне.

Гносеология мәселелерін зерттей  келіп Спиноза танымның үш сатысын  жіктейді:

1.тікелей адам танымынан бастау  алатын және ешбір сыртқы себептерге (сезім, тән, т.б.) тәуелді болмайтын  «таза түрдегі таным» - танымның  жоғарғы түрі;

2.ақиқаттағы төмен, ақыл әрекеті  нәтижесінде логикалық операциялар  қалыптасқан таным;

3.қоршаған дүниенің санада бейнеленуі  нәтижесінде қалыптасқан таным.  Спиноза пікірінше, ол білімдер  айқын емес, толық емес, терең  емес, дәлелмен негізделмеген. Бірақ  олар ақиқат білім алуда үлкен  рөл атқарады.

Фр. Бэкон философиясы

XVII-XVIII ғасырлардағы ағылшын философиясының  жалпы сипаты:

1.Материалистік  бағыттылық (ағылшын философтарының  көпгшілігі басқа елдер философиясына,  мысалы, осы кезеңдегі неміс филосфтарына  керісінше, болмыс мәселелерін  материалистік тұрғыдан түсіндіріп, идеализмді қатаң сынады);

2.Эмпиризмнің  рационализмнен үстемдігі (Англия  – философиядағы эмпиристік бағыт  жеңіске жеткен, шешуші ақылы,  рационализмге емес, тәжірибе мен  сезімдік қабылдауға берілген  аз санды елдер тобына енді).

3.Саяси-әлеуметтік  мәселелерге үлкен қызуғышылық  (ағылшын философтары болмыс пен  таным мәселелерін, адамның дүниедегі  рөлін түсіндіруге тырысып қана  қоймай, қоғам мен мемлекеттің  пайда болуының себептерін іздеп,  мемлекет тіршілігін дұрыс ұйымдастыру  жобаларын ұсынды).

Жаңа  Заманға ағылшын философиясында үлкен із қалдырғандар:

1.Фр.Бэкон  – философиядағы эмпиристік (тәжірибелік)  бағыттың негізін қалаушы;

2.Томас  Гоббс (мемлекет мәселесін зерттеп,  «қоғамдық келісім» теориясын  ұсынады);

3.Дж.Локк (Т.Гоббс дәстүрін жалғасырып, мәселесін  зерттеді).

Фр.Бэкон (1561-1626) – философиядағы эмпириялық (тәжірибелік) бағыттың негізін қалаған  ағылшын философы және саяси қайраткері (1620-1621 жж.) – Ұлыбритания лорд-канцлері, корольдан кейінгі екінші тұлғасы.

Фр.Бэконның философиялық идеясының – эпиризмнің мәні: таным негізінде тек қана тәжірибе жататындығына. Жеке адам немесе адамзаттың тәжірибесі (теориялық, практикалық) көбейген сайын ол ақиқат білімге жақындай түседі. Бірақ ақиқат білім – түпкі мақсат емес. Білім мен тәжірибенің басты мақсаты – экономиканың дамуына, жаңа нәрселердің, адамның өз әрекетінде практикалық жетістіктерге жетуіне, адамның табиғатқа үстемдік етуіне көмектесу.

Гуго Гроций философиясы

Г.Гроций (1583-1645) – Голландияның саяси-әлеуметтік және құқықтық философиясының көрнекті өкілі, қоғам қайраткері, философ, заңгер.

Ойшылдың  философиялық зерттеулерінің басты  салалары:

1.гносеология  (таным)

2.мемлекет  және құқық

3.соғыс  және бейбітшілік мәселесі;

4.халықаралық  қатынастар.

Гроций  табиғи құқық теориясының негізін  қалады. Бұл терияның басты идеялары:

1.құқық  Құдайдан келген жоқ;

2.құқық  бастапқыдан адамға тән, тиесілі;

3.құқық  атаулыны екі үлкен бөлмеге  топтауға болады: табиғи құқық  және жазылған (позитивті) құқық;

4.табиғи  құқық – адамға табиғатынан  берілетін құқық (өмір сүруге  құқық, тұлғалық құқық, бостандық  құқығы, т.б.) – жазылған-жазылмағанына  қарамай, барлық түрі бұлжымай  сақталуына тиіс; 5.жазылған (позитивті)  құқық-адамдар өздері шығаратын  және арнайы деректерде жазылатын  тәртіп нормалары;

6.ресми  (жазылған, позитивті) құқық табиғи  құқыққа сүйенуі және оған  қайшы келмеуі тиіс.

Дж. Локк философиясы

Дж.Локк (1632-1704) – Бэкон мен Гоббстың философиялық идеяларын дамытып, Жаңа Замандағы  ағылшын философиясының эмпиристік және материалистік дәстүрін жалғастырды.

Дж. Локк философиясының негізгі қағидалары:

1.дүние  материалды;

2.таным  негізінде тек қана тәжірибе  жатады («сезімде болмаған нәрсе  адам ойында (ақылында) болмайды»);

3.адамға  «туа біткен идеялардың» болуы  мүмкін емес, себебі идеялардың  өзі тәжірибе арқылы пайда  болады;

4.сана  – әр адам өз өміріндегі  тәжірибемен толтыратын бос бөлме  (empty cabinet) тәжірибе жазылатын «таза  атқат» (tabula rasa);

5.тәжірибе  көзі – сыртқы дүние;

6.философия  мақсаты – адамның өз әрекетінде  табысқа жетуіне көмектесу;

7.адам  идеалы – сабырлы, занды тындайтын  және заңды сыйлайтын, адамшершілікті  ұстанатын, өзін жан-жақты жетілдіріп, өз саласында жақсы жетістіктерге  жеткен джентельмен;

8.мемлекет  идеялы – биліктің заң шығарушы, орындаушы және федеративті (сыртқы  саяси) болып жіктелген негізде  құралған мемлекет.

Мемлекеттегі  билік бөлінісі туралы бірінші айтқан Локк болды.

Лейбниц философиясы

1.Лейбниц  – Жаңа Заман философиялық  дәстүрін аяқтаушы;

2.Лейбниц  – монадологиясы субстанциялардың  көптігі туралы теория;

3.Лейбниц  гносеологиялық (таным туралы ілім) – рационализм мен эмпиризмді  келісімге келтірудің талпынасы.

Г.Лейбниц (1646-1716) – немістің математик-ғалымы, заңгер, философ – Жаңа Заман  философиясының соңғы көрнекті өкілі  және неміс классикалық философиясының ізашары. Негізгі еңбектері: «Монадология», «Адамның ақыл – ойы туралы жаңа тәжірибелер».

Лейбниц философиядағы рационалистік бағытты  жақтады. Оның философиялық зерттеулерінің негізгі мәселелері:1.Субстанция;2.Таным.

Лейбниц Декарт пен Спинозаның субстанция туралы теорияларын зерттей келіп олардың  жетілмегендігі туралы қорытындыға  келді:

Лейбниц Декарттың дуализмін қабылдамады:

1.Біріншіден, барлық субстанциялардың (өз тіршілігі  үшін өзінен басқаны қажет  етпейтін) жоғары субстанция –  Құдайға және ол жаратқан өзара  тәуелсіз субстанцияларға;

2.Екіншіден,  жаратылған субстанциялардың дәйекті  және рухани (ойлайтын) болып бөлінуі.

Спинозаның  барлық субстанцияларды біреуге  – Табиғат-Құдайға біріктіруі Декарттың  дуализмін жойған жоқ, өйткені, ол барлық модустарды екі топқа жіктеді  – дәйекті және ойлаушы. Яғни Декартта екі түрлі сбутсанция түрінде  берілетін схема Спиноза философиясында бір субстанцияның модустарының көріністері түрінде беріледі.