Еңбек нарығы және аймақтағы жұмысбастылықты басқару

Еңбек нарығында  жұмыссыздықтың мынадай негізгі  үш түрі орын алады:

1) фрикциондық жұмыссыздық  – адамдардың әртүрлі өмір  кезеңдерін-де бір жұмыс орнынан  басқа бір жұмыс орнына тұрақты  түрде ауысып отыруына байланысты  туындайтын қысқа мерзімдегі  еркін жұмыссыздық. Жұмыссыздықтың  бұл түрі жұмыс іздеумен және  оны күтумен байланысты. Азаматтардың  кәсіби біліктілігі мен жеке  талғамдарына сәйкес келетін  жұмыс орындарын іздеу белгілі  бір уақытты талап етеді. Мұндай  жағдайда, бос жұмыс орындары  және оған лайық азаматтар  туралы ақпараттар жетілмеген  болып табылады. Жұмыскерлердің  территориялық жағынан орын ауыстыруы  да белгілі уақытты талап етеді.  Жұмыс күшінің бір бөлігі кәсіби  мүдделерінің, тұрғылықты мекен-жайларының  өзгеруімен және басқа да себептердің  болуы-мен байланысты өз қалауы  бойынша жұмыстан шығып кетіп  отырады. Сондай-ақ, жұмыс орнын  бірінші рет іздеп жүрген азаматтар  да жұмыссыздықтың осы категориясына  кіреді. Мысалы, оқу бітіріп диплом  алған жас маман иесі өз  біліктілігін іске асыру үшін  аса қолайлы жұмыс орнын іздеуі  мүмкін. Фрикциондық жұмыссыздыққа  тап болған азаматтар жұмысқа деген қабілетті-ліктерін еш жоғалтпай оны кез-келген уақытта еңбек нарығында іске асыра алады. Еңбек нарығының үнемі өзгеріп отыруына орай және адамдардың жұмыспен қамтылғандар категориясынан жұмыссыздар категориясына үнемі ағылуынан және керісінше ағылуынан жұмыссыздықтың бұл түрінен құтылуға болмайды.

2) құрылымдық жұмыссыздық  – еңбек ұсынысы мен еңбекке  деген сұраныстың сәйкес келмеуінен  пайда болатын мәжбүрлі ұзақ  мерзімді жұмыс-сыздық. Жұмыссыздықтың  бұл түрі өндірістегі технологиялық  алға жылжулармен байланысты  және осыған сәйкес жұмыс күшіне  деген сұраныстың құрылымы өзгереді. Бұл жұмыссыздық мамандықтары  «ескірген» немесе ғылыми-техникалық  прогресстің дамуына байланысты  экономикаға қажеті шамалы болып  табылатын азаматтардың арасынан  көрініс табады. Құрылымдық жұмыссыздыққа  тап болған азаматтар өз еңбек  қызметтерін «дайын» күйінде  еңбек нарығына ұсына алмайды  және жаңа жұмыс орындарына  орналасу үшін кәсіби қайта  даярлаудан өтулері қажет. Қайта  даярлаудан өту үшін аса көп  уақыт кетеді және көбінесе  мемлекет тарапынан қосымша шығындар  жұмсауды талап етеді. 

3) циклдік жұмыссыздық  – өндіріс деңгейінің құлдырауынан  немесе жиынтық сұраныстың жалпы  төмендеуіне байланысты кез-келген  мамандық бойынша жұмыс таба  алмаудан орын алатын жаппай  жұмыссыздықтың аса ауыр түрі. Жұмыссыздықтың бұл түрі жұмыссыздықтың  нақты деңгейінің табиғи деңгейінен  ауытқуымен байланысты. Экономикалық  құлдырау кезеңінде циклдік жұмыссыздық  фрикциондық жұмыссыздық пен  құрылымдық жұмыссыздықты толықтырады,  ал экономикалық өсу (өрлеу)  кезеңдерінде циклдік жұмыссыздық  жоғалады.

Бірақ, еңбек нарығы тепе-теңдік жағдайында  болғанда да фрикциондық  және құрылымдық жұмыссыздықтың деңгейі  орын алады. Ал циклдік жұмыссыздық  болса құлдырау кезеңдерінде орын алады  да, соның салдарынан жұмысбастылық  жиынтық сұраныс пен жиынтық  ұсыныстың тепе-теңсіздігінен қысқарады. Циклдік жұмыссыздықтың орын алуы күрделі  макроэкономикалық мәселеге айналады, макроэкономикалық тұрақсыздықты  туындатады, ресурстардың толық қамтылмауын  болдырады. .[4]

ХХ ғасырдың 60-шы жылдары  американдық экономистер, Нобель сыйлығының лауреаттары Милтон Фридмен мен Эдмунд Фелпс «толық жұмысбастылық» және «жұмыссыздықтың табиғи деңгейі» деген ұғымдарды енгізді.

Толық жұмысбастылық –  бұл жұмыс күшінің жалпы санында 5,5%  және 6,5% мөлшерінде жұмыспен қамтылмағандардың  үлесін сақтап тұру, яғни бұл жағдай тек циклдік жұмыссыздық болмағанда ғана орын алады. Бұл көрсеткіштер әр елде әртүрлі болуы мүмкін, бірақ  толық жұмысбастылықты жұмыс  күшінің 100% жұмыс істеуі деп айтуға болмайды.

Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі  – бұл әлеуетті ЖІӨ-ге сәйкес келетін  толық жұмысбастылық кезіндегі  жұмыссыздық деңгейі. Жұмыссыздықтың табиғи (теңгерімді) деңгейі фрикицондық  және құрылымдық жұмыссыздық деңгейлерінің қосындысына тең. Шетелдік тәжірибеде жұмыссыздықтың табиғи деңгейін басқаша «NAIRU» деп атайды.

«NAIRU» (Non-Accelerations-Infliacion Rate of Unemployment) түсінігі – бұл инфляция қарқынын үдетпейтін жұмыссыздықтың деңгейі  немесе инфляцияны тұрақтандыратын  жұмыссыздықтың қалыпты деңгейі. Жұмыссыз-дықтың табиғи деңгейін ресми бағалау алғаш  рет АҚШ-та 1960-жылдары жүргізілді және оның шамасы 4%-ды құрады. Кейіннен Р.Рейган, Б.Клинтон және Дж.Буш әкімшіліктерінің орын алған саясаттары нәтижесінде  оның шамасы 6,5%-ға дейін өзгерді. Дегенмен, жоғарыда аталып өткендей, көптеген экономистердің айтуынша, әртүрлі елдерде жұмыссыздықтың табиғи деңгейі-нің шамасы тәжірибе жүзінде 7%-дан 20%-ға дейінгі аралықта жүруі мүмкін.

Жұмыссыздық пен өнім көлемі арасындағы өзара байланыс Оукен  заңы деп аталады. Оукен заңына сәйкес жұмыссыздықтың нақты деңгейі өзінің табиғи деңгейінен 1%-ға өссе, онда нақты  ЖІӨ деңгейі әлеуетті ЖІӨ-ге қарағанда 2,5%-ға қысқарады. Ал 2,5% Оукен коэффициенті деп аталады. Оукен заңы игіліктер  нарығы мен еңбек нарығы арасындағы өзара байланысты сипаттайды. Оукен  заңы мынадай формуламен жазылады:

Y* – Y / Y* = γ (u – u^*),

мұндағы, Y* - толық жұмысбастылық  жағдайындағы өндірістің әлеуетті көлемі; Y – ұлттық өндірістің нақты көлемі; u – жұмыссыздықтың нақты деңгейі; u^* - жұмыссыздықтың табиғи деңгейі; γ – Оукен коэффициенті. Осы-ның нәтижесінде өндіріс көлемінің жұмыссыздықтың нақты деңгейіне тәуелді екендігін байқауға болады.

Жұмыссыздықтың табиғи деңгейіне  бірқатар факторлар әсер етеді:

а) демографиялық факторлар;

ә) елде бекітілген жалақының  төменгі деңгейі;

б) кәсіподақтардың ықпалы және т.б.

Табиғи жұмыссыздықтың өзгеруі  ЖІӨ-нің әлеуетті деңгейінің өзгеруімен тығыз байланысты болғандықтан бұл  мемлекет саясатының басты мәселесі болып табылады.

Жұмыссыздықтың экономикалық және экономикалық емес салдарлары бар, олар жеке және қоғамдық деңгейде көрініс  табады.

Жұмыссыздықтың экономикалық емес салдарлары – бұл жұмысты  жоғалтудың психологиялық, әлеуметтік және саяси салдарлары.

Жұмыссыздықтың экономикалық салдарлары табысты немесе табыстың белгілі бір бөлігін (яғни, ағымдық  табыстың төмендеуінен) жоғалтудан, сонымен  қатар, біліктілікті жоғалтудан (әсіресе, жаңа мамандық иелері үшін) көрінеді және сондықтанда болашақта жалақысы жоғары беделді жұмыс орнын табу мүмкіндігі төмендеуі мүмкін.

Жұмыссыздықтың осындай  экономикалық және экономикалық емес зардаптарының болуы еңбек нарығына мемлекеттің араласуын әрдайым  талап етеді. Мемлекет еңбек нарығын  реттеуде мақсатты бағытталған саналы түрдегі экономикалық саясатты жүргізеді. Ол ұлттық деңгейде еңбек қатынастарын (жұмыс күнінің ұзақтылығы, жұмысқа жалдау және жұмыстан босату тәртібі, еңбек қауіпсіздігі, ең төменгі жалақы деңгейі, демалыс күндерін және еңбек демалыстарын ұйымдастыру, т.б.) реттейтін заңдылық жүйесін әзірлейді.

Еңбек нарығын реттеудің  негізгі мақсаттарын мыналар  жатады:

• толық жұмысбастылықты қамтамасыз ету, бұл жерде жұмыссыздық-тың «табиғи» деңгейін сақтай отырып циклдік жұмыссыздықты бол-дырмау;
• экономикалық дамудың ішкі және сыртқы өзгерістеріне тез бейімделе алатын «икемді еңбек нарығын» қалыптастыру, бұл жерде жұмыс істеуге ынталы әрбір азамат өзінің қабілетіне қарай жұмыс орнын таба алуы тиіс.

Еңбек нарығын  мемлекеттік реттеудің мынадай  бағыттарын атауға болады:

1. Еңбек ресурстарын жұмыспен қамтудың санын арттыруды ынталандыру және мемлекеттік секторда жұмыс орындарының санын ұлғайту бойынша бағдарламалар.
2. Жұмыскерлерді даярлау және қайта даярлау бойынша бағдарламалар.
3. Жұмыскерлерді жалдауға қолдау көрсету бойынша бағдарламалар.
4. Жұмыссыздықты әлеуметтік сақтандыру бойынша бағдарламалар (жұмыссыздық бойынша жәрдемақылар).

Еңбек нарығын мемлекеттік  реттеудің алғашқы үш бағытында  мемлекеттің саясаты белсенді, ал соңғы төртінші бағытында мемлекеттің  саясаты енжар болып табылады. .[3]

Белсенді саясат әрқашанда  толық жұмысбстылыққа қол жеткізуге  бағытталады және дамыған елдерде  еңбек нарығының басым бағыттарына  жатады.

Белсенді саясат кезінде атқарылатын іс-шаралар:

• экономикаға инвестициялардың құйылуын мемлекеттік ынталандыру, бұл шара жаңа жұмыс орындарының ашылуына көмектеседі;
• құрылымдық жұмыссыздыққа тап болғандарды қайта оқыту және олардың өз біліктілігін арттыруына жағдай жасау;
• еңбекпен қамту орталықтарын, еңбек биржаларын ашу және оларды дамыту, бұл шара фрикциондық және құрылымдық жұмыссыздықты төмендету мақсатында бос жұмыс орындары туралы ақпараттармен қамтамасыз етуге жағдай жасайды;
• жеке немесе отбасылық бизнесті қолдау, бұл шара дамыған елдерде халықты жұмыспен қамтудың аса маңызды әдісі болып саналады;
• жастар мен мүгедектер сияқты халықтың ерекше топтарына жұмыс берушілердің жұмыс орындарын тауып беруі үшін мемлекеттің салықтық және заңдық шаралар арқылы ынталандыруы;
• қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру;
• жұмыс табу үшін қажет болғанда тұрғылықты мекен-жайын ауысты-руына көмектесу;
• халықаралық еңбек миграциясымен байланысты жұмысбастылық мәселесін шешуде халықаралық ынтымақтастық шараларын жүргізу;
• білім беру, медицина, коммуналдық шаруашылық, қоғамдық ғимараттарды тұрғызу сияқты мемлекеттік сектор салаларында жұмыс орындарын ұйымдастыру.

Енжар саясат кезінде мемлекет еңбек нарығында жұмыссыз қалғандарды  мемлекеттік қолдау және оларды әлеуметтік қорғау шараларын жасайды. Мұндай жағдайда жұмыссыз азаматтарға келесідей  кепілдемелер беріледі:

• материалдық көмек, жәрдемақылар және басқа да әлеуметтік төлемдер түрінде әлеуметтік қолдауды іске асыру;
• тегін медициналық қызмет көрсету.

Дамыған едерде жұмыссыздарға  қаржылай көмек беру жұмыссыздық  бойынша сақтандыру жүйесі негізінде  жүзеге асырылады және сол арқылы жұмыссыздардың өмірлік ең төменгі  шығындарын қамтамасыз етеді.

Жоғарыда аталып өткендей, еңбек нарығын реттеуде маңызды  орынды еңбек биржалары алады. Осыған да жеке тоқталып кетуге болады.

Еңбек биржасы – бұл  жұмыс күшін сату және сатып алуды  жүзеге асыратын жұмыскерлер мен  кәсіпкерлер арасында делдалдық  қызметтер көрсететін ұйымдар болып  табылады. Бұлар жұмыссыздықты түгел  жоя алмаса да, жұмысқа орналастыру  және жұмыскерлерді жалдау үрдісінің  дұрыс ұйымдастырылуына және тиімді жүзеге асуына мүмкіндік береді.

2.  Жұмысбастылықты реттеудің негізгі принциптері мен механизмдері

Нарықтық экономика  жағдайында қоғамда әрбір еңбек  етем деген адамға мүмкіндіктер кепілдене  отырып жұмысбастылықтың түрін және формасын еркін таңдауға болады деген  идеология басым екендігін көреміз. Халықтың жұмысбастылығы – экономикалық бетбұрыстар кезеңінде, әсіресе экономикалық жүйенің ауысуы бір мезгілде жүретін елдерде күрделі, әрі айқын емес болып келетін динамикалық процесс. Қазіргі экономикалық жүйеде пайдалы қызмет ретіндегі жұмыспен қамту түсінігіне деген көзқарас ең алдымен Қазақстан Республикасының "Халықты жұмыспен қамту туралы" Заңында берілген: "Жұмыспен қамту - азаматтардың, Қазақстан Республикасы Конституциясына, заңдары мен өзге де нормативтік-құқықтық актілеріне қайшы келмейтін жеке қажеттерін қанағаттандыруға байланысты және оларға табыс немесе кіріс әкелетін қызметі". Ал «Ресей Федерациясының халқын жұмыспен қамту туралы» Заңда былай деп көрсетілген: «жұмыспен қамту – бұл азаматтардың заңға қайшы келмейтін және де оларға жалақы, еңбек табысын әкелетін, жеке және қоғамдық қажеттіліктерін қанағаттандырумен байланысты қызметі».

Негізінен жұмыспен қамтылған халыққа жалдамалы  жұмыспен айналысушылар, оқушылар, әскери қызметтегілермен қатар өзін-өзі  жұмыспен қамтушы және кәсіпкерлікпен айналысушы азаматтар да жатқызылады. Бұл жердегі меңзеліп отырған пайдалы қызмет түрі деген жұмысбастылықтың табыс көзі екендігін көрсетеді. Жұмысбастылық түсінігіне экономикалық теориядағы негізгі экономикалық мектептердің өкілдері де көптеген анықтамалар береді, сол себепті де бұл экономикалық категорияның теориялық жағын қарастырып көрелік. Классикалық политэкономияның пайда болуы кәсіпкерлік қызметтің, сауда, ақша айналысы, оның сауда операцияларына тарауымен қатар, өнеркәсіпте және өндіріске түгелдей енуімен тығыз байланысты. Экономикалық теорияның атасы саналатын классикалық мектептің ең көрнекті өкілдері ағылшын экономистері У.Петти, А.Смит және Д.Рикардо. Олардың барлығы да өз дәрежесінде және де жекелей тұрғыда негізгі теориялардың бірі - еңбек құн теориясының негізін қалаушылар болып табылады.