Ғылыми техикалық прогрес

     Көптеген жерлер тұрмыстық және  өндірістік қалдықтар жиналған қалдық үйінділермен ластанады.Бұл үйінділерде тұрғын үйлер,мекемелерден шыққан қалдықтар,әртүрлі синтетикалық қалдықтардан жасалған тұрмысқа қажетті заттардың қалдықтары,моншалар мен кір жуатынорындардан шыққан ағынды сулар жаңбыр мен қар сулары,т.б. толып жатқан қалдықтардың барлығы топырақты ластайды.

     Топырақ бұлардан басқа пестициттерді  дұрыс пайдаланбаған жағдайда  да біршама ластанады.Олардың  химиялық тұрақты түрлері топырақта  жинақталып топырақ биотасының  қырылып қалуына себеп болады.Ал  пестициттердің топырақта жинақталуы  және ондағы организмдердің жойылуы  топырақ түзілу процестеріне  әсер етіп,оның құнарлылығын төмендетеді.

              Сондықтан шаруашылықтарда пестицидтерді пайдаланудың ережелерін қатаң сақтаулары қажет.Ал тыңайтқыштарды қолданғанда ғылыми-зерттеу мекемелерінің ұсыныстарын басшылыққа алу керек.Табиғи аймақты,топырақтың түрі мен типін, тыңайтқыш берілетін дақылдың ерекшеліктерін ескермеу топырақтың қышқылдануына, не сілтіленуіне әкеліп,қоректік элементтердің антогонизмін туғызады,олардың топырақ ертіндісіне шығып қалуына жағдай жасайды.

     Топырақты бұлардан басқа гельминтті  инвазиялар, патогенді микроорганизмдермен  ластаушылар фекалды массалар, өндірістік  қалдықтар,топырақтан шайылған су,не  жануарлардың өліктері,т.б.болуы  мүмкін.Топырақтың гельминттермен  өте қатты ластануы тұрғын  үйлер маңындағы бақтарда жиі  байқалады.

                                    Гидросфераның ластануы

     Жер планетасындғы судың жалпы мөлшері 1386 млн.км³.Бұл судың 96,5%-әлемдік мұхитқа тиесілі.

     Мұхиттардың орташа тереңдігі 3704 м,ал ең тереңі-1034 м.Жер қойнауының жоғарғы бөлігінде түрлі тереңдікте жер асты суының қоры бар.Тұщы сулар әдетте,150-200 м тереңдікте орналасады да,тереңдеген сайын тұздана береді.

     Жер астындағы тұщы сулардың  көлемі жер бетілік тұщы су  көлемінен 100 есе көп.Су табиғатта 3 түрлі агрегат күйде кездеседі.

     Қазіргі кезде адамзат қоғамында  бір жылда тұщы судың 3000 км³ шамасындай жұмсалады.Судың ең көп пайдаланатын ауыл шаруашылығы.Ауыл шаруашылығында пайдаланылған судың 4/3 бөлігі қайтарылмайды.

     Соңғы жылдары өзен,көл,теңіз  бен мұхит суларының ластануы  қатты байқалуда. Табиғи сулардың  ластаушы негізгі көздер төмендегілер:

1. Өндіріс орындарынан шыққан поллютатнтар бар ағызынды сулар.
2. Фикалийлер,детергенттер,микроорганизмдер(олардың ішінде патогенді де)бар тұрмыстық сулардан құралған ағынды сулар.
3. Улы химикаттар мен минералдық тыңайтқыштармен ластанған ауылшаруашылық ағызынды сулары.
4. Атмосферадағы ластаушы заттар-газдар мен қатты заттар.
5. Мұндай өндіруші және өңдеуші өнеркәсіп орындарының ағызынды сулары.

     Атмосфераның ластануына қарағанда сулардың ластануы көбірек қауіп туғызатын себептерін төмендегіше деуге болады:

• сулы ортады өздігінен тазару,ауаға қарағанда әлде-қайда жәй жүреді;
• судың ластану көздері өте көп;
• сулы ортада жүретін табиғи процестер ластаушылар әсеріне сезімтал және олар атмосферада жүретін процестерге қарағанда жер бетіндегі тіршілік үшін аса маңызды болып табылыды.

      Табиғи суларда оларды өздігінен  тазарту құбылысы жүреді.Бірақ  бұл процес өте жәй жүреді.Өндірістік-тұрмыстық  қалдықтар мөлшері салыстырмалы  аз болғанкезде өзендерде өздігінен  тазару құбылысы жеткілікті дәрежеде  жүрген болар еді.Бірақ,өкінішке  орай,қазіргі таңда ғылыми-техникалық  революцияның қарқынды дамуынан  судың ластану деңгейінің де қарқыны өте-мөте жоғарылап отыр.Сол себептен,ағызынды суларды тазарту және оларды қайтадан пайдалану қажеттілігі туындап отыр.

     Ағызынды суларды оларды ластаушы  заттардан тазарту күделі процес. Олар механикалық,физика-химиялық,химиялық және биологиялық болып табылады.Бұл әдістердің әрқайсысын таңдап алу ағызынды судың ластану сипаты мен ондағы қоспалардың зияндылығына байланысты.

     Суды тазартудың механикалық әдісі бойынша суды тұндыру және сүзу арқылы ондағы механикалық қоспалардан тазартады.Колемі түрлі бөлшектер мөлшеріне қарай әртүрлі кострукциялау торлары мен су бетілік қоспалар май,смола,мұнай ұстағыштар арқылы сүзіледі.

     Физика-химиялық әдіс-ластаушы заттардың физикалық күйін өзгертуге негізделген.Бұл әдіске коагуляция,флокуляция,флотация,ион алмасу,адсорбция,экстракция,кері осмос,ультрафильтрация,кристалдау,дистильдеу,электролиз және электродеолиз жатады.

     Бұл әдісте:

• коагуляцияда ағызынды суларға коагулянттар(аммоний,темір,мыс тұздары т.б.)қосылады,нәтижежінде ластаушы заттар тұнбаға түседі де,судан бөлініп алынады;
• сорбция-кейбір қосылыстар мен заттардың өздеріне басқа заттарды сіңіру қасиетіне негізделген;
• флотация-ағызынды суларға ауа жіберу арқылы суды ластаушы заттарды ауа көпіршіктерінің”ұстап алып”су бетінде көбік тәрізді қабат түзуіне негізделген.

     Ластанған ағызынды суларды ультра  дыбыс,озон,иониттермен жоғары қысым  арқылы да тазартуға болады.

     Химиялық әдіс-екі түрлі жолмен жүзеге асырылады:нейтралдау және тотықтыру.Нейтралду кезінде ағызынды сулардағы қышқылдар мен сілтілерді нейтралдау үшін арнайы реогеттер қолданылса,ал тотықтыру үшін хлор және оның қосылыстары пайдаланылады.Тотықтырғыш реогеттер ретінде химиялық әдісте суды тазарту үшін хлор және оның хлорамин,хлорды ізбес,натрий гипохлориді сияқты қосылыстары қолданылады.

     Суды тазартудың биологиялық әдісі сулардың биохимиялық және физиолгиялық өздігінен тазарту құбылыстарының заңдылықтарына негізделген.Суға микроорганизмдер өсіру арқылы олардың судағы органикалық және минералдық заттармен қоректенуі нәтижесінде су біршама тазарады.

     Жер бетілік суларды ластанудан қорғау қазіргі таңдағы аса маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып отыр.Осы мақсатта төмендегідей іс-шараларды жүзеге асыру қажет:

1. Қалдықсыз және сусыз технологияларды дамыту,сол сияқты суды айналмалы пайдалану жүйесін енгізу;
2. Ағызынды суларды тазарту;
3. Ағызынды лас суларды жердің терең қабаттарына айдау;
4. Шаруашылықта,т.б. мақсаттарда пайдаланылған суларды тазарту және залалсыздандыру.

     Суды ластанудан қорғуда оның  санитарлық-гигиеналық жағдайы аса  маңызды рөл атқарады.Халақтың пайдаланатын ауыз суы таза,зиянды қоспасыз болуы керек.Сондықтан су көздерінің биологиялық,химиялық және бактериологиялық жағдайы үнемі бақылауда болады.