Дебиторлық берешекті есепке алудың теориялық негіздері

        Келісімде айтылуы керек, егер  кәсіпорын қаражаттары түскен  операциондық күні бойы қаражат  есеп шотына түспегені үшін  банк пеня төлеу керек. 

        Төлем құжаттардың адресациясымен  байланысты төлемдер тоқтатылса  әр ұзартылған күн үшін банк пеня төлеуге міндетті.

        Банк клиент талабы бойынша  есеп шотында сома шегінде  немесе кассалық жоспар бойынша  клиент заявкасымен көрсетілген  қаражаттар шегінде ақша қаражатын  жіберу және қабылдау міндетті.

        Егер банк бірнеше рет өз міндеттерін орындамаса клиент бір жақты тәртіпте есептік-кассалық қызмет көрсету келісім-шартын бұзуға құқылы.

        Егер төлем уақытында компания  ақша жеңілдігін ұсынады –  жалпы шот – фактуралы бағаны  азайту сомасы. Ақша жеңілдіктері  өткізу көлемін көтеру үшін және клиентті алдын-ала төлеуге ынталандыру үшін қолданылады. Сонымен қатар олар күмәнді қарыздар жабуға көмектеседі.

        Инфляция жағдайында төлемнің  ұзартылуы өнім өндіруші үшін  өткізілген өнімнің толық құнын  алуға мүмкіндік береді. Сондықтан алдын-ала төлеуді жеңілдіктер беру мүмкіндігі бағалауда қажеттілік туады. Мұнда талдаудың маңызды жағы – бұл жеңілдіктің салыстырмалы мөлшерін анықтау.

        Ол үшін ақшаның сатып алу  қабілеттілігінің түсу коэффициенті  пайдаланады, ол былай анықталады:

                К = S/Iб, мұнда

                S – алынуға тиісті шоттар

                Iб – баға индексі.

           Егер де талданып жатқан уақытқа  баға 20% өссе, онда Iб – 1,2 тең.

           Сл бұл уақытта 1000 теңге төлемге  тең

            833,3 теңге * (1000 * 1,2), онда 166,7 теңге

            (1000 – 833,3) – инфляцияны есепке  алғанда пайдадан залал.

        Нәтижесінде, алдын-ала төлеуде  сатып алушыға келісім бағаны  осы шекте жеңілдіктер беру  ақша құнсыздануынан залалды  төмендетуге мүмкіндік берді. Кәсіпорында 1 жыл ішінде дебиторлық берешектің айналымдылығы 2012 – 16 күн, инфляцияның айлық индексі – 101,7%, жылдық табыс 99167 мың теңге, өнімнің 35% адын-ала төлеу жағдайында өткізіледі.

        Онда 65% немесе 64458,55 мың теңге (0,65 * 99162 мың теңге) дебиторлық берешек пайда болуымен алынады.

        Осылай, дебиторлық берешекті өтеу  кезіндегі 16 күнде, бағаның айлық  индексі орташа 0,542 (1,017 * 16/30), ал ақшаның  сатып алу қабілеттілігінің түсу  коэффициенті 1,84 (1/0,542) онда 16 күнге тең дебиторлық берешек қайтарылу мерзімінде кәсіпорын ештеңе жоғалтпайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

        Осы жасалған зерттеулер негізінде «Қарлығаш-ТС» ЖШС туралы біз келесі қорытынды жасаймыз.

        Жалпы кәсіпорынның қаржылық  жағдайы тұрақты. Есеп беру жылында кәсіпорын мүлкінің жалпы құны есеп шотындағы қаражатты және ақшаны қосқанда 40391 мың теңгеге өскен, бұл пайыздық қатынаста 66,5% құрады.

        Төлем қабілеттілігі және өтімділік  деңгейі нормативті шектеулерден  жоғары. Тұрақтылықтың үш компонентті көрсеткіші есеп беру жылында (0;0;1) тең. Бұл дегеніміз кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақты, бірақ күйреуге жақын. Серіктестік басшылығының жүргізетін есептік саясатының бір кемшілігі, бұл қорлар мен шығындар мөлшерінің тым көбеюі 2010 жылға қарағанда 23706 мың теңгеге, мұндай өзгеріс күтпеген қаражаттарды шығындау мүмкіндігін туғызады.

        Кәсіпорын қаржылық-шаруашылық қызметті  іске асырғанда ағымдағы және  ұзақ мерзімді қаражаттар ауытқуынан  қалыптастырылады, олар дебиторлық  берешек деп аталады.

        Көрсетілген деректер бойынша  келесі нәтиже жасауға болады, дебиторлық берешек есеп беру  жылы ішінде 446 мың теңгеге азайған.

        Сатып алушыларға төленбеген  шоттардың жалпы сомасы 387 мың  теңгеге азайған немесе азаюы  сомасынан 86,7%.

        Лауазымды адамдардың және дебиторлық  берешек 59 мың теңгеге азайған  және 2012 жылдың соңына барлық дебиторлық берешек сомасынан 1% құрайды.

        2012 жылы дебиторлық берешекті өтеу мерзімі 6 күнге азайған, бұл дебиторлық берешекке қатысты жақсы жағдай болып табылады.

        «Қарлығаш-ТС» ЖШС – де дебиторлық берешекті жетілдіру үшін ұсынылатын жолдардың біріншісі 3540 «Өзге қысқа мерзiмдi мiндеттемелер» және 4430 «Өзге ұзақмерзiмдi мiндеттемелер»  шоттарының орнына 2110 «Сатып алушылармен тапсырысшылардың берешегi» пайдалану. 2110 шотын пайдалану ыңғайсыз және кәсіпорынның есеп саясатындағы дұрыс емес пункт.

        Екіншісі, дебиторлық берешек есебін  жетілдіру үшін – вексель пайдалану.

        Кәсіпорында дебиторлық берешек  үлесін азайтудың тағы да бір жолы – бұл төлем қабілеттілігі жоғары сатып алушыларды таңдау. Потенциалды сатып алушыны таңдаған кезде кәсіпорын оның қаржылық жағдайын жалпы зерттеуі қажет.

        Егер де кәсіпорын осы бөлімшеде  қаралған жетілдіру жолдарын  еске алатын болса, оның дебиторлық берешегінің саны азаяды деп сенеміз.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Закон Республики Казахстан от 26.12.1995 г. № 2732 О бухгалтерском учете и финансовой отчетности
2. Закон Республики Казахстан от 24.06.2002 г. № 329-11 О внесении изменений и дополнений в Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу закона «О бухгалтерском учете».
3. Приказ министра финансов РК от 22.12.2011г. № 426 Об утверждении Инструкции (основы) по разработке рабочего плана счетов бухгалтерского учета для организации, составляющих финансовую отчетность в соответствии с Международными стандартами финансовой отчетности.
4. Назарова В.Л.  Шаруашылық жүргізуші субьектілердегі бухгалтерлік есеп. Оқулық-Алматы: Экономика,2011
5. Ажибаева З.Н., Сейдахметова Р.С. Учет и анализ дебиторской задолженности // Библиотека бухгалтера и предпринимателя, №1, 2002
6. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ. Оқу құралы – М.: Издательство «Дис», НГАЭиУ, 1997
7. Безруких Л.С., Ивашкевич В.Б., Кондраков Н.П. 2-ші шығарылым, қайта қаралған және толықтырылған, - М.: Бухгалтерский учет, 1998
8. Бровкина Т.Н. О способах учета реализации продукции // Бухгалтерский учет, 2003
9. Высоцкий Д.А. Анализ дебиторской задолженности // Бухгалтерский учет, №12, 2001
10. Глушков И.Е. Бухгалтерский учет. 3-ші шығарылым – Новосибирск, 1995
11. Гусев Н.Н. Учет счетов к получению // Заочная школа бухгалтера, №7, 2003
12. Жапаров К.Ж. Учет  и анализ- Алматы, 2001
13. Жапаров К.Ж., Ладаненко Е.И., Жапаров Т.К, Бухгалтерский учет в рыночных условиях – Алматы, 1998
14. Жапаров К.Ж. Устойчивость агропроизводства: региональный аспект-Костанай, 2010
15. Жапаров К.Ж.,  Жапаров Т.К, Региональные проблемы устойчивости аграрного производства и продовольственной безопасности- Костанай, 2012
16. Жолмагамбетов А.Г. Учет резервов по сомнительным долгам // Бухгалтер №4, 2002
17. Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятия: Оқу құралы. - Алматы: Экономика, 1998
18. Дерек Стоун, Клод Хитчинг // Бухгалтерский учет и финансовый анализ. Дайындық курсы / ағылшыннан аударған Огобина Ю.А. және басқалар; - АОЗТ «Литера Плюс», 1993
19. Дорошева Г.П. Сомнительные долги // Бюллетень бухгалтера  №11 (361), 2001
20. Ефимова О.В. Прогнозирование дебиторской и кредиторской задолженности // Бухгалтерский учет. №10, 2001
21. Ефимова О.В. Финансовый анализ - М.: Бухгалтерский учет, 2002
22. Иатров В.В. Учет резерва по сомнительным долгам // Бюллетень бухгалтера и предпринимателя. №9-10, 2003
23. Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет: Оқу құралы - М: информ, 1998
24. Ковалев В.В. Финансовый анализ, управление капиталом, выбор инвестиций, анализ отчетности – 2-ші шығарылым, қайта қаралған және толықтырылған; - М.: Финансы и статистика, 1999
25. Ковалев В.В. Анализ и управление дебиторской задолженностью // Бухгалтерский учет, №10, 2003
26. Луговой В.А. Учет расчетов с предпринимателями, учреждениями и физическими лицами // Бухгалтерский учет, №12, 2001
27. Луговой А.С. Учет готовой продукции и его реализации // Бухгалтерский учет, №9, 2002
28. Маркарьян Э.А., Герасименко Г.П. Финансовый анализ – М.: «Приор», 1996
29. Нурсеитов Э.О.  Дебиторская задолженность // Библиотека бухгалтера и предпринимателя №5, 2002
30. Новодворский В.Д. Учет  дебиторской задолженности // Бухгалтерский учет, №9, 2003
31. Ниулз Б., Андерсон Х, Колдуэл Д. Принципы бухгалтерского учета. М.: Финансы и статистика,1999
32. Нурсеитова А.О. Учет дебиторской задолженности // Библиотека бухгалтера и предпринимателя. №5 (118) 2000
33. Новогородский В.Д., Хорин А.Н. Финансовый анализ. М.: «Приор», 1998
34. Оқу құралы «Заочная школа бухгалтера» - М.: «АСТ-Пресс», 1999
35. Палий В.Ф.., Палий В.В. Финансовый учет. Оқу құралы, 1бөлім, ФБК – Пресс, Москва, 1998
36. Радостовец В.К., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии. 2-ші шығарылым, қайта қаралған және толықтырылған. – Алматы: «Центраудит-Казахстан», 1998
37. Садирова Г.В. Учет резерва по сомнительным долгам // Бюллетень бухгалтера   №12, март 2002
38. Суханова Н.М. Создание  резервов по сомнительным долгам // Бухгалтерский учет №8, 2002
39. Свободина М.В.  Дебиторская задолженность и ее анализ // Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий №4, 2002
40. Сейдахметова Ф.С. Договор купли - продажи // Бюллетень бухгалтера   №39, қыркүйек, 2003
41. Уткин Э.А. Финансовое управление. М.: Ассоциация авторов и издателей «Гандем», издательство ЭКМОС, 1997
42. Финансовый учет. Бухгалтерлік стандарттар негізінде жасалған оқу құралы, 3-е издание, часть 1, Алматы,1999  
43. Хегай И.В. Учет резерва по сомнительным долгам // Бюллетень бухгалтера ,№41, қазан, 2002
44. «Аққой» ЖШС-нің 2003-2012 ж.ж. жылдық есеп берулері.